|

نقدی بر نمایش «بوفالوی آمریکایی» نوشته دیوید ممت با طراحی و کارگردانی سیامک زین‌الدینی

ضدآمریکایی

وحید عمرانی . عضو کانون ملی منتقدان تئاتر ایران

نمایش‌نامه دوپرده‌ای «بوفالوی آمریکایی» یکی از مهم‌ترین آثار دیوید ممت و نقطه‌عطفی در کارنامه هنری او به شمار می‌رود که توانست موجبات بلندی نام او را فراهم کند و موفقیت‌های بعدی را برایش به ارمغان آورد. وجه تسمیه نام نمایش مربوط به سکه‌ای عتیقه با تصویری برجسته از یک بوفالو روی آن است. این نمایش برای اولین بار در سال 1975 به کارگردانی «گرگ موشر» از سوي کمپانی «گودمن» در شیکاگو بر صحنه رفت. از دیگر اجراهای شاخص آن می‌توان به اجرای سال 1984 در نیویورک به کارسازی «تئاتر بوث» و به کارگردانی «آروین براون» با نقش‌آفرینی «آل پاچینو» ستاره بزرگ سینمای جهان در نقش والتر تچ کول اشاره کرد. از آخرین اجراهای شاخص این نمایش، اجرای سال 2015 در تئاتر «ویندهام» لندن به کارگردانی «دنیل ایوانس» بوده است. در سال 1996 نیز «مایکل کورنی» نسخه‌ای سینمایی از نمایش‌نامه بوفالوی آمریکایی را با نقش‌آفرینی «داستین هافمن» در نقش والتر تچ کول روانه پرده سینماها کرد.
برخی از خصوصیات زبانی و نوشتاری بوفالوی آمریکایی عبارت‌اند از: بسامد بالای ضرب‌المثل‌ها، دیالوگ‌های انبوه و پی‌درپی، کنش‌های نه‌چندان زیاد، به‌کاربردن کلمات مبتذل، استفاده از دیالوگ‌های کوتاه که نمونه‌های آن را اغلب در نمایش‌نامه‌های ابزورد شاهد هستیم.
ماجرای نمایش در یک مغازه دست‌دوم‌فروشی شبیه به سمساری می‌گذرد که همه‌چیز در آن پیدا می‌شود. رویدادهای ماجرا حدودا در 12 ساعت اتفاق می‌افتد؛ پیش از ظهر یک روز کاری معمولی آغاز می‌شود و تا کمی قبل از نیمه‌شب همان روز ادامه می‌یابد. دان؛ صاحب مغازه، سکه‌ای عتیقه را به قیمت 90 دلار فروخته اما از فروشش راضی نیست و گمان می‌کند که سکه خیلی بیش از آن مبلغ می‌ارزیده است. دان با وردست خودش باب تصمیم می‌گیرند سکه را از خریدار بدزدند. باب به دان خبر می‌دهد که خریدار مدتی به تعطیلات رفته، کسی در خانه‌اش نیست و اوضاع مستعد سرقت است. در این بین تچ کول؛ دوست دیگر دان، سر می‌رسد و متوجه تصمیم آنها می‌شود. او سعی می‌کند جای باب را در اجرای این نقشه بگیرد، همچنین دان را به دزدیدن بقیه اشیای باارزش خانه خریدار علاوه بر سکه مزبور تحریض می‌کند. کمی قبل از نیمه‌شب همان روز، تچ برای اجرای نقشه‌شان اسلحه تهیه کرده و دان از این کار او ناخشنود است. در این بین باب؛ وردست جوان دان، وارد مغازه می‌شود و سکه‌ای دقیقا مشابه همان سکه فروخته‌شده را به دان می‌دهد. تچ به باب مشکوک می‌شود و گمان می‌کند که باب با کمک دوست مشترک دیگرشان به نام فلچر زودتر از آنها دست به کار شده و سکه را از خانه خریدار ربوده‌اند. باب انکار می‌کند و می‌گوید چند مکزیکی به فلچر حمله کرده و فکش را شکسته‌اند و او هم‌اکنون در بیمارستان بستری است. دان با بیمارستان تماس می‌گیرد اما کسی به نام فلچر در آنجا بستری نیست. گمان تچ به خیانت باب بدل به یقین می‌شود و به او حمله کرده و سرش را می‌شکند. یکی دیگر از دوستان دان با مغازه تماس می‌گیرد و خبر بستری‌شدن فلچر در بیمارستان دیگری را می‌دهد و مشخص می‌شود که باب نام بیمارستان را اشتباهی به آنها گفته بوده است. باب به دان می‌گوید که به او دروغ گفته است و خانه خریدار خالی نبوده و او از مجموعه‌دار دیگری سکه‌ای مشابه همان سکه را برای دان خریده تا او متضرر نشود. در پایان دان از تچ می‌خواهد که باب را هرچه‌سریع‌تر برای پانسمان سرش به بیمارستان برسانند.
این اثر را می‌توان یک تراژدی کلاسیک به شمار آورد. تم‌های غالب بوفالوی آمریکایی، رفاقت، کسب و کار، وفاداری، پیروزی و شکست هستند. اشخاص نمایش با افکاری رؤیاپردازانه و خیال میانبرزدن و سریع پولدارشدن، اندیشه‌ها و روشی ماکیاولیستی دارند. رگه‌هایی از تفکرات کمونیستی نیز در بینشان دیده می‌شود؛ از قبیل اینکه هدف وسیله را توجیه می‌کند و برای رسیدن به آن می‌توان انگاره‌های اخلاقی را زیر پا نهاد. دیوید ممت در این اثر بر نظام سرمایه‌داری آمریکایی می‌تازد و آن را به چالش می‌کشد. سیامک زین‌الدینی؛ کارگردان این اثر، سال گذشته با این نمایش در جشنواره سینمایی و نمایشی تئاتر باران شرکت کرد که (کاندیدای بهترین بازیگری مرد، کاندیدای بهترین بازیگری زن، کاندیدای بهترین طراحی لباس، برگزیده بهترین طراحی صحنه) از دستاوردهای آن در این جشنواره بود. این نمایش سرانجام هم‌اکنون در پلاتو اجرای تئاتر شهر به اجرای عموم رسیده و تا پنجم خرداد ماه بر صحنه خواهد بود.
از نقاط قوت این نمایش می‌توان به طراحی صحنه آن اشاره کرد. عکس‌هایی بر دیوارها از الویس پریسلی، مريلین مونرو، آرتور میلر و... که فضا و علایق دهه 70 آمریکا را ترسیم می‌کنند. طراحی‌هایی که برای چکه‌کردن سقف هنگام بارندگی انجام شده، جعبه‌هایی که دیواره‌وار هم فضای صحنه را متمرکز‌تر می‌کنند و هم به صورت اجناس مغازه کارکرد می‌یابند، شوخی سورپرایزکننده‌ای که در صحنه به‌هم‌ریختن مغازه به وسيله دان پس از کندن عکس خودش از دیوار کنار مريلین مونرو و ظاهرشدن عکس آرتور میلر زیر آن به وجود می‌آید و... مواردی هستند که در این زمینه می‌توان به آنها اشاره کرد. استفاده از موسیقی‌های سبک «راک‌اند‌رول» در جای جای نمایش که پریسلی به‌عنوان سلطان آن معروف است نیز به فضاسازی‌های زمانی داستان، کمک شایانی کرده است. بازی‌های منسجم، بی‌تپق و تمرین‌شده‌ای را بر صحنه شاهد هستیم؛ ضمن اینکه لازم است به این نکته در بخش بازی‌ها اشاره کرد که یگانه رجبی؛ بازیگر نقش باب، به دلیل تعویض ناگزیر بازیگر این نقش در آخرین لحظه تنها با سه روز تمرین توانسته است خود را به این اجرا برساند که تلاش و توانایی او در این زمینه قابل تقدیر و شایسته توجه است. این نکته را نیز باید افزود که بازی در نقش جنس مخالف پیچیدگی‌های خاص خود را دارد که با توجه به مدت بسیار محدودی که این بازیگر برای تمرین بر این نقش داشته است، می‌توان این توفیق در ایفای نقش را به او تبریک گفت.
با توجه به اینکه نمایش‌نامه این اثر اجرائی بسیار پردیالوگ، گفت‌وگومحور و سرشار از پرحرفی است، در مباحث کارگردانی و اجرا لازم است تمهیداتی اندیشیده شود که از ایجاد ملال در تماشاگر به واسطه این پرحرفی‌ها پیشگیری شود. به منظور مقابله با این نقیصه، کارگردان بسیاری از دیالوگ‌ها را حذف كرده اما هنوز در بخش‌هایی از نمایش به‌خصوص در موارد دیالوگ‌گویی‌های انبوهِ نقش دان، این ملال گاه به سراغ تماشاگر می‌آید. مواردی پیشنهادی از قبیل میزانسن‌های ویژه به منظور انتقال توجه مخاطب از دیالوگ به اکت و تعویض لحن و ضرباهنگ تقریبا یکنواخت بازیگر نقش دان تا حدودی می‌تواند در رفع این مشکل مفید واقع شود. ضمن اینکه باید گفت گذشته از این نقص، فرزاد آیتی در تحلیل نقش، مال‌خودکردن دیالوگ‌ها و اجرای هم‌زمان اکت و دیالوگ و انعکاس واکنش‌های طبیعی موفق عمل کرده است.

نمایش‌نامه دوپرده‌ای «بوفالوی آمریکایی» یکی از مهم‌ترین آثار دیوید ممت و نقطه‌عطفی در کارنامه هنری او به شمار می‌رود که توانست موجبات بلندی نام او را فراهم کند و موفقیت‌های بعدی را برایش به ارمغان آورد. وجه تسمیه نام نمایش مربوط به سکه‌ای عتیقه با تصویری برجسته از یک بوفالو روی آن است. این نمایش برای اولین بار در سال 1975 به کارگردانی «گرگ موشر» از سوي کمپانی «گودمن» در شیکاگو بر صحنه رفت. از دیگر اجراهای شاخص آن می‌توان به اجرای سال 1984 در نیویورک به کارسازی «تئاتر بوث» و به کارگردانی «آروین براون» با نقش‌آفرینی «آل پاچینو» ستاره بزرگ سینمای جهان در نقش والتر تچ کول اشاره کرد. از آخرین اجراهای شاخص این نمایش، اجرای سال 2015 در تئاتر «ویندهام» لندن به کارگردانی «دنیل ایوانس» بوده است. در سال 1996 نیز «مایکل کورنی» نسخه‌ای سینمایی از نمایش‌نامه بوفالوی آمریکایی را با نقش‌آفرینی «داستین هافمن» در نقش والتر تچ کول روانه پرده سینماها کرد.
برخی از خصوصیات زبانی و نوشتاری بوفالوی آمریکایی عبارت‌اند از: بسامد بالای ضرب‌المثل‌ها، دیالوگ‌های انبوه و پی‌درپی، کنش‌های نه‌چندان زیاد، به‌کاربردن کلمات مبتذل، استفاده از دیالوگ‌های کوتاه که نمونه‌های آن را اغلب در نمایش‌نامه‌های ابزورد شاهد هستیم.
ماجرای نمایش در یک مغازه دست‌دوم‌فروشی شبیه به سمساری می‌گذرد که همه‌چیز در آن پیدا می‌شود. رویدادهای ماجرا حدودا در 12 ساعت اتفاق می‌افتد؛ پیش از ظهر یک روز کاری معمولی آغاز می‌شود و تا کمی قبل از نیمه‌شب همان روز ادامه می‌یابد. دان؛ صاحب مغازه، سکه‌ای عتیقه را به قیمت 90 دلار فروخته اما از فروشش راضی نیست و گمان می‌کند که سکه خیلی بیش از آن مبلغ می‌ارزیده است. دان با وردست خودش باب تصمیم می‌گیرند سکه را از خریدار بدزدند. باب به دان خبر می‌دهد که خریدار مدتی به تعطیلات رفته، کسی در خانه‌اش نیست و اوضاع مستعد سرقت است. در این بین تچ کول؛ دوست دیگر دان، سر می‌رسد و متوجه تصمیم آنها می‌شود. او سعی می‌کند جای باب را در اجرای این نقشه بگیرد، همچنین دان را به دزدیدن بقیه اشیای باارزش خانه خریدار علاوه بر سکه مزبور تحریض می‌کند. کمی قبل از نیمه‌شب همان روز، تچ برای اجرای نقشه‌شان اسلحه تهیه کرده و دان از این کار او ناخشنود است. در این بین باب؛ وردست جوان دان، وارد مغازه می‌شود و سکه‌ای دقیقا مشابه همان سکه فروخته‌شده را به دان می‌دهد. تچ به باب مشکوک می‌شود و گمان می‌کند که باب با کمک دوست مشترک دیگرشان به نام فلچر زودتر از آنها دست به کار شده و سکه را از خانه خریدار ربوده‌اند. باب انکار می‌کند و می‌گوید چند مکزیکی به فلچر حمله کرده و فکش را شکسته‌اند و او هم‌اکنون در بیمارستان بستری است. دان با بیمارستان تماس می‌گیرد اما کسی به نام فلچر در آنجا بستری نیست. گمان تچ به خیانت باب بدل به یقین می‌شود و به او حمله کرده و سرش را می‌شکند. یکی دیگر از دوستان دان با مغازه تماس می‌گیرد و خبر بستری‌شدن فلچر در بیمارستان دیگری را می‌دهد و مشخص می‌شود که باب نام بیمارستان را اشتباهی به آنها گفته بوده است. باب به دان می‌گوید که به او دروغ گفته است و خانه خریدار خالی نبوده و او از مجموعه‌دار دیگری سکه‌ای مشابه همان سکه را برای دان خریده تا او متضرر نشود. در پایان دان از تچ می‌خواهد که باب را هرچه‌سریع‌تر برای پانسمان سرش به بیمارستان برسانند.
این اثر را می‌توان یک تراژدی کلاسیک به شمار آورد. تم‌های غالب بوفالوی آمریکایی، رفاقت، کسب و کار، وفاداری، پیروزی و شکست هستند. اشخاص نمایش با افکاری رؤیاپردازانه و خیال میانبرزدن و سریع پولدارشدن، اندیشه‌ها و روشی ماکیاولیستی دارند. رگه‌هایی از تفکرات کمونیستی نیز در بینشان دیده می‌شود؛ از قبیل اینکه هدف وسیله را توجیه می‌کند و برای رسیدن به آن می‌توان انگاره‌های اخلاقی را زیر پا نهاد. دیوید ممت در این اثر بر نظام سرمایه‌داری آمریکایی می‌تازد و آن را به چالش می‌کشد. سیامک زین‌الدینی؛ کارگردان این اثر، سال گذشته با این نمایش در جشنواره سینمایی و نمایشی تئاتر باران شرکت کرد که (کاندیدای بهترین بازیگری مرد، کاندیدای بهترین بازیگری زن، کاندیدای بهترین طراحی لباس، برگزیده بهترین طراحی صحنه) از دستاوردهای آن در این جشنواره بود. این نمایش سرانجام هم‌اکنون در پلاتو اجرای تئاتر شهر به اجرای عموم رسیده و تا پنجم خرداد ماه بر صحنه خواهد بود.
از نقاط قوت این نمایش می‌توان به طراحی صحنه آن اشاره کرد. عکس‌هایی بر دیوارها از الویس پریسلی، مريلین مونرو، آرتور میلر و... که فضا و علایق دهه 70 آمریکا را ترسیم می‌کنند. طراحی‌هایی که برای چکه‌کردن سقف هنگام بارندگی انجام شده، جعبه‌هایی که دیواره‌وار هم فضای صحنه را متمرکز‌تر می‌کنند و هم به صورت اجناس مغازه کارکرد می‌یابند، شوخی سورپرایزکننده‌ای که در صحنه به‌هم‌ریختن مغازه به وسيله دان پس از کندن عکس خودش از دیوار کنار مريلین مونرو و ظاهرشدن عکس آرتور میلر زیر آن به وجود می‌آید و... مواردی هستند که در این زمینه می‌توان به آنها اشاره کرد. استفاده از موسیقی‌های سبک «راک‌اند‌رول» در جای جای نمایش که پریسلی به‌عنوان سلطان آن معروف است نیز به فضاسازی‌های زمانی داستان، کمک شایانی کرده است. بازی‌های منسجم، بی‌تپق و تمرین‌شده‌ای را بر صحنه شاهد هستیم؛ ضمن اینکه لازم است به این نکته در بخش بازی‌ها اشاره کرد که یگانه رجبی؛ بازیگر نقش باب، به دلیل تعویض ناگزیر بازیگر این نقش در آخرین لحظه تنها با سه روز تمرین توانسته است خود را به این اجرا برساند که تلاش و توانایی او در این زمینه قابل تقدیر و شایسته توجه است. این نکته را نیز باید افزود که بازی در نقش جنس مخالف پیچیدگی‌های خاص خود را دارد که با توجه به مدت بسیار محدودی که این بازیگر برای تمرین بر این نقش داشته است، می‌توان این توفیق در ایفای نقش را به او تبریک گفت.
با توجه به اینکه نمایش‌نامه این اثر اجرائی بسیار پردیالوگ، گفت‌وگومحور و سرشار از پرحرفی است، در مباحث کارگردانی و اجرا لازم است تمهیداتی اندیشیده شود که از ایجاد ملال در تماشاگر به واسطه این پرحرفی‌ها پیشگیری شود. به منظور مقابله با این نقیصه، کارگردان بسیاری از دیالوگ‌ها را حذف كرده اما هنوز در بخش‌هایی از نمایش به‌خصوص در موارد دیالوگ‌گویی‌های انبوهِ نقش دان، این ملال گاه به سراغ تماشاگر می‌آید. مواردی پیشنهادی از قبیل میزانسن‌های ویژه به منظور انتقال توجه مخاطب از دیالوگ به اکت و تعویض لحن و ضرباهنگ تقریبا یکنواخت بازیگر نقش دان تا حدودی می‌تواند در رفع این مشکل مفید واقع شود. ضمن اینکه باید گفت گذشته از این نقص، فرزاد آیتی در تحلیل نقش، مال‌خودکردن دیالوگ‌ها و اجرای هم‌زمان اکت و دیالوگ و انعکاس واکنش‌های طبیعی موفق عمل کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.