|

متكا

در زندگي ترس‌هايي وجود دارد كه يك‌بار مي‌شود آنها را تجربه كرد، مثل ترس در لحظه اسارت. براي يك اسير زمان در لحظه اسارت متوقف مي‌شود. گذشته و آينده‌اي وجود ندارد. اكنونِ محض است. اكنون مملو از هراس و ترس. آنچه اسير را مي‌ترساند مرگ نيست، چگونه مردن است: با گلوله‌اي در پس سر، در سينه يا با دست‌هاي بسته زنده‌به‌گورشدن. چگونه مردن هم ترسناك نيست. تهي‌بودن، تهي‌شدن از گذشته و آينده است كه هراسناك است. پرت‌شدن در خلأ. آن‌هم خلأ در زمان و مكان واقعي. اسراي كمي چهره سربازاني را كه اسيرشان كرده‌اند به‌ياد مي‌آورند، مگر اينكه برخورد خاصي بين آنها رخ داده باشد تا در ذهن‌شان حك شود. اگر دشمن با خشونت لگدي به اسيري بزند، در آن لحظه تهي‌بودگي از بين مي‌رود و اسير دوباره وارد دنياي آدم‌ها مي‌شود. لگدهاي پي‌‌درپي و ناسزاها ترسش را زايل مي‌كند و قوه تخيلش را به‌كار مي‌اندازد تا راهي براي نجات خود پيدا كند. عكسي از خانواده‌اش بيرون مي‌آورد و به دشمن نشان مي‌دهد. اين كار در گذشته بسيار اثر داشت، اما در جنگ‌هاي امروزي، غلبه عقل بر احساس و تخيل موجب شده تا دشمن در بهترين حالت اين‌گونه استنتاج كند، مگر او خانواده ندارد، پس چرا بايد به يك اسير رحم كند و به همين دليل بر بي‌رحمي‌اش افزوده خواهد شد.
سال‌هاي‌سال است كه از اسارت سبحان مي‌گذرد و الان آزادآزاد است اما هنوز كه هنوز است بعضي شب‌ها وحشت‌زده از خواب مي‌پرد و دست‌هايش را ديوانه‌وار بالا مي‌برد و دست در جيب‌هايش مي‌كند و عكس خانواده‌اش را بيرون مي‌آورد، بالا مي‌گيرد و به ديوار روبه‌رو زل مي‌زند. همسرش كه به اين وضع خو كرده آرام چراغ را روشن مي‌كند، ليواني آب مي‌آورد، عكسش را از دستش مي‌گيرد و آن را درون جيب لباس نظامي‌اش مي‌گذارد و آرام سر جايش روي تشك مي‌خوابد. هنوز كه هنوز است او شب‌ها با لباس نظامي مي‌خوابد و فكر مي‌كند قرار است دشمن حمله كند و احتمال دارد او دوباره به اسارت دربيايد. سبحان دوست ندارد با لباس زير به‌دستِ دشمن بيفتد. احساس مي‌كند اگر در آن وضع اسير شود در برابر آنها تحقير مي‌شود. سال‌هاي اول كه از اسارت بازگشته بود با پوتين‌هايش مي‌خوابيد. خيلي طول كشيد تا باور كند ديگر مي‌تواند پوتين‌هايش را از پا دربياورد و حتما خيلي سال هم طول مي‌كشد كه بفهمد جنگ تمام شده و مي‌تواند با خيال آسوده سر بر بالش بگذارد. مادرش مي‌گفت، در بچگي خوش‌خواب بود، سرش به بالش نرسيده خوابش مي‌برد. همسنگرهايش مي‌گفتند زير صداي انفجار توپ و خمپاره راحت توي سنگر مي‌خوابيد. اصلا فكر نمي‌كرد اين توپ و خمپاره آتش‌ تهيه‌اي است كه دشمن سرشان مي‌ريزد تا بعد حمله كند و او را به اسارت بگيرد. سبحان آزاد است، اما دشمن هنوز كه هنوز است خوابش را به اسارت گرفته است. با سبحان توي چنانه آشنا شدم. سوار تويوتا برمي‌گشتيم خط. تازه به جبهه آمده بود. گفت: «مال گردان 124 هستي؟» گفتم: «آره!» گفت: «چه جالب من هم مي‌روم آنجا. پس هروقت رسيديم مرا بيدار كن!» جوابش را ندادم. محال بود كسي بتواند پشت وانت تويوتا آن هم در جاده‌هاي خاكي پُرچاله‌چوله چنانه خوابش ببرد. او كوله‌پشتي‌اش را زير سرش گذاشت و قبل از آنكه بخوابد گفت: «خيلي مانده است؟» گفتم: «آره!» بعد زل زد به آسمان آبي. لكه‌اي ابر هم توي آسمان نبود. مسير نگاهش را دنبال كردم ببينم به چه‌چيز اين‌طور زل زده است. چيزي نبود. آسمان مثل شيشه‌اي آبي صاف‌صاف بود. تا برگشتم نگاهش كنم، خوابش برده بود. راننده از توي آينه نگاه کرد و دید سبحان درازبه‌دراز کف وانت افتاده است. با دست اشاره کرد تا بفهمد آن پشت چه خبر است. فکر می‌کرد، او مریض است و نمی‌تواند بنشیند. کف دو دستم را به‌هم چسباندم و گذاشتم طرف راست صورتم یعنی خواب‌خواب است. راننده خندید و شیطنتش گل کرد. از جاده خاکی بیرون زد و افتاد توی دست‌اندازهای غیرمنتظره. ماشین چنان تکان می‌خورد که ناچار شدم کف وانت بنشینم و لبه باربند را بگیرم. سبحان بالا و پایین می‌پريد و گاه غلت می‌زد. منتظر بودم هرآن بلند شود و بنشیند، اما مثل متکا این‌طرف آن‌طرف می‌رفت. راننده نگران شد، برگشت توی جاده و ایستاد. غبار غلیظی دشت را آکنده بود و غبار ضخیمی روی من و سبحان نشسته بود. راننده که چاق و خپل بود و پیراهن نظامی‌اش از کمربند بیرون زده بود، گفت: «مطمئنی خواب است، نکند مرده باشد کار دستمان بدهد!» بعد سبحان را مثل بالش به‌سمت خودش کشید و گفت: «سرکار، سرکار...» صدایي از او درنیامد. دوباره فریاد زد: «سرکار سرکار...» سبحان پلک‌هایش را باز کرد و گفت: «رسیدیم؟» راننده گفت: «این کیه بابا!» برگشت و پشت فرمان نشست. جاده صاف و بدون دست‌انداز شده بود و تویوتا دشت را از دو طرف قیچی می‌کرد و جلو می‌رفت. سبحان بلند شد، نشست و گفت: «چرا این‌جوری کرد؟» شانه‌هایم را بالا انداختم. منتظر بودم تا مثل متکا دوباره بخوابد ولی نخوابید، گفت: «خیلی مانده؟» گفتم: «نه!» گفت: «بچه کجایی؟» گفتم: «تهران!» گفت: «اینکه تابلو است، منظورم محل‌تان است!» گفتم: «سرآسیاب!» گفت: «کدام سرآسیاب؟» گفتم: «شمشیری» انگار از خواب پریده باشد گفت: «پادگان نیروهوایی را بلدی؟» گفتم: «خانه ما نزدیک زمین فوتبال عادل است.» گفت: «ای‌والله خودشه، خود خودش. بچه‌محل از آب درآمدیم توی این بر و بیابان. خدایا بزرگیت رو شکر!» گفتم: «بچه کجایی؟» گفت: «بچه فلاح، میدان فلاح!» گفتم: «اینها به‌هم چه ربطی دارند!» گفت: «از میدان آذری تا فلاح ده دقیقه راه است.» خیلی هم بیراه نمی‌گفت. همین که تهران بود و در نزدیکی ما، بچه‌محل حساب می‌شد یک‌جورهایی. رسیدیم خط. با هم رفتیم سنگر فرماندهی. هر دو دم سنگر ایستاده بودیم. سبحان گفت: «قربان از گردان 148 توپخانه مأمور شده‌ایم اینجا!» بعد دست کرد برگه مأموریتش را دربیاورد. فرمانده گفت: «نمی‌خواهد، می‌شناسمت. همان هستی که شبا تا صبح کنار توپ خوابیده‌ای؟» سبحان گفت: «بله قربان!» فرمانده گفت: «حالا تو را فرستادند اینجا چه‌کار؟» گفت: «قربان ما را تنبیه کرده‌اند!» فرمانده خندید و گفت: «متنبه شدی؟!» گفت: «بله قربان!»
فرمانده گفت: «چرا با هم هستید؟» گفت: «آقا اینها بچه‌محل ما هستند!» فرمانده نگاهی به من کرد و گفت: «راست می‌گوید؟» گفتم: «بله قربان!» فرمانده گفت: «فعلا توی سنگر شما باشد تا جایی برایش پیدا کنم.» هر دو راه افتادیم. خورشيد ‌افتاده بود پشت خاكريز و غروب از راه مي‌رسيد و تا چشم به‌هم مي‌زدي شب توي جبهه پهن مي‌شد. سبحان رفت توي سنگر و گفت: «من مي‌خوابم، نوبت نگهباني‌ام شد بيدارم كن!» گفتم: «سربازهاي تازه‌وارد را شب اول نگهبان نمي‌گذارند.» گفت: «چه ‌بهتر!» و درازبه‌دراز كف سنگر افتاد و درجا خوابش برد. اين خواب مصادف بود با شب عمليات غافلگيركننده دشمن. او بدون اينكه يك روز هم در خط مقدم باشد در خواب اسير شد. بعد از سال‌ها سبحان را ديدم. پُرسان‌پُرسان آمده بود و خانه ما را پيدا كرده بود. اولين چيزي كه گفت اين بود: «ديدي ما با هم بچه‌محل هستيم!».

در زندگي ترس‌هايي وجود دارد كه يك‌بار مي‌شود آنها را تجربه كرد، مثل ترس در لحظه اسارت. براي يك اسير زمان در لحظه اسارت متوقف مي‌شود. گذشته و آينده‌اي وجود ندارد. اكنونِ محض است. اكنون مملو از هراس و ترس. آنچه اسير را مي‌ترساند مرگ نيست، چگونه مردن است: با گلوله‌اي در پس سر، در سينه يا با دست‌هاي بسته زنده‌به‌گورشدن. چگونه مردن هم ترسناك نيست. تهي‌بودن، تهي‌شدن از گذشته و آينده است كه هراسناك است. پرت‌شدن در خلأ. آن‌هم خلأ در زمان و مكان واقعي. اسراي كمي چهره سربازاني را كه اسيرشان كرده‌اند به‌ياد مي‌آورند، مگر اينكه برخورد خاصي بين آنها رخ داده باشد تا در ذهن‌شان حك شود. اگر دشمن با خشونت لگدي به اسيري بزند، در آن لحظه تهي‌بودگي از بين مي‌رود و اسير دوباره وارد دنياي آدم‌ها مي‌شود. لگدهاي پي‌‌درپي و ناسزاها ترسش را زايل مي‌كند و قوه تخيلش را به‌كار مي‌اندازد تا راهي براي نجات خود پيدا كند. عكسي از خانواده‌اش بيرون مي‌آورد و به دشمن نشان مي‌دهد. اين كار در گذشته بسيار اثر داشت، اما در جنگ‌هاي امروزي، غلبه عقل بر احساس و تخيل موجب شده تا دشمن در بهترين حالت اين‌گونه استنتاج كند، مگر او خانواده ندارد، پس چرا بايد به يك اسير رحم كند و به همين دليل بر بي‌رحمي‌اش افزوده خواهد شد.
سال‌هاي‌سال است كه از اسارت سبحان مي‌گذرد و الان آزادآزاد است اما هنوز كه هنوز است بعضي شب‌ها وحشت‌زده از خواب مي‌پرد و دست‌هايش را ديوانه‌وار بالا مي‌برد و دست در جيب‌هايش مي‌كند و عكس خانواده‌اش را بيرون مي‌آورد، بالا مي‌گيرد و به ديوار روبه‌رو زل مي‌زند. همسرش كه به اين وضع خو كرده آرام چراغ را روشن مي‌كند، ليواني آب مي‌آورد، عكسش را از دستش مي‌گيرد و آن را درون جيب لباس نظامي‌اش مي‌گذارد و آرام سر جايش روي تشك مي‌خوابد. هنوز كه هنوز است او شب‌ها با لباس نظامي مي‌خوابد و فكر مي‌كند قرار است دشمن حمله كند و احتمال دارد او دوباره به اسارت دربيايد. سبحان دوست ندارد با لباس زير به‌دستِ دشمن بيفتد. احساس مي‌كند اگر در آن وضع اسير شود در برابر آنها تحقير مي‌شود. سال‌هاي اول كه از اسارت بازگشته بود با پوتين‌هايش مي‌خوابيد. خيلي طول كشيد تا باور كند ديگر مي‌تواند پوتين‌هايش را از پا دربياورد و حتما خيلي سال هم طول مي‌كشد كه بفهمد جنگ تمام شده و مي‌تواند با خيال آسوده سر بر بالش بگذارد. مادرش مي‌گفت، در بچگي خوش‌خواب بود، سرش به بالش نرسيده خوابش مي‌برد. همسنگرهايش مي‌گفتند زير صداي انفجار توپ و خمپاره راحت توي سنگر مي‌خوابيد. اصلا فكر نمي‌كرد اين توپ و خمپاره آتش‌ تهيه‌اي است كه دشمن سرشان مي‌ريزد تا بعد حمله كند و او را به اسارت بگيرد. سبحان آزاد است، اما دشمن هنوز كه هنوز است خوابش را به اسارت گرفته است. با سبحان توي چنانه آشنا شدم. سوار تويوتا برمي‌گشتيم خط. تازه به جبهه آمده بود. گفت: «مال گردان 124 هستي؟» گفتم: «آره!» گفت: «چه جالب من هم مي‌روم آنجا. پس هروقت رسيديم مرا بيدار كن!» جوابش را ندادم. محال بود كسي بتواند پشت وانت تويوتا آن هم در جاده‌هاي خاكي پُرچاله‌چوله چنانه خوابش ببرد. او كوله‌پشتي‌اش را زير سرش گذاشت و قبل از آنكه بخوابد گفت: «خيلي مانده است؟» گفتم: «آره!» بعد زل زد به آسمان آبي. لكه‌اي ابر هم توي آسمان نبود. مسير نگاهش را دنبال كردم ببينم به چه‌چيز اين‌طور زل زده است. چيزي نبود. آسمان مثل شيشه‌اي آبي صاف‌صاف بود. تا برگشتم نگاهش كنم، خوابش برده بود. راننده از توي آينه نگاه کرد و دید سبحان درازبه‌دراز کف وانت افتاده است. با دست اشاره کرد تا بفهمد آن پشت چه خبر است. فکر می‌کرد، او مریض است و نمی‌تواند بنشیند. کف دو دستم را به‌هم چسباندم و گذاشتم طرف راست صورتم یعنی خواب‌خواب است. راننده خندید و شیطنتش گل کرد. از جاده خاکی بیرون زد و افتاد توی دست‌اندازهای غیرمنتظره. ماشین چنان تکان می‌خورد که ناچار شدم کف وانت بنشینم و لبه باربند را بگیرم. سبحان بالا و پایین می‌پريد و گاه غلت می‌زد. منتظر بودم هرآن بلند شود و بنشیند، اما مثل متکا این‌طرف آن‌طرف می‌رفت. راننده نگران شد، برگشت توی جاده و ایستاد. غبار غلیظی دشت را آکنده بود و غبار ضخیمی روی من و سبحان نشسته بود. راننده که چاق و خپل بود و پیراهن نظامی‌اش از کمربند بیرون زده بود، گفت: «مطمئنی خواب است، نکند مرده باشد کار دستمان بدهد!» بعد سبحان را مثل بالش به‌سمت خودش کشید و گفت: «سرکار، سرکار...» صدایي از او درنیامد. دوباره فریاد زد: «سرکار سرکار...» سبحان پلک‌هایش را باز کرد و گفت: «رسیدیم؟» راننده گفت: «این کیه بابا!» برگشت و پشت فرمان نشست. جاده صاف و بدون دست‌انداز شده بود و تویوتا دشت را از دو طرف قیچی می‌کرد و جلو می‌رفت. سبحان بلند شد، نشست و گفت: «چرا این‌جوری کرد؟» شانه‌هایم را بالا انداختم. منتظر بودم تا مثل متکا دوباره بخوابد ولی نخوابید، گفت: «خیلی مانده؟» گفتم: «نه!» گفت: «بچه کجایی؟» گفتم: «تهران!» گفت: «اینکه تابلو است، منظورم محل‌تان است!» گفتم: «سرآسیاب!» گفت: «کدام سرآسیاب؟» گفتم: «شمشیری» انگار از خواب پریده باشد گفت: «پادگان نیروهوایی را بلدی؟» گفتم: «خانه ما نزدیک زمین فوتبال عادل است.» گفت: «ای‌والله خودشه، خود خودش. بچه‌محل از آب درآمدیم توی این بر و بیابان. خدایا بزرگیت رو شکر!» گفتم: «بچه کجایی؟» گفت: «بچه فلاح، میدان فلاح!» گفتم: «اینها به‌هم چه ربطی دارند!» گفت: «از میدان آذری تا فلاح ده دقیقه راه است.» خیلی هم بیراه نمی‌گفت. همین که تهران بود و در نزدیکی ما، بچه‌محل حساب می‌شد یک‌جورهایی. رسیدیم خط. با هم رفتیم سنگر فرماندهی. هر دو دم سنگر ایستاده بودیم. سبحان گفت: «قربان از گردان 148 توپخانه مأمور شده‌ایم اینجا!» بعد دست کرد برگه مأموریتش را دربیاورد. فرمانده گفت: «نمی‌خواهد، می‌شناسمت. همان هستی که شبا تا صبح کنار توپ خوابیده‌ای؟» سبحان گفت: «بله قربان!» فرمانده گفت: «حالا تو را فرستادند اینجا چه‌کار؟» گفت: «قربان ما را تنبیه کرده‌اند!» فرمانده خندید و گفت: «متنبه شدی؟!» گفت: «بله قربان!»
فرمانده گفت: «چرا با هم هستید؟» گفت: «آقا اینها بچه‌محل ما هستند!» فرمانده نگاهی به من کرد و گفت: «راست می‌گوید؟» گفتم: «بله قربان!» فرمانده گفت: «فعلا توی سنگر شما باشد تا جایی برایش پیدا کنم.» هر دو راه افتادیم. خورشيد ‌افتاده بود پشت خاكريز و غروب از راه مي‌رسيد و تا چشم به‌هم مي‌زدي شب توي جبهه پهن مي‌شد. سبحان رفت توي سنگر و گفت: «من مي‌خوابم، نوبت نگهباني‌ام شد بيدارم كن!» گفتم: «سربازهاي تازه‌وارد را شب اول نگهبان نمي‌گذارند.» گفت: «چه ‌بهتر!» و درازبه‌دراز كف سنگر افتاد و درجا خوابش برد. اين خواب مصادف بود با شب عمليات غافلگيركننده دشمن. او بدون اينكه يك روز هم در خط مقدم باشد در خواب اسير شد. بعد از سال‌ها سبحان را ديدم. پُرسان‌پُرسان آمده بود و خانه ما را پيدا كرده بود. اولين چيزي كه گفت اين بود: «ديدي ما با هم بچه‌محل هستيم!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.