گفتوگو با عليرضا كوشكجلالي، كارگردان
سفيران صلح
رضا آشفته: نمايش «رابينسون و كروزو»، کاري از مرکز علمي- کاربردي فرهنگ و هنر تبريز با مشارکت گروه تئاتر آينا تبريز را در فستيوال بينالمللي تئاتر دانشگاهيان کستنبورگ در کشور بوسني و هرزگوين اجرا و از آنجا به فستيوال بينالمللي کاسپين قزاقستان دعوت شد. فستيوال بينالمللي تئاتر کاسپين هفته اول شهريورماه برگزار خواهد شد و اين گروه بهخاطر موفقيتهاي بينالملليای که کسب کرده به صورت ويژه به اين فستيوال دعوت شده است. اين نمايش که به نويسندگي نينا دينترونا/ جياکومو روايچيو و دراماتورژي هومن جلالي از سوی گروه تئاتر آينا توليد و براي حضور در فستيوال بينالمللي تئاتر دانشگاهيان جهان در کشور بوسني و هرزگوين از طرف مرکز دانشگاهي علمي-کاربردي فرهنگ و هنر تبريز و به نمايندگي از طرف کشور جمهوري اسلامي ايران اعزام شده بود؛ موفق به کسب لوح زرين فستيوال در بخش پيام و موضوع شد و همچنين بازيگران اين نمايش از طرف هيئت ژوري تماشاگران موفق به کسب تنديس فستيوال شدند. در اين نمايش علي فتوحي و رشاد معيني به ايفاي نقش پرداختند و با استقبال و تشويق مخاطبان و هيئت داوران مواجه شدند. در روز اختتاميه فستيوال، اين نمايش بهعنوان سفير صلح و دوستي ملقب شد و پيام ضد جنگ اين نمايش از نظر هيئت داوران شايسته دريافت لوح زرين فستيوال بينالمللي کستنبورگ شد. مرکز علمي-کاربردي فرهنگ و هنر تبريز در اولين حضور بينالمللي خود گام محکمي رو به جلو برداشت و توانست با استفاده از پتانسيل موجود خود نماينده شايسته تئاتر کشورمان در اين فستيوال باشد. اين کارگردان شهير ايراني-آلماني پيش از اين با حضور در شهر تبريز و همکاري با گروه تئاتر آينا و توليد دو اثر موفق روبينسون و کروزو و «خداي کشتار» تأثير مثبتي در تئاتر شهر تبريز داشت. كوشكجلالي اين روزها نمايش «سيستم گرونهلم» را براي چندمينبار در تهران با بازي الهام پاوهنژاد، سينا رازاني، اميرحسين رستمي و رضا مولايي در تالار پايتخت اجرا كرد. با او درباره اين دو نمايش نسبتا موفق گفتوگو كردهايم:
دقيقا كدام اجرايتان از رابینسون و كروزو در بوسني و هرزگوين برنده جايزه شده و بازتاب آن چه بوده است؟
اجراي گروه تبريز بود كه اين نمايش در كاشان و آلمان هم اجرا شده است. اول اينكه بعد از بوسني، اينبار قرار است اين نمايش در فستيوال قزاقستان اجرا شود و من همچنان براي برگزاري مجدد ورکشاپ بازيگري و همچنين توليد اثر ديگري در شهر تبريز اعلام آمادگي كردهام.
چه عواملي باعث ميشود تا يك اجرا بتواند بارها تداوم داشته باشد؟
اين خاصيت تمام آثار برجسته کلاسيک است.
يعني در آثار كلاسيك چه مؤلفههايي دوام و بقايشان را رقم ميزنند؟
متوني که انگشت روي حادترين مسائل بشري ميگذارند و با شيوههاي مدرن آن را کالبدشکافي ميکنند جاودانهاند. اوديپ شهريار، آنتيگونه، هاملت، خسيس، خداي کشتار، در انتظار گودو، سيستم گرونهلم، روبينسون و کروزو و... در هر دوره و مکاني براي بيننده جذاب است، البته اگر با اجراي درخوري پياده شوند.
بنابراين اجرا به متن اصالت ميبخشد؟
مقولههايي از جنس: عشق، حسادت، انتقام، ريشههاي قدرت فردي، سياسي، اجتماعي، ريشههاي جنگ، کنکاش در زواياي روح بشري و به زير ذرهبينبردن خلقيات مضحک انسانها، ديالوگ بين انسانها و اگر برداشت درستي از متن انجام گيرد، قطعا در برهه خاصي ميتواند، تأثير شگفتي بيافريند.
درباره سيستم گرون هلم هم بگوييد: چرا چندباره كارش كردهايد؟
گالچران، نويسنده اسپانيايي، با اين اثر که ترکيبي است از درام، کمدي و نمايش روانکاوانه جنايي، مشکل روز بسياري از کشورهاي جهان (بيکاري) را با خشونت تمام و درعينحال بسيار مفرح، به تصوير ميکشد. در ضمن بايد يادآوري کنم که متأسفانه با اينگونه روابط و افراد در جامعه خودمان زياد برخورد داشتهام. مسئله قدرت، رقابت کور، طرز تفکر ماکياولي «توجيه هر نوع وسيله براي رسيدن به قدرت» و.... اميدوارم «سيستم گرون هلم» آينهاي شده باشد براي ديدن خودمان!
بهچالشکشيدن هويت انسان «پستمدرن» در لحظهلحظه نمايش به چشم ميخورد و ما شاهد سياهترين پردههايي هستيم که روح اين افراد را در خود پوشانده است. اين قصه روشن که از نظر دراماتورژي بسيار منطقي پايهريزي شده است، طوري طراحي شده که تماشاچيان را تا آخرين لحظه در هيجان غريبي غرق ميکند.
قصه بسيار ساده است: چهار نفر متقاضي يک شغل بسيار مهم در يک کنسرت گردنکلفت جهاني چندمليتي هستند. ما شاهد آخرين مصاحبه مسئولان اين كنسرت با اين چهار نفر هستيم؛ مصاحبهاي کاملا غيرمتعارف با «سيستم گرونهلم» که با شيوههاي روانکاوانه آبزورد و تحقيرکننده، پرده از روي تمام رازها، ضعفها و بهطورکلي زندگي شخصي کانديداها برميدارد.
در اين نشست ما شاهد اين هستيم که چهار انسان کاملا متفاوت براي رسيدن به هدف ماديشان حاضر به نابودي تمام ارزشهاي معنوي خود و ديگران هستند. به يکديگر به شکل رقيبي سرسخت مينگرند و براي تصاحب اين شغل پرزرقوبرق، تن به هر خفتي ميدهند و بسان گرگهاي وحشي، با زيرپانهادن تمام معيارهاي اخلاقي و انساني به جان هم ميافتند.
جذابيت قصه زماني بيشتر ميشود که متوجه ميشويم يکي از اين چهار نفر، کارمند اين كنسرت است و وظيفه سه نفر ديگر شناسايي اين فرد است. اينکه آيا اين مسئله واقعيت دارد يا نه و اگر واقعيت دارد، کداميک از اين چهار نفر کارمند شرکت است، تقريبا تا به انتها روشن نميشود. ما شاهد اين جريانيم که چهار کانديدای رسيدن به پست رياست کنسرت جهاني، اين انسانهاي مدرن و متمدن، به مرور تبديل به لاشخورهايي درندهخو ميشوند.
ترکيب لحظات آبزورد، کميک، گروتسک و تراژيک، باعث فرودوفرازهاي بيشمار و خلق شرايط بينظيري ميشود که گاه از شدت خنده تماشاچيان را به گريه مياندازد.
نكته پاياني؟
در پايان بايد بگويم که پس از سالها کار در ايران و آلمان، بهوضوح کمبود تئاتر مردمي را در کشورمان حس ميکنم. تئاتر مردمي، تئاتري است که با کل مردم ارتباط برقرار ميکند؛ از روشنفکران گرفته تا مردم عادي. اين نوع کارها در ايران متأسفانه خيلي کم و محدودند و شايد فقط بتوان گفت که در دوران قديم تئاتر روحوضي و تعزيه بوده که چنين خصوصيتي داشته که توده مردم را جذب ميکرده، درحاليکه تئاتر مدرن ما اين خصوصيت را ندارد. «خداي کشتار» هم از اين جنس است. وقتي آن را ميخوانيد، ميبينيد که هم يک بچه کوچک و هم يک سوپرروشنفکر ميتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. نمايشنامههاي «سيستم گرونهلم» و «رابينسون و کروزو» هم همين ويژگي را دارا هستند. البته کارگردانهايي در ايران هستند که به اين نوع تئاتر توجه دارند، اما تعدادشان اندک است. ايران مهد نمايش «سوپرروشنفکرانه» است.
تئاتر ايران دچار سونامي وحشتناکي شده است و تئاتر از توده مردم روزبهروز دورتر ميشود و اين به آن معناست که توده مردم خوراک فرهنگي مناسب پيدا نميکنند. نمايشهاي ما تقريبا دوتکه شده است: يا تئاترهاي بيمحتوا که فقط براي سرگرمي تماشاچي است يا تئاترهايي سوپرروشنفکري که ادعاي «پستمدرنيسم» دارند. مردم عادي پس از پنجدقيقه از تماشاي اينگونه تئاترهاي بهاصطلاح «پستمدرن»، از جاي خود بلند شده و از سالن اجرا خارج ميشوند و به «جنگ»ها و تئاترهاي «گلريز»ي پناه ميبرند.
چرا در اروپا بخش وسيعي از مردم به ديدن نمايشهاي شکسپير، چخوف، برشت، گولدوني، مولير و... ميروند، اما تماشاچيان اينگونه نمايشها در ايران روزبهروز خاصتر ميشوند؟ آيا نبايد شک کرد که واقعا يک برنامه شوم هدفمند در راه دورکردن مردم عادي از هنر و ادبيات و... مدتهاست که بر جامعه ما سايه افکنده؟
رضا آشفته: نمايش «رابينسون و كروزو»، کاري از مرکز علمي- کاربردي فرهنگ و هنر تبريز با مشارکت گروه تئاتر آينا تبريز را در فستيوال بينالمللي تئاتر دانشگاهيان کستنبورگ در کشور بوسني و هرزگوين اجرا و از آنجا به فستيوال بينالمللي کاسپين قزاقستان دعوت شد. فستيوال بينالمللي تئاتر کاسپين هفته اول شهريورماه برگزار خواهد شد و اين گروه بهخاطر موفقيتهاي بينالملليای که کسب کرده به صورت ويژه به اين فستيوال دعوت شده است. اين نمايش که به نويسندگي نينا دينترونا/ جياکومو روايچيو و دراماتورژي هومن جلالي از سوی گروه تئاتر آينا توليد و براي حضور در فستيوال بينالمللي تئاتر دانشگاهيان جهان در کشور بوسني و هرزگوين از طرف مرکز دانشگاهي علمي-کاربردي فرهنگ و هنر تبريز و به نمايندگي از طرف کشور جمهوري اسلامي ايران اعزام شده بود؛ موفق به کسب لوح زرين فستيوال در بخش پيام و موضوع شد و همچنين بازيگران اين نمايش از طرف هيئت ژوري تماشاگران موفق به کسب تنديس فستيوال شدند. در اين نمايش علي فتوحي و رشاد معيني به ايفاي نقش پرداختند و با استقبال و تشويق مخاطبان و هيئت داوران مواجه شدند. در روز اختتاميه فستيوال، اين نمايش بهعنوان سفير صلح و دوستي ملقب شد و پيام ضد جنگ اين نمايش از نظر هيئت داوران شايسته دريافت لوح زرين فستيوال بينالمللي کستنبورگ شد. مرکز علمي-کاربردي فرهنگ و هنر تبريز در اولين حضور بينالمللي خود گام محکمي رو به جلو برداشت و توانست با استفاده از پتانسيل موجود خود نماينده شايسته تئاتر کشورمان در اين فستيوال باشد. اين کارگردان شهير ايراني-آلماني پيش از اين با حضور در شهر تبريز و همکاري با گروه تئاتر آينا و توليد دو اثر موفق روبينسون و کروزو و «خداي کشتار» تأثير مثبتي در تئاتر شهر تبريز داشت. كوشكجلالي اين روزها نمايش «سيستم گرونهلم» را براي چندمينبار در تهران با بازي الهام پاوهنژاد، سينا رازاني، اميرحسين رستمي و رضا مولايي در تالار پايتخت اجرا كرد. با او درباره اين دو نمايش نسبتا موفق گفتوگو كردهايم:
دقيقا كدام اجرايتان از رابینسون و كروزو در بوسني و هرزگوين برنده جايزه شده و بازتاب آن چه بوده است؟
اجراي گروه تبريز بود كه اين نمايش در كاشان و آلمان هم اجرا شده است. اول اينكه بعد از بوسني، اينبار قرار است اين نمايش در فستيوال قزاقستان اجرا شود و من همچنان براي برگزاري مجدد ورکشاپ بازيگري و همچنين توليد اثر ديگري در شهر تبريز اعلام آمادگي كردهام.
چه عواملي باعث ميشود تا يك اجرا بتواند بارها تداوم داشته باشد؟
اين خاصيت تمام آثار برجسته کلاسيک است.
يعني در آثار كلاسيك چه مؤلفههايي دوام و بقايشان را رقم ميزنند؟
متوني که انگشت روي حادترين مسائل بشري ميگذارند و با شيوههاي مدرن آن را کالبدشکافي ميکنند جاودانهاند. اوديپ شهريار، آنتيگونه، هاملت، خسيس، خداي کشتار، در انتظار گودو، سيستم گرونهلم، روبينسون و کروزو و... در هر دوره و مکاني براي بيننده جذاب است، البته اگر با اجراي درخوري پياده شوند.
بنابراين اجرا به متن اصالت ميبخشد؟
مقولههايي از جنس: عشق، حسادت، انتقام، ريشههاي قدرت فردي، سياسي، اجتماعي، ريشههاي جنگ، کنکاش در زواياي روح بشري و به زير ذرهبينبردن خلقيات مضحک انسانها، ديالوگ بين انسانها و اگر برداشت درستي از متن انجام گيرد، قطعا در برهه خاصي ميتواند، تأثير شگفتي بيافريند.
درباره سيستم گرون هلم هم بگوييد: چرا چندباره كارش كردهايد؟
گالچران، نويسنده اسپانيايي، با اين اثر که ترکيبي است از درام، کمدي و نمايش روانکاوانه جنايي، مشکل روز بسياري از کشورهاي جهان (بيکاري) را با خشونت تمام و درعينحال بسيار مفرح، به تصوير ميکشد. در ضمن بايد يادآوري کنم که متأسفانه با اينگونه روابط و افراد در جامعه خودمان زياد برخورد داشتهام. مسئله قدرت، رقابت کور، طرز تفکر ماکياولي «توجيه هر نوع وسيله براي رسيدن به قدرت» و.... اميدوارم «سيستم گرون هلم» آينهاي شده باشد براي ديدن خودمان!
بهچالشکشيدن هويت انسان «پستمدرن» در لحظهلحظه نمايش به چشم ميخورد و ما شاهد سياهترين پردههايي هستيم که روح اين افراد را در خود پوشانده است. اين قصه روشن که از نظر دراماتورژي بسيار منطقي پايهريزي شده است، طوري طراحي شده که تماشاچيان را تا آخرين لحظه در هيجان غريبي غرق ميکند.
قصه بسيار ساده است: چهار نفر متقاضي يک شغل بسيار مهم در يک کنسرت گردنکلفت جهاني چندمليتي هستند. ما شاهد آخرين مصاحبه مسئولان اين كنسرت با اين چهار نفر هستيم؛ مصاحبهاي کاملا غيرمتعارف با «سيستم گرونهلم» که با شيوههاي روانکاوانه آبزورد و تحقيرکننده، پرده از روي تمام رازها، ضعفها و بهطورکلي زندگي شخصي کانديداها برميدارد.
در اين نشست ما شاهد اين هستيم که چهار انسان کاملا متفاوت براي رسيدن به هدف ماديشان حاضر به نابودي تمام ارزشهاي معنوي خود و ديگران هستند. به يکديگر به شکل رقيبي سرسخت مينگرند و براي تصاحب اين شغل پرزرقوبرق، تن به هر خفتي ميدهند و بسان گرگهاي وحشي، با زيرپانهادن تمام معيارهاي اخلاقي و انساني به جان هم ميافتند.
جذابيت قصه زماني بيشتر ميشود که متوجه ميشويم يکي از اين چهار نفر، کارمند اين كنسرت است و وظيفه سه نفر ديگر شناسايي اين فرد است. اينکه آيا اين مسئله واقعيت دارد يا نه و اگر واقعيت دارد، کداميک از اين چهار نفر کارمند شرکت است، تقريبا تا به انتها روشن نميشود. ما شاهد اين جريانيم که چهار کانديدای رسيدن به پست رياست کنسرت جهاني، اين انسانهاي مدرن و متمدن، به مرور تبديل به لاشخورهايي درندهخو ميشوند.
ترکيب لحظات آبزورد، کميک، گروتسک و تراژيک، باعث فرودوفرازهاي بيشمار و خلق شرايط بينظيري ميشود که گاه از شدت خنده تماشاچيان را به گريه مياندازد.
نكته پاياني؟
در پايان بايد بگويم که پس از سالها کار در ايران و آلمان، بهوضوح کمبود تئاتر مردمي را در کشورمان حس ميکنم. تئاتر مردمي، تئاتري است که با کل مردم ارتباط برقرار ميکند؛ از روشنفکران گرفته تا مردم عادي. اين نوع کارها در ايران متأسفانه خيلي کم و محدودند و شايد فقط بتوان گفت که در دوران قديم تئاتر روحوضي و تعزيه بوده که چنين خصوصيتي داشته که توده مردم را جذب ميکرده، درحاليکه تئاتر مدرن ما اين خصوصيت را ندارد. «خداي کشتار» هم از اين جنس است. وقتي آن را ميخوانيد، ميبينيد که هم يک بچه کوچک و هم يک سوپرروشنفکر ميتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. نمايشنامههاي «سيستم گرونهلم» و «رابينسون و کروزو» هم همين ويژگي را دارا هستند. البته کارگردانهايي در ايران هستند که به اين نوع تئاتر توجه دارند، اما تعدادشان اندک است. ايران مهد نمايش «سوپرروشنفکرانه» است.
تئاتر ايران دچار سونامي وحشتناکي شده است و تئاتر از توده مردم روزبهروز دورتر ميشود و اين به آن معناست که توده مردم خوراک فرهنگي مناسب پيدا نميکنند. نمايشهاي ما تقريبا دوتکه شده است: يا تئاترهاي بيمحتوا که فقط براي سرگرمي تماشاچي است يا تئاترهايي سوپرروشنفکري که ادعاي «پستمدرنيسم» دارند. مردم عادي پس از پنجدقيقه از تماشاي اينگونه تئاترهاي بهاصطلاح «پستمدرن»، از جاي خود بلند شده و از سالن اجرا خارج ميشوند و به «جنگ»ها و تئاترهاي «گلريز»ي پناه ميبرند.
چرا در اروپا بخش وسيعي از مردم به ديدن نمايشهاي شکسپير، چخوف، برشت، گولدوني، مولير و... ميروند، اما تماشاچيان اينگونه نمايشها در ايران روزبهروز خاصتر ميشوند؟ آيا نبايد شک کرد که واقعا يک برنامه شوم هدفمند در راه دورکردن مردم عادي از هنر و ادبيات و... مدتهاست که بر جامعه ما سايه افکنده؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.