مردن به رهايی
نادر شهریوری (صدقی)
اگرچه دغدغه مرگ بیشتر فلسفی است اما شاعراناند که درباره مرگ شعر میسرایند. شاملو از جمله آنان است که به همان اندازه که درباره زندگی گفته درباره مرگ نیز سروده است. شاملو نه مرگ را ستایش میکند و نه آن را مذموم میانگارد، چنانکه زندگی را. اما شاعر میان این دو رابطهای تنگاتنگ میبیند و در شعرهایش همواره ترددی پرنوسان میان مرگ و زندگی وجود دارد. شاملو از مردگان و زندگان به تناوب سخن میگوید، چنانکه از مرگها و زندگیها میگوید اما هیچ قائل به مرزی متصلب و سخت میان زندگی و مرگ نیست. آنچه برای شاملو اهمیت دارد، زندگیکردن و چگونه مردن است. اهمیت شاملو در مقام شاعر آن است که وی مقوله مرگ و زندگی را از تملک خصوصی فیلسوفان خارج میسازد و همچنین از حیطه تفسیرشان دور میسازد شاملو با این کار مرگ و زندگی را از مقولهایی منتزع به مقولهايی ملموس بدل میکند - در اینجا شاعران مقامی بس بالاتر از فیلسوفان دارند- شاملو با انضمامیکردن مرگ، ابعاد متنوع آن را به داخل اجتماع، خیابان، کوچه و... میآورد تا درباره مرگ و زندگی انسان شعر بسراید. نمونهای از انضمامیکردن مرگ و زندگی و کشاندن این دو مقوله حیاتی به اجتماع
ترانه شبانه «کوچهها باریکن، دکونا بستهس» است که شاعر در آن به رابطه مرگ و زندگی در کوچه، خیابان و شهر میپردازد. در این ترانه گلایه شاعر تماما از ناهماهنگی میان گونهایی مردن با گونهايی از زندگیکردن است که اگر این ارتباط دگرگون شود، فضایی تیرهوتار شهر را فرامیگیرد که شاعر نشانههای آن را در شهر نمایان میسازد: «کوچهها باریکن/ دکونا بستهس/ خونهها تاریکن/ طاقا شکستهس/ از صدا افتاده تار و کمونچه/ مرده میبرن کوچهبهکوچه.»1 شاملو در این شعر، شهری غرق در تاریکی را نشان میدهد، شهری که شادی از آن رخت بربسته و مرگ جولان میدهد. بااینحال شاعر میگوید که این خود مرگ نیست که اینهمه یاس به وجود آورده است، چون اصلا مرگی رخ نداده است. دلیلش نیز آن است که مردهها شباهتی به مرده ندارند. «مردهها به مرده نمیرن.»2 بااینحال و بهرغم انکار مرگ، در حقیقت مرگی رخ داده است، مرگی متفاوت از مرگ مرسوم که اگرچه بیولوژیک نیست اما از آن بهمراتب وخیمتر است. «شاعر از مردههایی سخن میگوید که به مرده نمیمانند، زیرا انرژی جسمانی در آنها به اتمام نرسیده است ولی گوئی که مردهاند.»3 نیچه از مرگها سخن میگوید. او از
انسانهایی میگوید که تنها پس از مرگ به دنیا میآیند. نیچه میگوید: «آدمی بایستی در همان حال که زنده است چندینبار بمیرد.» در اینجا مرگ تحتالشعاع زندگی قرار میگیرد، یعنی بسته به آنکه آدمی چگونه زندگی کند، مرگهایش نیز رخ میدهد. در جایی دیگر نیچه از «مرگی خودخواسته» میگوید. او این مرگ را کمالبخش نام میدهد که همانا فاتحانه به مرگ خویش مردن در حلقهای از امیدواران و نویدبخشان است. این نوع مردن در برابر آن مرگی قرار میگیرد که سستی اراده باعث میشود که آدمی از تب وهن دق کند. «آن کو به یکی آری میمیرد/ نه به زخم صد خنجر/ و مرگش درنمیرسد/ مگر آنکه از تب وهن دق کند.»4 شاملو نیز از مرگها سخن میگوید و گاه آرزو میکند تمامی آن مردگان باشد: «من تمامی مردگان بودم/ مرده پرندگانی که میخوانند/ و خاموشند/ مرده زیباترین جانوران/ بر خاک و بر آب/ مرده آدمیان/ از بد و خوب.»5 اما مرگهایی که شاملو از آن سخن میگوید یقینا با هم تفاوت دارند. یکی مرگ خاموش و بیتفاوت زندگان که اگرچه زندهاند اما به مرده شباهت بیشتری دارند: «من مرگ را زیستهام/ با آوازی غمناک/ غمناک/ و به عمری سخت دراز و فرساینده/ آه بگذاریدم/
بگذاریدم» و دیگر آنگونه مرگهایی که زندگیشان تنها پس از مرگ فرامیرسد. مرگهایی چنان زاینده که چون چشمهها میجوشند و جاری میشوند: «چشمهها/ از تابوت میجوشند/ و سوگواران ژولیده آبروی جهانند.»6
به نظر شاعر تنها چنین مرگهایی پرحاصل و پایانناپذیرند زیرا که تکثیر میشوند. «و انبانهای تاریک یکیک آسمان/ از ستارههای بزرگ قربانی/ پر شد/ یک ستاره جنبید/ صدستاره/ ستارههای صدهزار خورشید/ از افق مرگ پرحاصل در آسمان درخشید/ مرگ متکبر.»7 مقصود شاعر از مرگ متکبر، «خودخواهی خجستهای»* است که بر تفاوت خویش با دیگران تأکید میکند. «مرگ متکبر» به انتظار تقدیر و سرنوشتی فرادست خویش برجا نمیماند، انسانی که شاملو در شعرهایش از آن سخن میگوید، انسان شکوهمندی است که میتواند جهان را به اندازه خواست خود بیافریند. «جهان را / به الگوی خویش بریدم»8، تا بدان حد که میتواند مرگش را برگزیند چنانکه به انتظار سرنوشت نماند که خود به سرنوشت بدل گردد. «...نه/ سنجیدهتر آنکه خود برگزینی و/ شماطه را خود به قرار آری/ مرگ مقدر/ آن لحظه منجمد نیست/ که بدان باور داری/ خائف و لرزان/ بارها از این پیش/ این سخن را/ با تو در میان نهادم.»9 در اینجا البته خطاب شاعر نه با مردم و یا به تعبیری با انسان عام که با قهرمان و یا همان انسان خاص است زیرا که تنها قهرمان میتواند سرنوشت خود را بهواسطه مرگ خویش رقم زند.
مرگ خودخواسته- به تعبیر نیچه- نه آن لحظه انجماد که لحظه انبساطیافتگی است. شاملو اساسا شاعر انبساط است. او مرگ خویش را بسط میدهد: «من مرگ خویشتن را/ با برفها در میان نهادم و/ با برفی که مینشست/ با پرندهها و/ با هر پرنده که در برف/ در جستوجوی چینهای بود/ با کاریز/ و با ماهیان خاموش / من مرگ خویش را با دیواری در میان نهادم/ که صدای مرا/ به جانب من/ بازپس نمیفرستاد.» 10 فوران شعر بدینگونه به سرود شبیه میشود، سرودی که در فصول چهارگانه و معابر به انتشار درمیآید تا فضا را تسخیر کند. اما سرود آنگاه انتشار مییابد که همچون انسان دگرگونه (خاص)، سرودی دگرگونه باشد: «در گذرگاه نسیم سرودی دیگرگونه آغاز کردم/ در گذرگاه باران سرودی دیگرگونه آغاز کردم/ در گذرگاه سایه سرودی ديگر گونه آغاز کردم.»11 مسئله «انتشار» که در تبدیل شعر به سرود تبلور مییابد، بهتدریج اصلیترین مضامین زندگی یعنی عشق و مرگ را نیز دربر میگیرد. در اشعار شاملو «عشق» و «مرگ» بهکرات تکرار میشوند و این دو در کنار هم قرار میگیرند. اما به نظر شاملو این دو مضمون مهم: عشق و مرگ نیز آنگاه اهمیت مییابند که به سرود تبدیل شوند: «من عشق را سرودی
کردم/ پر طبلتر ز مرگ... پر طبلتر از حیات / من مرگ را سرودی کردم.»12 به «شبانه» بازگردیم. شاملو در پایان ترانه «شبانه» گلهمند است، او این گله را در دو بیت آخر شعر میآورد: «جماعت من دیگه حوصله ندارم/ به خوب امید و از بد گله ندارم.»13 گلهمندبودن شاعر در این شعر بدان علت است که زنده «در خود» باقی ماندهاند. بدیل شاملو در مقابل «درخودبودن» از خود به درآمدن است. تنها در این صورت است که انسان در پویایی خویش تداوم مییابد: «میورزم، میبارم، میتابم/ آسمانم/ ستارگان و زمین/ و گندم عطرآگینی که دانه میبندد/ رقصان/ در جان سبز خویش.»14 بااینحال اما مرگ رخ میدهد و به تعبیر شاملو سرانجام نیستی فرامیرسد. شاملو از نیستی به «فروچکیدن قطره قطرانی در نامتناهی ظلمات» تعبیر میکند اما این نیز باعث نمیشود که شاملو انسان را جا بگذارد و از انسان عبور کند. تصور شاملو از انسان نامتناهی است: انسان تجسد وظیفه و توانایی بیانتهای عشق: «دوستداشتن و سپس دوستداشتهشدن»** است. شاعر اگرچه از مرگها سخن میگوید و حتی آرزو میکند که تمامی مردگان آن سالها باشد اما مرگ را دشمن میداند زیراکه جهان در غیبت انسان از نظرش بیمعناست.
بااینحال و بهرغم تصور شاملو از انسان و زندگی پاسخ شاملو به هستیشناسی مرگ پاسخی نه از جنس نیستی بلکه پاسخی از جنس زندگی و درعینحال نه فیلسوفانه که اجتماعی است: «خوشا اگر نه رهازیستن/ مردن به رهایی».
پینوشتها:
* خطاب شاملو در بسیاری از اشعارش خطاب به انسان خاص- قهرمان- است و مخاطب وی کمتر تودههایند.
** تعریف نیچهای شاملو از عشق: بیش از آن دوست بدار که دوست داشته میشوی و هرگز در این راه دومین نباش.
1، 2، 13. ترانه شبانه / احمد شاملو
3. امیرزادهکاشیها، پروین سلاجقه
4. میلاد آنکه عاشقانه مرد/ احمد شاملو
5 و 6. ترانههای کوچک غربت / احمد شاملو
7 . مجموعه آثار شاملو
8 و 9. مدایح بیصله / احمد شاملو
10. آیدا، درخت و خنجر و خاطره / احمد شاملو
11 و 12. شعر لحظهها و همیشه/ احمد شاملو
14. انگشت و ماه/ احمد شاملو
اگرچه دغدغه مرگ بیشتر فلسفی است اما شاعراناند که درباره مرگ شعر میسرایند. شاملو از جمله آنان است که به همان اندازه که درباره زندگی گفته درباره مرگ نیز سروده است. شاملو نه مرگ را ستایش میکند و نه آن را مذموم میانگارد، چنانکه زندگی را. اما شاعر میان این دو رابطهای تنگاتنگ میبیند و در شعرهایش همواره ترددی پرنوسان میان مرگ و زندگی وجود دارد. شاملو از مردگان و زندگان به تناوب سخن میگوید، چنانکه از مرگها و زندگیها میگوید اما هیچ قائل به مرزی متصلب و سخت میان زندگی و مرگ نیست. آنچه برای شاملو اهمیت دارد، زندگیکردن و چگونه مردن است. اهمیت شاملو در مقام شاعر آن است که وی مقوله مرگ و زندگی را از تملک خصوصی فیلسوفان خارج میسازد و همچنین از حیطه تفسیرشان دور میسازد شاملو با این کار مرگ و زندگی را از مقولهایی منتزع به مقولهايی ملموس بدل میکند - در اینجا شاعران مقامی بس بالاتر از فیلسوفان دارند- شاملو با انضمامیکردن مرگ، ابعاد متنوع آن را به داخل اجتماع، خیابان، کوچه و... میآورد تا درباره مرگ و زندگی انسان شعر بسراید. نمونهای از انضمامیکردن مرگ و زندگی و کشاندن این دو مقوله حیاتی به اجتماع
ترانه شبانه «کوچهها باریکن، دکونا بستهس» است که شاعر در آن به رابطه مرگ و زندگی در کوچه، خیابان و شهر میپردازد. در این ترانه گلایه شاعر تماما از ناهماهنگی میان گونهایی مردن با گونهايی از زندگیکردن است که اگر این ارتباط دگرگون شود، فضایی تیرهوتار شهر را فرامیگیرد که شاعر نشانههای آن را در شهر نمایان میسازد: «کوچهها باریکن/ دکونا بستهس/ خونهها تاریکن/ طاقا شکستهس/ از صدا افتاده تار و کمونچه/ مرده میبرن کوچهبهکوچه.»1 شاملو در این شعر، شهری غرق در تاریکی را نشان میدهد، شهری که شادی از آن رخت بربسته و مرگ جولان میدهد. بااینحال شاعر میگوید که این خود مرگ نیست که اینهمه یاس به وجود آورده است، چون اصلا مرگی رخ نداده است. دلیلش نیز آن است که مردهها شباهتی به مرده ندارند. «مردهها به مرده نمیرن.»2 بااینحال و بهرغم انکار مرگ، در حقیقت مرگی رخ داده است، مرگی متفاوت از مرگ مرسوم که اگرچه بیولوژیک نیست اما از آن بهمراتب وخیمتر است. «شاعر از مردههایی سخن میگوید که به مرده نمیمانند، زیرا انرژی جسمانی در آنها به اتمام نرسیده است ولی گوئی که مردهاند.»3 نیچه از مرگها سخن میگوید. او از
انسانهایی میگوید که تنها پس از مرگ به دنیا میآیند. نیچه میگوید: «آدمی بایستی در همان حال که زنده است چندینبار بمیرد.» در اینجا مرگ تحتالشعاع زندگی قرار میگیرد، یعنی بسته به آنکه آدمی چگونه زندگی کند، مرگهایش نیز رخ میدهد. در جایی دیگر نیچه از «مرگی خودخواسته» میگوید. او این مرگ را کمالبخش نام میدهد که همانا فاتحانه به مرگ خویش مردن در حلقهای از امیدواران و نویدبخشان است. این نوع مردن در برابر آن مرگی قرار میگیرد که سستی اراده باعث میشود که آدمی از تب وهن دق کند. «آن کو به یکی آری میمیرد/ نه به زخم صد خنجر/ و مرگش درنمیرسد/ مگر آنکه از تب وهن دق کند.»4 شاملو نیز از مرگها سخن میگوید و گاه آرزو میکند تمامی آن مردگان باشد: «من تمامی مردگان بودم/ مرده پرندگانی که میخوانند/ و خاموشند/ مرده زیباترین جانوران/ بر خاک و بر آب/ مرده آدمیان/ از بد و خوب.»5 اما مرگهایی که شاملو از آن سخن میگوید یقینا با هم تفاوت دارند. یکی مرگ خاموش و بیتفاوت زندگان که اگرچه زندهاند اما به مرده شباهت بیشتری دارند: «من مرگ را زیستهام/ با آوازی غمناک/ غمناک/ و به عمری سخت دراز و فرساینده/ آه بگذاریدم/
بگذاریدم» و دیگر آنگونه مرگهایی که زندگیشان تنها پس از مرگ فرامیرسد. مرگهایی چنان زاینده که چون چشمهها میجوشند و جاری میشوند: «چشمهها/ از تابوت میجوشند/ و سوگواران ژولیده آبروی جهانند.»6
به نظر شاعر تنها چنین مرگهایی پرحاصل و پایانناپذیرند زیرا که تکثیر میشوند. «و انبانهای تاریک یکیک آسمان/ از ستارههای بزرگ قربانی/ پر شد/ یک ستاره جنبید/ صدستاره/ ستارههای صدهزار خورشید/ از افق مرگ پرحاصل در آسمان درخشید/ مرگ متکبر.»7 مقصود شاعر از مرگ متکبر، «خودخواهی خجستهای»* است که بر تفاوت خویش با دیگران تأکید میکند. «مرگ متکبر» به انتظار تقدیر و سرنوشتی فرادست خویش برجا نمیماند، انسانی که شاملو در شعرهایش از آن سخن میگوید، انسان شکوهمندی است که میتواند جهان را به اندازه خواست خود بیافریند. «جهان را / به الگوی خویش بریدم»8، تا بدان حد که میتواند مرگش را برگزیند چنانکه به انتظار سرنوشت نماند که خود به سرنوشت بدل گردد. «...نه/ سنجیدهتر آنکه خود برگزینی و/ شماطه را خود به قرار آری/ مرگ مقدر/ آن لحظه منجمد نیست/ که بدان باور داری/ خائف و لرزان/ بارها از این پیش/ این سخن را/ با تو در میان نهادم.»9 در اینجا البته خطاب شاعر نه با مردم و یا به تعبیری با انسان عام که با قهرمان و یا همان انسان خاص است زیرا که تنها قهرمان میتواند سرنوشت خود را بهواسطه مرگ خویش رقم زند.
مرگ خودخواسته- به تعبیر نیچه- نه آن لحظه انجماد که لحظه انبساطیافتگی است. شاملو اساسا شاعر انبساط است. او مرگ خویش را بسط میدهد: «من مرگ خویشتن را/ با برفها در میان نهادم و/ با برفی که مینشست/ با پرندهها و/ با هر پرنده که در برف/ در جستوجوی چینهای بود/ با کاریز/ و با ماهیان خاموش / من مرگ خویش را با دیواری در میان نهادم/ که صدای مرا/ به جانب من/ بازپس نمیفرستاد.» 10 فوران شعر بدینگونه به سرود شبیه میشود، سرودی که در فصول چهارگانه و معابر به انتشار درمیآید تا فضا را تسخیر کند. اما سرود آنگاه انتشار مییابد که همچون انسان دگرگونه (خاص)، سرودی دگرگونه باشد: «در گذرگاه نسیم سرودی دیگرگونه آغاز کردم/ در گذرگاه باران سرودی دیگرگونه آغاز کردم/ در گذرگاه سایه سرودی ديگر گونه آغاز کردم.»11 مسئله «انتشار» که در تبدیل شعر به سرود تبلور مییابد، بهتدریج اصلیترین مضامین زندگی یعنی عشق و مرگ را نیز دربر میگیرد. در اشعار شاملو «عشق» و «مرگ» بهکرات تکرار میشوند و این دو در کنار هم قرار میگیرند. اما به نظر شاملو این دو مضمون مهم: عشق و مرگ نیز آنگاه اهمیت مییابند که به سرود تبدیل شوند: «من عشق را سرودی
کردم/ پر طبلتر ز مرگ... پر طبلتر از حیات / من مرگ را سرودی کردم.»12 به «شبانه» بازگردیم. شاملو در پایان ترانه «شبانه» گلهمند است، او این گله را در دو بیت آخر شعر میآورد: «جماعت من دیگه حوصله ندارم/ به خوب امید و از بد گله ندارم.»13 گلهمندبودن شاعر در این شعر بدان علت است که زنده «در خود» باقی ماندهاند. بدیل شاملو در مقابل «درخودبودن» از خود به درآمدن است. تنها در این صورت است که انسان در پویایی خویش تداوم مییابد: «میورزم، میبارم، میتابم/ آسمانم/ ستارگان و زمین/ و گندم عطرآگینی که دانه میبندد/ رقصان/ در جان سبز خویش.»14 بااینحال اما مرگ رخ میدهد و به تعبیر شاملو سرانجام نیستی فرامیرسد. شاملو از نیستی به «فروچکیدن قطره قطرانی در نامتناهی ظلمات» تعبیر میکند اما این نیز باعث نمیشود که شاملو انسان را جا بگذارد و از انسان عبور کند. تصور شاملو از انسان نامتناهی است: انسان تجسد وظیفه و توانایی بیانتهای عشق: «دوستداشتن و سپس دوستداشتهشدن»** است. شاعر اگرچه از مرگها سخن میگوید و حتی آرزو میکند که تمامی مردگان آن سالها باشد اما مرگ را دشمن میداند زیراکه جهان در غیبت انسان از نظرش بیمعناست.
بااینحال و بهرغم تصور شاملو از انسان و زندگی پاسخ شاملو به هستیشناسی مرگ پاسخی نه از جنس نیستی بلکه پاسخی از جنس زندگی و درعینحال نه فیلسوفانه که اجتماعی است: «خوشا اگر نه رهازیستن/ مردن به رهایی».
پینوشتها:
* خطاب شاملو در بسیاری از اشعارش خطاب به انسان خاص- قهرمان- است و مخاطب وی کمتر تودههایند.
** تعریف نیچهای شاملو از عشق: بیش از آن دوست بدار که دوست داشته میشوی و هرگز در این راه دومین نباش.
1، 2، 13. ترانه شبانه / احمد شاملو
3. امیرزادهکاشیها، پروین سلاجقه
4. میلاد آنکه عاشقانه مرد/ احمد شاملو
5 و 6. ترانههای کوچک غربت / احمد شاملو
7 . مجموعه آثار شاملو
8 و 9. مدایح بیصله / احمد شاملو
10. آیدا، درخت و خنجر و خاطره / احمد شاملو
11 و 12. شعر لحظهها و همیشه/ احمد شاملو
14. انگشت و ماه/ احمد شاملو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.