|

شريعتي، شريعتي است

مينو مرتاضي‌لنگرودي

اگر شريعتي طول عمري تا به امروز مي‌داشت، يقينا همان شريعتي انديشمند نوگراي دردآشنا و نقاد شجاعي بود که مي‌شناختيم و باورش داشتيم. شريعتي روشنفکر و پاسخ‌گوي دلسوز و دغدغه‌مند «چه بايد کرد»‌هاي نسل سرکوب و تحقيرشده بعد از کودتا و قيام خرداد 42 براي رهايي از ستمي که مي‌کشيدند، بود. هرقدر مهلت مي‌يافت همان عاشق پرشور آزادگي که بود باقي مي‌ماند. اگر چهار دهه بر عمر شريعتي افزوده مي‌شد باز هم برايمان از دست‌يافتن به ريشه مسائل و بازيافتن هويت مشترک انسان به‌عنوان موجودي سياسي سخن مي‌گفت. يقينا حالا ما شمارگان بيشتري از مجموعه آثارش با مفاهيم به‌روز شده در دست داشتيم. اگر شريعتي مي‌بود يقينا به کمک مفاهيم فرازماني مانند عرفان، برابري و آزادي شورمندانه تلاش مي‌کرد به ما بياموزد اجازه ندهيم سياست به‌مثابه قدرت منحصر و مخصوص «خواص» انسان عصر حاضر را يکسره به‌خدمت خود فرا بخواند. شک ندارم اگر بود توصيه‌اش به ما و به همه، مقاومت از طريق مجهزشدن به شجاعت نقد در پرتو فهم ديناميسم پوياي فرهنگ اسلامي نهفته در غبار تاريخ ايران مي‌بود. در واقع نقد صريح شريعتي به مدرنيسم موجود زمانش اعتراض به تبديل پروسه نوسازي در مدرنيته ايراني به پروژه مدرنيزاسيون بر اساس ساختار فرهنگي غرب بود. تغيير و تبديل پروسه نوگرايي به پروژه نوشدن به ‌هر قيمت! سبب تثبيت فرهنگ استعمار از طريق استبداد طبقه مسلط بي‌خويشتن مي‌شد. بي‌خويشتنان از ديدگاه شريعتي آنهايي بودند که در قبال ثروت و قدرت از خودبيگانه شده بودند. تأکيد شريعتي در دوران حياتش يافتن مدل‌هاي مقاومت و رهايي از دل سنت است که در اسلاميات و اجتماعياتش يکسره به آنها پرداخته است. مطالبه رهايي از کهنه براي رسيدن به نو بر منطق «خود- انقلابي» بنا مي‌شود. هم از اين روست که نوسازي مفهومي متکثر و با ابعاد گوناگون است. مفهوم خود- انقلابي نزد شريعتي همان رستاخيز خود‌آگاهانه براي عبور از بي‌خويشتني و بيگانگي از خود در قبال وضعيت موجود براي رسيدن به ‌وضعيت مطلوب خود‌بنياد است. زناني که در حسينيه ارشاد پاي درس شريعتي مي‌نشستند، عموما از طيف دختران دانشجوي نوگرايي بودند که رغبتي به ايفاي نقش ويترين در پروژه مدرنيزاسيون فرمايشي و اصلاحات از بالا به عامليت شاه مستبد نداشتند. درعين‌حال از نقوش و کليشه‌هاي سنتي زن‌بودن هم عبور کرده بودند. شعار بازگشت به خويشتن خويش که از زبان شريعتي شنيده بودند برايشان نويد رهايي از زندان سنت و مدرنيته فرمايشي توأمان بود. نوگرايي خودبنياد زنان در دهه‌هاي 40 و 50 به‌مراتب دشوار‌تر از ايده نوسازي ساختار‌هاي اجتماعي سياسي توسط مردان نوگرا و شاگردان شريعتي بود. عمده‌ترين موانع بر سر راه زنان نوگراي ايراني براي برساخت هويت زن نوگراي مسلمان، 1- نگرش متصلب مردانه‌اي بود که در عرصه خصوصي و خانواده با منطق حمايت نمادين پدرانه، شوهرانه و برادرانه، زن را به منزله ديگري ضعيف تحت‌الحمايه مي‌پسنديد و فرودستي و تحقير در جامعه قدرت‌محور را با اعمال قدرت و خشونت بر زن در خانه جبران مي‌کرد. 2- مانع پرقدرت دوم عرصه عمومي با ساختار سياسي قدرت‌محور با طراحي صد‌درصد مردانه بود که زن را به‌منزله ابزار و ويترين تمام‎نماي نوگرايي مردانه مي‌خواهد و نه‎بيشتر!!
شريعتي با معرفي الگوهاي مقاومت از زناني که جامعه سنتي جرئت ردکردن آنها را در خود نمي‌يافت، توانست زنان ايراني را با ديناميسم پوياي فرهنگ اسلامي-ايراني خويش آشنا كند و اينجاست که زن ايراني جرئت اينکه خود را در مقام سوژه مستقل و خود‌بنياد شناسايي کند، مي‌يابد. چنين زني هرگز هويت خود را در سطح ابزار و ويترين نمايش اقتدار مردانه در سنت و برابري‌خواهي بي‌بنياد در مدرنيته تقليل نداد و نخواهد داد.
شريعتي و حسينه ارشادش سمبل نوگرايي راديکال زمانه خود بودند. در سالن حسينيه دختر و پسر دانشجو تا وقتي طبقه بالا براي نشستن خانم‌ها ساخته نشده بود با همان پوشش عادي خود کنار هم مي‌نشستند. تفاوت ديگر فضاي حسينيه با ديگر اماکن مشابه براي زنان اين بود که از زنان هم‌پاي مردان انتظار مي‌رفت به منطق خود‌انقلابي مجهز شوند. خودانقلابي به‌معناي توان خودسازي، زنان را مقيد به ساده‎پوشي و پرهيز از تجملات اضافي مي‌کرد. زناني که شاگردان شريعتي بودند اراده‎گرايانه و آگاهانه ساده‎زيست و ساده‌پوش بودند. کاش شريعتي معلم عزيز و شهيد ما از قيد حيات نرهيده بود و با چشمان خود مي‌ديد منطق «خودانقلابي» و روش‎هاي افزايش توان خودسازي، اولين کاري که با زنان مي‌کند اين است که لطافت و نشاط زنانه را از آنها بازمي‌ستاند. زيرا نخستين اقدام منطقي براي زني که هويت خودبنيادش را بر منطق «خود‌انقلابي» بنا مي‌کند اين‌است‌که ارزش‌هاي مألوف و لطافت طبع زنانه را در لفاف سخت و غيرقابل‌نفوذ چيزي از جنس خشونت بپوشاند. از اين‌رو بسياري از زنان انقلابي در خانه دچار تعارض نقش بين زن انقلابي برابري‌خواه و زن وفادار و مادر فداکار شده‌اند. در عين‌حال خبر خوب اين‌است كه باوجود اينکه مسئله تعارض نقش‌ها به‌واقع مسئله و به‌نوعي مشکل بنيادين نسل مدرن امروز ايران است؛ نسلي که با نگاه متفاوت و متضاد با نگاه نسل پيشين به خود و به جهان پيرامونش مي‌نگرد؛ اما تأثير کنش و تفکر رهايي‌بخش شريعتي را مي‌توان در ژنتيک اجتماعي زنان نسل جوان ايران ديد. زناني که هويت خود‌بنياد خويش را باور دارند و با اعتمادبه‌نفسي ستودني در پي ساخت جهاني برابر و فارغ از ستم‌هاي طبقاتي براي محو هرگونه تبعيض و خشونت در کار و تلاش‌ هسستند؛ کاش بود و مي‌ديد.

اگر شريعتي طول عمري تا به امروز مي‌داشت، يقينا همان شريعتي انديشمند نوگراي دردآشنا و نقاد شجاعي بود که مي‌شناختيم و باورش داشتيم. شريعتي روشنفکر و پاسخ‌گوي دلسوز و دغدغه‌مند «چه بايد کرد»‌هاي نسل سرکوب و تحقيرشده بعد از کودتا و قيام خرداد 42 براي رهايي از ستمي که مي‌کشيدند، بود. هرقدر مهلت مي‌يافت همان عاشق پرشور آزادگي که بود باقي مي‌ماند. اگر چهار دهه بر عمر شريعتي افزوده مي‌شد باز هم برايمان از دست‌يافتن به ريشه مسائل و بازيافتن هويت مشترک انسان به‌عنوان موجودي سياسي سخن مي‌گفت. يقينا حالا ما شمارگان بيشتري از مجموعه آثارش با مفاهيم به‌روز شده در دست داشتيم. اگر شريعتي مي‌بود يقينا به کمک مفاهيم فرازماني مانند عرفان، برابري و آزادي شورمندانه تلاش مي‌کرد به ما بياموزد اجازه ندهيم سياست به‌مثابه قدرت منحصر و مخصوص «خواص» انسان عصر حاضر را يکسره به‌خدمت خود فرا بخواند. شک ندارم اگر بود توصيه‌اش به ما و به همه، مقاومت از طريق مجهزشدن به شجاعت نقد در پرتو فهم ديناميسم پوياي فرهنگ اسلامي نهفته در غبار تاريخ ايران مي‌بود. در واقع نقد صريح شريعتي به مدرنيسم موجود زمانش اعتراض به تبديل پروسه نوسازي در مدرنيته ايراني به پروژه مدرنيزاسيون بر اساس ساختار فرهنگي غرب بود. تغيير و تبديل پروسه نوگرايي به پروژه نوشدن به ‌هر قيمت! سبب تثبيت فرهنگ استعمار از طريق استبداد طبقه مسلط بي‌خويشتن مي‌شد. بي‌خويشتنان از ديدگاه شريعتي آنهايي بودند که در قبال ثروت و قدرت از خودبيگانه شده بودند. تأکيد شريعتي در دوران حياتش يافتن مدل‌هاي مقاومت و رهايي از دل سنت است که در اسلاميات و اجتماعياتش يکسره به آنها پرداخته است. مطالبه رهايي از کهنه براي رسيدن به نو بر منطق «خود- انقلابي» بنا مي‌شود. هم از اين روست که نوسازي مفهومي متکثر و با ابعاد گوناگون است. مفهوم خود- انقلابي نزد شريعتي همان رستاخيز خود‌آگاهانه براي عبور از بي‌خويشتني و بيگانگي از خود در قبال وضعيت موجود براي رسيدن به ‌وضعيت مطلوب خود‌بنياد است. زناني که در حسينيه ارشاد پاي درس شريعتي مي‌نشستند، عموما از طيف دختران دانشجوي نوگرايي بودند که رغبتي به ايفاي نقش ويترين در پروژه مدرنيزاسيون فرمايشي و اصلاحات از بالا به عامليت شاه مستبد نداشتند. درعين‌حال از نقوش و کليشه‌هاي سنتي زن‌بودن هم عبور کرده بودند. شعار بازگشت به خويشتن خويش که از زبان شريعتي شنيده بودند برايشان نويد رهايي از زندان سنت و مدرنيته فرمايشي توأمان بود. نوگرايي خودبنياد زنان در دهه‌هاي 40 و 50 به‌مراتب دشوار‌تر از ايده نوسازي ساختار‌هاي اجتماعي سياسي توسط مردان نوگرا و شاگردان شريعتي بود. عمده‌ترين موانع بر سر راه زنان نوگراي ايراني براي برساخت هويت زن نوگراي مسلمان، 1- نگرش متصلب مردانه‌اي بود که در عرصه خصوصي و خانواده با منطق حمايت نمادين پدرانه، شوهرانه و برادرانه، زن را به منزله ديگري ضعيف تحت‌الحمايه مي‌پسنديد و فرودستي و تحقير در جامعه قدرت‌محور را با اعمال قدرت و خشونت بر زن در خانه جبران مي‌کرد. 2- مانع پرقدرت دوم عرصه عمومي با ساختار سياسي قدرت‌محور با طراحي صد‌درصد مردانه بود که زن را به‌منزله ابزار و ويترين تمام‎نماي نوگرايي مردانه مي‌خواهد و نه‎بيشتر!!
شريعتي با معرفي الگوهاي مقاومت از زناني که جامعه سنتي جرئت ردکردن آنها را در خود نمي‌يافت، توانست زنان ايراني را با ديناميسم پوياي فرهنگ اسلامي-ايراني خويش آشنا كند و اينجاست که زن ايراني جرئت اينکه خود را در مقام سوژه مستقل و خود‌بنياد شناسايي کند، مي‌يابد. چنين زني هرگز هويت خود را در سطح ابزار و ويترين نمايش اقتدار مردانه در سنت و برابري‌خواهي بي‌بنياد در مدرنيته تقليل نداد و نخواهد داد.
شريعتي و حسينه ارشادش سمبل نوگرايي راديکال زمانه خود بودند. در سالن حسينيه دختر و پسر دانشجو تا وقتي طبقه بالا براي نشستن خانم‌ها ساخته نشده بود با همان پوشش عادي خود کنار هم مي‌نشستند. تفاوت ديگر فضاي حسينيه با ديگر اماکن مشابه براي زنان اين بود که از زنان هم‌پاي مردان انتظار مي‌رفت به منطق خود‌انقلابي مجهز شوند. خودانقلابي به‌معناي توان خودسازي، زنان را مقيد به ساده‎پوشي و پرهيز از تجملات اضافي مي‌کرد. زناني که شاگردان شريعتي بودند اراده‎گرايانه و آگاهانه ساده‎زيست و ساده‌پوش بودند. کاش شريعتي معلم عزيز و شهيد ما از قيد حيات نرهيده بود و با چشمان خود مي‌ديد منطق «خودانقلابي» و روش‎هاي افزايش توان خودسازي، اولين کاري که با زنان مي‌کند اين است که لطافت و نشاط زنانه را از آنها بازمي‌ستاند. زيرا نخستين اقدام منطقي براي زني که هويت خودبنيادش را بر منطق «خود‌انقلابي» بنا مي‌کند اين‌است‌که ارزش‌هاي مألوف و لطافت طبع زنانه را در لفاف سخت و غيرقابل‌نفوذ چيزي از جنس خشونت بپوشاند. از اين‌رو بسياري از زنان انقلابي در خانه دچار تعارض نقش بين زن انقلابي برابري‌خواه و زن وفادار و مادر فداکار شده‌اند. در عين‌حال خبر خوب اين‌است كه باوجود اينکه مسئله تعارض نقش‌ها به‌واقع مسئله و به‌نوعي مشکل بنيادين نسل مدرن امروز ايران است؛ نسلي که با نگاه متفاوت و متضاد با نگاه نسل پيشين به خود و به جهان پيرامونش مي‌نگرد؛ اما تأثير کنش و تفکر رهايي‌بخش شريعتي را مي‌توان در ژنتيک اجتماعي زنان نسل جوان ايران ديد. زناني که هويت خود‌بنياد خويش را باور دارند و با اعتمادبه‌نفسي ستودني در پي ساخت جهاني برابر و فارغ از ستم‌هاي طبقاتي براي محو هرگونه تبعيض و خشونت در کار و تلاش‌ هسستند؛ کاش بود و مي‌ديد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.