سينما و آشوب
سیاست و سینمای دهه هفتاد آمریکا
«واپسین عصر طلایی هالیوود» با عنوان فرعی «جامعه، سیاست و سینمای دهه هفتاد آمریکا»، عنوان کتابی است از جاناتان کرشنر که به تازگی با ترجمه نریمان افشاری توسط نشر بیدگل منتشر شده است. جاناتان کرشنر هم استاد اقتصاد سیاسی است و هم منتقد سینما. او در این کتابش کوشیده به واسطه توصیف و تبیین عمدهترین وقایع تاریخی دهه هفتاد آمریکا، به تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم این زمینه غیرهنری بر پیدایی آثار هنری-سینمایی این دوره، هم از حیث فرم و هم از حیث محتوا بپردازد. مترجم کتاب در بخشی از پیشگفتارش، سینمای دهه هفتاد هالیوود را از سویی متأثر از سینمای اروپا و بزرگان آن، خاصه موج نوی فرانسه، دانسته و از سوی دیگر آن را واکنشی به بحرانهای عمده داخلی آمریکا قلمداد کرده است. ضمن اینکه سینمای آمریکا در این دوران اعتراضی به نظام تولید سینمایی حاکم بر هالیوود هم بوده است. «بحرانهای سهگانه جنبش حقوق مدنی و جنبش زنان، پیامدهای جنگ ویتنام و ماجرای واترگیت از بزرگترین مشخصات دورانی بودند که نه با این نامها بلکه بیشتر با نام یک شخصیت خاص شناخته میشد: دوران نیکسون.» کرشنر بر این باور است که ریچارد نیکسون بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در
غالب فیلمهای مطرح دهه هفتاد حضور دارد. از اینرو، «آنچه در این کتاب با عنوان سینمای دهه هفتاد به آن پرداخته میشود واکنش نسلی از هنرمندان جامعه آمریکا به بحرانهای سهگانه مورد اشاره، قتل کندی در پیش چشمان بهتزده میلیونها آمریکایی و همه آن چیزهایی است که در ادامه نام نیکسون تداعیکننده آنها میشود.» «واپسین عصر طلایی هالیوود» در سال 2013 نوشته شده یعنی در دورانی که به قول مترجم حتی تصور حضور دانلد ترامپ در کاخ سفید خندهدار بهنظر میرسید. مترجم با توجه به این موضوع، نوشته: «حال با توجه به اینکه از بسیاری جهات او شبیهترین رییسجمهور ایالات متحده به ریچارد نیکسون است باید دید آیا واکنش هنرمندان هالیوود به او جریان بزرگ و ماندگاری مانند سینمای دهه هفتاد ایجاد خواهد کرد؟ آیا هالیوود که دیگر مدتها است آن اهمیت انتقادیای را که در دهه هفتاد از آن برخوردار بود از دست داده میتواند اهمیت دوران نهچندان دور خود را بازیابد؟ آیا در این عصری که همه شواهد و قراین نشاندهنده مفرغینبودن آن است شاهد دوران طلایی تازهای در سینما خواهیم بود یا همچنان باید دهه هفتاد قرن گذشته را واپسین عصر طلایی هالیوود بدانیم؟
پیشفرض طرح همه این احتمالات آن است که خلاقیت هنری و زمینه تاریخی در ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر قرار دارند و موجهای کوچک و بزرگی که بر پهنه این زمینه اخیر به وجود میآیند درنهایت به دورترین و ظریفترین کرانههای خلاقیت هنری میرسند و نشان خود را، به صورت ضمنی و صریح، بر ساحل رسوبپذیری که در این مورد مشخص پرده نقرهای سینماست بر جای میگذارند.» کرشنر کتاب خود را در هشت فصل با این عناوین نوشته است: «پیش از سیلاب»، «سخنی درباب نسل من»، «1968، نیکسون و چرخش به درون»، «امر شخصی سیاسی است»، «شهرهای در حال فروپاشی و تاریخ تجدیدنظرطلب»، «حریم خصوصی، پارانویا، سرخوردگی و خیانت»، «شوالیههای سفید در یاس وجودی» و «تاجران شراب مرا مینوشند». منظور کرشنر از دوران طلایی سینمای آمریکا، دورانی است که از اواخر دهه شصت آغاز میشود و البته اواخر دهه هفتاد شامل این دوره نمیشود. او این دوره را عصر طلایی و در عینحال دوران تجدیدنظر در سینمای آمریکا نامیده است: «در این دوران روالهای سنتی صنعت سینما یعنی قواعد و معیارهایی که تعیین میکنند کدام داستانها میتوانند گفته شوند و چگونه باید گفته شوند به چالش کشیده میشود. مسلما
هیچیک از این حرفها به این معنا نیست که همه فیلمهای دهه هفتاد خوب، یا فیلمهای قبل (و بعد از آن) بد هستند، بلکه غرض نشاندادن این است که این دهه به شکل غریبی سرشار از دستاوردهای سینمایی است، و درواقع یک عصر است. یعنی این دوره با دستهای از فیلمها مشخص میشود که به شکل قابل ملاحظهای با اسلاف خود متفاوت بودند و میتوانست بهعنوان دورانی مجزا و قابل تشخیص درک شود، دورانی کوتاه که مانند بازوبستهشدن یک پنجره آمد و رفت.»
آشوب ارواح نامرئی
اینروزها کتاب دیگری هم درباره سینما توسط نشر بیدگل منتشر شده که درباره یکی از ژانرهای سینمایی است. «سینمای فانتزی» عنوان این اثر است که توسط کاترین ای.فوکس نوشته شده و با ترجمه علی ظفرقهرمانینژاد به چاپ رسیده است. سینمای فانتزی اگرچه امروز بهعنوان ژانری احیاشده و محبوب مطرح است، اما همواره ژانری بوده که آن را جدی نگرفتهاند. مسئله دیگری که این ژانر به آن دچار است، طبقهبندی آثار این ژانر است که گاه شباهتی با هم ندارند. نویسنده «سینمای فانتزی»، استاد مطالعات رسانه و فرهنگ عامه در مدرسه ارتباطات نیدوآر-کوبین در دانشگاه هایپوینت است. او کتاب قالب توجه دیگری هم درباره سینمای کمدی نوشته است. فوکس در فصل اول «سینمای فانتزی»، درباره موقعیت ژانر فانتزی نوشته: «اگر واژهها به طلسمهایی بدل میشوند که آسیب میزنند یا افسون میکنند، پس خود واژه فانتزی بر فیلمهای متعددی در جهان واقعی طلسم منفی زده است. عنوان فانتزی غالبا تحقیرآمیز بوده و به فیلمهایی اطلاق شده است که بیمایه یا بچهگانه به نظر آمدهاند، و یا اینکه ما را با برآوردهکردن غیرواقعی آرزو فریب دادهاند.تا همین اواخر صنعت سینما از فانتزی به سم گیشه یاد
میکرد. بهنظر میرسد که شرایط برای این ژانر تغییر کرده باشد، اما فانتزی هنوز در تلاش است که جدی گرفته شود. گرچه تعیین دقیق حدود و ثغور این ژانر آشکارا دشوار است، اما یکی از وجوه اصلی قصههای فانتزی این است که هرکدامشان شکافی اساسی از حس ما را نسبت به واقعیت نشان میدهند. این شکاف یا گسست هستیشناختی یکی از مشخصههای بارز این ژانر است؛ مشخصههایی که اجزای آن را میتوان در قیاس با ژانرهای همجوارش بررسی کرد.» کتاب در فصول بعدیاش، ژانر فانتزی را با یک شرح کوتاه تاریخی و مرور مختصر ادبیات انتقادی در مورد فانتزی بررسی کرده است. تمرکز اصلی این کتاب بر سینمای آمریکا است اگرچه به نمونههایی از سینمای غیرآمریکایی نیز اشاره کرده است. فصول چهار تا سیزده کتاب، مباحثی درباره «فیلمهای منفردند» و به جز چند مورد بیشتر آنها از بین فیلمهای مشهور جدیدتر انتخاب شدهاند. از اینرو قرار نیست که فیلمها در این کتاب نماینده همه ادوار تاریخی باشند. «در عوض، این آثار شاخص انتخاب شدهاند زیرا موفق و اثرگذار بودهاند، یا به این دلیل که نماینده یک یا چند گرایش مضمونی مهم هستند. علاوه بر این، انتخابها باید به روشنشدن نقاط اشتراک
انواع فیلمهای مختلف فانتزی کمک کنند و میتوانند انوع قصهها، مضامین و رویکردهایی را مطرح سازند که به حق میتوان آنها را فانتزی خواند. شِرک را تا حدی به این دلیل گنجاندهایم که نمونهای از نوعی فانتزی انیمیشن است که در حال حاضر رواج دارد (آثاری مخلوق رایانه که همزمان برای بزرگسال و کودک جذاباند.) علت دیگر این است که هنگام اظهارنظر در مورد قصههای پریان، این فیلم به روشنشدن این لایه از سنت فانتزی کمک میکند. مرد عنکبوتی را بهعنوان نماینده فانتزی قصههای مصور/ابرقهرمان، تا حدی به دلیل شهرت فراوانش انتخاب کردیم. همچنین این فیلم کمک میکند تا شباهتهای میان این زیرمجموعه فانتزی و دیگر فانتزیهایی که مبتنی بر قصههای مصور نیستند معلوم شود. سرانجام اینکه فیلمهای مطرحشده در این کتاب جزء علمی-تخیلی یا وحشت نیستند.» براین اساس، این کتاب برای بررسی سینمای فانتزی، فیلمهای متنوعی را، از آثار کلاسیک تا آثار جدیدتر مورد بررسی قرار داده است.
سیاست و سینمای دهه هفتاد آمریکا
«واپسین عصر طلایی هالیوود» با عنوان فرعی «جامعه، سیاست و سینمای دهه هفتاد آمریکا»، عنوان کتابی است از جاناتان کرشنر که به تازگی با ترجمه نریمان افشاری توسط نشر بیدگل منتشر شده است. جاناتان کرشنر هم استاد اقتصاد سیاسی است و هم منتقد سینما. او در این کتابش کوشیده به واسطه توصیف و تبیین عمدهترین وقایع تاریخی دهه هفتاد آمریکا، به تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم این زمینه غیرهنری بر پیدایی آثار هنری-سینمایی این دوره، هم از حیث فرم و هم از حیث محتوا بپردازد. مترجم کتاب در بخشی از پیشگفتارش، سینمای دهه هفتاد هالیوود را از سویی متأثر از سینمای اروپا و بزرگان آن، خاصه موج نوی فرانسه، دانسته و از سوی دیگر آن را واکنشی به بحرانهای عمده داخلی آمریکا قلمداد کرده است. ضمن اینکه سینمای آمریکا در این دوران اعتراضی به نظام تولید سینمایی حاکم بر هالیوود هم بوده است. «بحرانهای سهگانه جنبش حقوق مدنی و جنبش زنان، پیامدهای جنگ ویتنام و ماجرای واترگیت از بزرگترین مشخصات دورانی بودند که نه با این نامها بلکه بیشتر با نام یک شخصیت خاص شناخته میشد: دوران نیکسون.» کرشنر بر این باور است که ریچارد نیکسون بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در
غالب فیلمهای مطرح دهه هفتاد حضور دارد. از اینرو، «آنچه در این کتاب با عنوان سینمای دهه هفتاد به آن پرداخته میشود واکنش نسلی از هنرمندان جامعه آمریکا به بحرانهای سهگانه مورد اشاره، قتل کندی در پیش چشمان بهتزده میلیونها آمریکایی و همه آن چیزهایی است که در ادامه نام نیکسون تداعیکننده آنها میشود.» «واپسین عصر طلایی هالیوود» در سال 2013 نوشته شده یعنی در دورانی که به قول مترجم حتی تصور حضور دانلد ترامپ در کاخ سفید خندهدار بهنظر میرسید. مترجم با توجه به این موضوع، نوشته: «حال با توجه به اینکه از بسیاری جهات او شبیهترین رییسجمهور ایالات متحده به ریچارد نیکسون است باید دید آیا واکنش هنرمندان هالیوود به او جریان بزرگ و ماندگاری مانند سینمای دهه هفتاد ایجاد خواهد کرد؟ آیا هالیوود که دیگر مدتها است آن اهمیت انتقادیای را که در دهه هفتاد از آن برخوردار بود از دست داده میتواند اهمیت دوران نهچندان دور خود را بازیابد؟ آیا در این عصری که همه شواهد و قراین نشاندهنده مفرغینبودن آن است شاهد دوران طلایی تازهای در سینما خواهیم بود یا همچنان باید دهه هفتاد قرن گذشته را واپسین عصر طلایی هالیوود بدانیم؟
پیشفرض طرح همه این احتمالات آن است که خلاقیت هنری و زمینه تاریخی در ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر قرار دارند و موجهای کوچک و بزرگی که بر پهنه این زمینه اخیر به وجود میآیند درنهایت به دورترین و ظریفترین کرانههای خلاقیت هنری میرسند و نشان خود را، به صورت ضمنی و صریح، بر ساحل رسوبپذیری که در این مورد مشخص پرده نقرهای سینماست بر جای میگذارند.» کرشنر کتاب خود را در هشت فصل با این عناوین نوشته است: «پیش از سیلاب»، «سخنی درباب نسل من»، «1968، نیکسون و چرخش به درون»، «امر شخصی سیاسی است»، «شهرهای در حال فروپاشی و تاریخ تجدیدنظرطلب»، «حریم خصوصی، پارانویا، سرخوردگی و خیانت»، «شوالیههای سفید در یاس وجودی» و «تاجران شراب مرا مینوشند». منظور کرشنر از دوران طلایی سینمای آمریکا، دورانی است که از اواخر دهه شصت آغاز میشود و البته اواخر دهه هفتاد شامل این دوره نمیشود. او این دوره را عصر طلایی و در عینحال دوران تجدیدنظر در سینمای آمریکا نامیده است: «در این دوران روالهای سنتی صنعت سینما یعنی قواعد و معیارهایی که تعیین میکنند کدام داستانها میتوانند گفته شوند و چگونه باید گفته شوند به چالش کشیده میشود. مسلما
هیچیک از این حرفها به این معنا نیست که همه فیلمهای دهه هفتاد خوب، یا فیلمهای قبل (و بعد از آن) بد هستند، بلکه غرض نشاندادن این است که این دهه به شکل غریبی سرشار از دستاوردهای سینمایی است، و درواقع یک عصر است. یعنی این دوره با دستهای از فیلمها مشخص میشود که به شکل قابل ملاحظهای با اسلاف خود متفاوت بودند و میتوانست بهعنوان دورانی مجزا و قابل تشخیص درک شود، دورانی کوتاه که مانند بازوبستهشدن یک پنجره آمد و رفت.»
آشوب ارواح نامرئی
اینروزها کتاب دیگری هم درباره سینما توسط نشر بیدگل منتشر شده که درباره یکی از ژانرهای سینمایی است. «سینمای فانتزی» عنوان این اثر است که توسط کاترین ای.فوکس نوشته شده و با ترجمه علی ظفرقهرمانینژاد به چاپ رسیده است. سینمای فانتزی اگرچه امروز بهعنوان ژانری احیاشده و محبوب مطرح است، اما همواره ژانری بوده که آن را جدی نگرفتهاند. مسئله دیگری که این ژانر به آن دچار است، طبقهبندی آثار این ژانر است که گاه شباهتی با هم ندارند. نویسنده «سینمای فانتزی»، استاد مطالعات رسانه و فرهنگ عامه در مدرسه ارتباطات نیدوآر-کوبین در دانشگاه هایپوینت است. او کتاب قالب توجه دیگری هم درباره سینمای کمدی نوشته است. فوکس در فصل اول «سینمای فانتزی»، درباره موقعیت ژانر فانتزی نوشته: «اگر واژهها به طلسمهایی بدل میشوند که آسیب میزنند یا افسون میکنند، پس خود واژه فانتزی بر فیلمهای متعددی در جهان واقعی طلسم منفی زده است. عنوان فانتزی غالبا تحقیرآمیز بوده و به فیلمهایی اطلاق شده است که بیمایه یا بچهگانه به نظر آمدهاند، و یا اینکه ما را با برآوردهکردن غیرواقعی آرزو فریب دادهاند.تا همین اواخر صنعت سینما از فانتزی به سم گیشه یاد
میکرد. بهنظر میرسد که شرایط برای این ژانر تغییر کرده باشد، اما فانتزی هنوز در تلاش است که جدی گرفته شود. گرچه تعیین دقیق حدود و ثغور این ژانر آشکارا دشوار است، اما یکی از وجوه اصلی قصههای فانتزی این است که هرکدامشان شکافی اساسی از حس ما را نسبت به واقعیت نشان میدهند. این شکاف یا گسست هستیشناختی یکی از مشخصههای بارز این ژانر است؛ مشخصههایی که اجزای آن را میتوان در قیاس با ژانرهای همجوارش بررسی کرد.» کتاب در فصول بعدیاش، ژانر فانتزی را با یک شرح کوتاه تاریخی و مرور مختصر ادبیات انتقادی در مورد فانتزی بررسی کرده است. تمرکز اصلی این کتاب بر سینمای آمریکا است اگرچه به نمونههایی از سینمای غیرآمریکایی نیز اشاره کرده است. فصول چهار تا سیزده کتاب، مباحثی درباره «فیلمهای منفردند» و به جز چند مورد بیشتر آنها از بین فیلمهای مشهور جدیدتر انتخاب شدهاند. از اینرو قرار نیست که فیلمها در این کتاب نماینده همه ادوار تاریخی باشند. «در عوض، این آثار شاخص انتخاب شدهاند زیرا موفق و اثرگذار بودهاند، یا به این دلیل که نماینده یک یا چند گرایش مضمونی مهم هستند. علاوه بر این، انتخابها باید به روشنشدن نقاط اشتراک
انواع فیلمهای مختلف فانتزی کمک کنند و میتوانند انوع قصهها، مضامین و رویکردهایی را مطرح سازند که به حق میتوان آنها را فانتزی خواند. شِرک را تا حدی به این دلیل گنجاندهایم که نمونهای از نوعی فانتزی انیمیشن است که در حال حاضر رواج دارد (آثاری مخلوق رایانه که همزمان برای بزرگسال و کودک جذاباند.) علت دیگر این است که هنگام اظهارنظر در مورد قصههای پریان، این فیلم به روشنشدن این لایه از سنت فانتزی کمک میکند. مرد عنکبوتی را بهعنوان نماینده فانتزی قصههای مصور/ابرقهرمان، تا حدی به دلیل شهرت فراوانش انتخاب کردیم. همچنین این فیلم کمک میکند تا شباهتهای میان این زیرمجموعه فانتزی و دیگر فانتزیهایی که مبتنی بر قصههای مصور نیستند معلوم شود. سرانجام اینکه فیلمهای مطرحشده در این کتاب جزء علمی-تخیلی یا وحشت نیستند.» براین اساس، این کتاب برای بررسی سینمای فانتزی، فیلمهای متنوعی را، از آثار کلاسیک تا آثار جدیدتر مورد بررسی قرار داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.