|

مرور

مارا/ ساد، ویراستِ دوم
ماني سپهري: اخیرا ویراستِ تازه‌ای از ترجمه نمایشنامه «مارا/ ساد»، نوشته پیتر وایس و ترجمه محمد نجفی، در نشر نیلا منتشر شده است. «مارا/ ساد» که عنوان کاملش «شکنجه و قتلِ ژان پل مارا به اجرای ساکنان تیمارستان شارنتون به کارگردانی مارکی دو ساد» است، نمایشنامه‌ای است که پیتر وایس با نوشتن آن به نمایشنامه‌نویسی مطرح و شناخته‌شده بدل شد. چنانکه در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی این نمایشنامه آمده است، نمایشنامه‌هایی که وایس پیش از «مارا/ ساد» نوشته بود چندان مورد اقبال قرار نگرفتند اما نوشتن «مارا/ ساد» در سال 1964 و اجرای آن، نامِ پیتر وایسِ آلمانی را سرِ زبان‌ها انداخت. این نمایشنامه، هم توسط کُنراد سوینارسکی و هم توسط پیتر بروک روی صحنه رفت و سروصدای بسیار به‌پا کرد و اجرای پیتر بروک از این نمایشنامه یکی از اجراهای تاثیرگذار زمان خود بود. محمد نجفی در بخشی از مقدمه ترجمه فارسی این نمایشنامه درباره واکنش‌های مختلفی که «مارا/ ساد» بعد از روی‌صحنه‌آمدن برانگیخت می‌نویسد: «تماشاگران و منتقدانِ بسیاری درگیرِ بحثی پُرحرارت درباره‌ی نمایش، اجرا و مضمونِ آن شدند. برخی آن را زاده‌ی ذهنی بیمار دانستند که جز نمایشِ کُنش‌های پُرخشونت هیچ نمی‌داند و برخی نیز آن را شاهکاری در ادبیاتِ نمایشی و گامی بزرگ به سویِ آینده‌ای امیدوارکننده‌تر در تئاتر تلقی کردند. در تحلیل‌ها و نقدهایی که صاحب‌نظران تآتر درباره‌ی مارا/ ساد و اجرای آن نوشتند، از وایس به عنوانِ دنباله‌روی برشت و آرتو یاد کردند. ظاهرا نمایشنامه‌ی وایس همگان را به واکنش وامی‌داشت و هیچ‌کس نمی‌توانست بی‌اعتنا از کنارش بگذرد.» داستان «مارا/ ساد» در سال 1808 در تیمارستان شارنتون، جایی که مارکی دو ساد در آن زندانی بود، اتفاق می‌افتد و موضوع آن نمایشی است که ساد نوشته و بازیگران آن بیماران تیمارستان شارنتون هستند. ترجمه فارسی این نمایشنامه با یادداشتی از پیتر بروک، یادداشتی از خودِ پیتر وایس و مقاله‌ای از سوزان سانتاگ همراه است که یادداشت‌های بروک و وایس در آغاز کتاب و بعد از مقدمه مترجم و مقاله سانتاگ بعد از متن نمایشنامه آمده. در بخشی از یادداشت پیتر وایس، درباره پیشینه تاریخی این نمایشنامه، می‌خوانیم: «آن‌چه مرا به روبه‌رو کردنِ ساد و مارا ترغیب می‌کند مواجهه‌ی میانِ فردگراییِ افراطی و انقلابِ اجتماعی و سیاسی‌ست. حتا ساد نیز انقلاب را ضروری می‌شمرد: آثارِ او شورشی یکپارچه‌اند علیهِ طبقه‌ی فاسدِ حاکم. اما او از روش‌های خشونت‌بارِ جاری کناره گرفت و مانندِ هوادارانِ مدرنِ راه‌حل سوم، در گزینشِ یکی از دو راه‌حل موجود تردید کرد. هنگام آزادی‌اش از زندان در 1790 خود را در خدمتِ مجلس ملی قرار داد و مقامی رسمی در بخشِ تزریقات با مسئولیتِ نظارت بر بیمارستان‌ها به دست آورد. حتا برای مدتی کار قضاوت را به‌عهده گرفت. اما سال‌های طولانیِ زندان بر او اثر گذاشته بودند: همچنان با همه غریبه ماند و ایجاد ارتباط با همکارانش را دشوار می‌یافت.»

خاطراتِ آدمِ زیادی

«سفر اسب پنجم»، نمایشنامه‌ای است از رونالد ریبمن، نمایشنامه‌نویس آمریکایی، که با ترجمه حمید احیاء در نشر نیلا منتشر شده است. ریبمن این نمایشنامه را بر اساس داستان «خاطرات آدم زیادی»، نوشته ایوان تورگنیف، نوشته است. در یادداشت آغاز ترجمه فارسی «سفر اسب پنجم» درباره نسبت آن با داستان تورگنیف می‌خوانیم: «رونالد ریبمن نویسنده‌ی این نمایشنامه گرچه اساسِ داستان را - که در اواخرِ قرنِ نوزدهم در سن‌پترزبورگِ روسیه اتفاق می‌افتد - دست‌نخورده باقی گذاشته، اما با ارائه‌ی ساختاری خلاقه، بی‌شک اثری تازه به وجود آورده؛ و با معرفیِ شخصیتی ساختگی به نامِ زودیچ و قراردادنش در برابرِ آدم زیادیِ تورگنیف - چولکاتورین - داستان را به نمایشی در نمایش تبدیل کرده است. نتیجه نمایشنامه‌ای‌ست مدرن و درعین‌حال سنتی، اثری غریب و مضحک و شاعرانه.» سفر اسب پنجم، نمایشنامه‌ای است با 23 شخصیت. نمایشنامه با حال‌وهوای داستان‌های روسی قرن نوزدهم آغاز می‌شود. با صحنه‌ای که یادآور ملال و مضحکه است. مکانِ آغازِ نمایشنامه، اتاقِ کار زودیچ و روبین در بنگاه انتشارات گروبُف است. بعد از ظهر است. روبین پشتِ میزش نشسته و به سبیل‌هایش ور می‌رود و زودیچ دارد روبانی سیاه دورِ تصویرِ موسسِ شرکت می‌آویزد. دو ارباب‌رجوع هم مقابل میز زودیچ نشسته‌اند و یکی‌شان زنی مسن به نام ترنتی‌یِونا است. مکالمه‌ای طنزآمیز بین این ارباب‌رجوع و زودیچ که معلوم است می‌خواهد او را دست‌به‌سر کند درمی‌گیرد. کمی بعد معلوم می‌شود زنِ مسن با نوه‌اش به انتشارات گروبُف آمده است تا کتابی را که ارباب‌شان، چولکاتورین، برایشان به ارث گذاشته منتشر کنند و از قبل آن پولی به دست آورند چون ظاهرا ارباب بابت چند ماهی که آن‌ها برایش کار کرده‌اند دستمزدی به آن‌ها نداده است. بعد معلوم می‌شود آن‌چه زنِ مسن آورده دفتر خاطرات است و زودیچ می‌گوید که آن‌ها دفتر خاطرات چاپ نمی‌کنند. صحنه اول با کشمکش زودیچ و ارباب‌رجوع ادامه می‌یابد. صحنه بعدی در آپارتمان زودیچ می‌گذرد. زودیچ خاطرات چولکاتورین را می‌خواند و این‌جا نمایشی از دلِ نمایشِ اول سر بر می‌کند. «سفر اسب پنجم» نمایشنامه‌ای است در دو پرده. این نمایشنامه چنانکه در یادداشت آغازِ ترجمه فارسی آن آمده است اولین‌بار در سال 1966 به کارگردانی لَری اریک و بازیِ داستین هافمن در نیویورک اجرا شده و در همان سال جایزه اُبی را به‌عنوان بهترین نمایشنامه سال گرفته است. آن‌چه در ادامه می‌خوانید قسمتی است از یکی از دیالوگ‌های زودیچ در این نمایشنامه: «تنهایی چیه کاتِرینا پرولومنایا؟ مگه اون شاعر رومی به ما نگفت لوپوس پیلوم میوتات، نان مِنتِم؟ یعنی - ما همه در دریای تاریک تنها رها شده‌ایم... دریایی تاریک! دریایی بی‌نور. دریایی با امواجِ غول‌آسا. در زندگی، کاتِرینا پرولومنایا، باد می‌وزه! باد می‌وزه!... و تاثیرِ این باد چیه؟ ما رو دنبالِ خودش می‌کشه. نمی‌دونیم از کجا به این‌جا کشونده شده‌یم. نمی‌دونیم کجا می‌ریم. تنها می‌ریم، با قایقامون...»

مارا/ ساد، ویراستِ دوم
ماني سپهري: اخیرا ویراستِ تازه‌ای از ترجمه نمایشنامه «مارا/ ساد»، نوشته پیتر وایس و ترجمه محمد نجفی، در نشر نیلا منتشر شده است. «مارا/ ساد» که عنوان کاملش «شکنجه و قتلِ ژان پل مارا به اجرای ساکنان تیمارستان شارنتون به کارگردانی مارکی دو ساد» است، نمایشنامه‌ای است که پیتر وایس با نوشتن آن به نمایشنامه‌نویسی مطرح و شناخته‌شده بدل شد. چنانکه در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی این نمایشنامه آمده است، نمایشنامه‌هایی که وایس پیش از «مارا/ ساد» نوشته بود چندان مورد اقبال قرار نگرفتند اما نوشتن «مارا/ ساد» در سال 1964 و اجرای آن، نامِ پیتر وایسِ آلمانی را سرِ زبان‌ها انداخت. این نمایشنامه، هم توسط کُنراد سوینارسکی و هم توسط پیتر بروک روی صحنه رفت و سروصدای بسیار به‌پا کرد و اجرای پیتر بروک از این نمایشنامه یکی از اجراهای تاثیرگذار زمان خود بود. محمد نجفی در بخشی از مقدمه ترجمه فارسی این نمایشنامه درباره واکنش‌های مختلفی که «مارا/ ساد» بعد از روی‌صحنه‌آمدن برانگیخت می‌نویسد: «تماشاگران و منتقدانِ بسیاری درگیرِ بحثی پُرحرارت درباره‌ی نمایش، اجرا و مضمونِ آن شدند. برخی آن را زاده‌ی ذهنی بیمار دانستند که جز نمایشِ کُنش‌های پُرخشونت هیچ نمی‌داند و برخی نیز آن را شاهکاری در ادبیاتِ نمایشی و گامی بزرگ به سویِ آینده‌ای امیدوارکننده‌تر در تئاتر تلقی کردند. در تحلیل‌ها و نقدهایی که صاحب‌نظران تآتر درباره‌ی مارا/ ساد و اجرای آن نوشتند، از وایس به عنوانِ دنباله‌روی برشت و آرتو یاد کردند. ظاهرا نمایشنامه‌ی وایس همگان را به واکنش وامی‌داشت و هیچ‌کس نمی‌توانست بی‌اعتنا از کنارش بگذرد.» داستان «مارا/ ساد» در سال 1808 در تیمارستان شارنتون، جایی که مارکی دو ساد در آن زندانی بود، اتفاق می‌افتد و موضوع آن نمایشی است که ساد نوشته و بازیگران آن بیماران تیمارستان شارنتون هستند. ترجمه فارسی این نمایشنامه با یادداشتی از پیتر بروک، یادداشتی از خودِ پیتر وایس و مقاله‌ای از سوزان سانتاگ همراه است که یادداشت‌های بروک و وایس در آغاز کتاب و بعد از مقدمه مترجم و مقاله سانتاگ بعد از متن نمایشنامه آمده. در بخشی از یادداشت پیتر وایس، درباره پیشینه تاریخی این نمایشنامه، می‌خوانیم: «آن‌چه مرا به روبه‌رو کردنِ ساد و مارا ترغیب می‌کند مواجهه‌ی میانِ فردگراییِ افراطی و انقلابِ اجتماعی و سیاسی‌ست. حتا ساد نیز انقلاب را ضروری می‌شمرد: آثارِ او شورشی یکپارچه‌اند علیهِ طبقه‌ی فاسدِ حاکم. اما او از روش‌های خشونت‌بارِ جاری کناره گرفت و مانندِ هوادارانِ مدرنِ راه‌حل سوم، در گزینشِ یکی از دو راه‌حل موجود تردید کرد. هنگام آزادی‌اش از زندان در 1790 خود را در خدمتِ مجلس ملی قرار داد و مقامی رسمی در بخشِ تزریقات با مسئولیتِ نظارت بر بیمارستان‌ها به دست آورد. حتا برای مدتی کار قضاوت را به‌عهده گرفت. اما سال‌های طولانیِ زندان بر او اثر گذاشته بودند: همچنان با همه غریبه ماند و ایجاد ارتباط با همکارانش را دشوار می‌یافت.»

خاطراتِ آدمِ زیادی

«سفر اسب پنجم»، نمایشنامه‌ای است از رونالد ریبمن، نمایشنامه‌نویس آمریکایی، که با ترجمه حمید احیاء در نشر نیلا منتشر شده است. ریبمن این نمایشنامه را بر اساس داستان «خاطرات آدم زیادی»، نوشته ایوان تورگنیف، نوشته است. در یادداشت آغاز ترجمه فارسی «سفر اسب پنجم» درباره نسبت آن با داستان تورگنیف می‌خوانیم: «رونالد ریبمن نویسنده‌ی این نمایشنامه گرچه اساسِ داستان را - که در اواخرِ قرنِ نوزدهم در سن‌پترزبورگِ روسیه اتفاق می‌افتد - دست‌نخورده باقی گذاشته، اما با ارائه‌ی ساختاری خلاقه، بی‌شک اثری تازه به وجود آورده؛ و با معرفیِ شخصیتی ساختگی به نامِ زودیچ و قراردادنش در برابرِ آدم زیادیِ تورگنیف - چولکاتورین - داستان را به نمایشی در نمایش تبدیل کرده است. نتیجه نمایشنامه‌ای‌ست مدرن و درعین‌حال سنتی، اثری غریب و مضحک و شاعرانه.» سفر اسب پنجم، نمایشنامه‌ای است با 23 شخصیت. نمایشنامه با حال‌وهوای داستان‌های روسی قرن نوزدهم آغاز می‌شود. با صحنه‌ای که یادآور ملال و مضحکه است. مکانِ آغازِ نمایشنامه، اتاقِ کار زودیچ و روبین در بنگاه انتشارات گروبُف است. بعد از ظهر است. روبین پشتِ میزش نشسته و به سبیل‌هایش ور می‌رود و زودیچ دارد روبانی سیاه دورِ تصویرِ موسسِ شرکت می‌آویزد. دو ارباب‌رجوع هم مقابل میز زودیچ نشسته‌اند و یکی‌شان زنی مسن به نام ترنتی‌یِونا است. مکالمه‌ای طنزآمیز بین این ارباب‌رجوع و زودیچ که معلوم است می‌خواهد او را دست‌به‌سر کند درمی‌گیرد. کمی بعد معلوم می‌شود زنِ مسن با نوه‌اش به انتشارات گروبُف آمده است تا کتابی را که ارباب‌شان، چولکاتورین، برایشان به ارث گذاشته منتشر کنند و از قبل آن پولی به دست آورند چون ظاهرا ارباب بابت چند ماهی که آن‌ها برایش کار کرده‌اند دستمزدی به آن‌ها نداده است. بعد معلوم می‌شود آن‌چه زنِ مسن آورده دفتر خاطرات است و زودیچ می‌گوید که آن‌ها دفتر خاطرات چاپ نمی‌کنند. صحنه اول با کشمکش زودیچ و ارباب‌رجوع ادامه می‌یابد. صحنه بعدی در آپارتمان زودیچ می‌گذرد. زودیچ خاطرات چولکاتورین را می‌خواند و این‌جا نمایشی از دلِ نمایشِ اول سر بر می‌کند. «سفر اسب پنجم» نمایشنامه‌ای است در دو پرده. این نمایشنامه چنانکه در یادداشت آغازِ ترجمه فارسی آن آمده است اولین‌بار در سال 1966 به کارگردانی لَری اریک و بازیِ داستین هافمن در نیویورک اجرا شده و در همان سال جایزه اُبی را به‌عنوان بهترین نمایشنامه سال گرفته است. آن‌چه در ادامه می‌خوانید قسمتی است از یکی از دیالوگ‌های زودیچ در این نمایشنامه: «تنهایی چیه کاتِرینا پرولومنایا؟ مگه اون شاعر رومی به ما نگفت لوپوس پیلوم میوتات، نان مِنتِم؟ یعنی - ما همه در دریای تاریک تنها رها شده‌ایم... دریایی تاریک! دریایی بی‌نور. دریایی با امواجِ غول‌آسا. در زندگی، کاتِرینا پرولومنایا، باد می‌وزه! باد می‌وزه!... و تاثیرِ این باد چیه؟ ما رو دنبالِ خودش می‌کشه. نمی‌دونیم از کجا به این‌جا کشونده شده‌یم. نمی‌دونیم کجا می‌ریم. تنها می‌ریم، با قایقامون...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.