صید مردگان
رضا غیاث
داکیودرام دیدنی فرانکو رُزی با گزارش تکاندهندهای شروع میشود؛ «از میان 400هزار مهاجری که در 20 سال گذشته، آفریقا را به قصد زندگی در اروپا ترک کردهاند، 15هزار نفرشان در سواحل جزیره لِمپدوزا مردهاند»، اما این تنها یک گزارش افشاکننده نیست، بلکه بخشهای سهگانه فیلم: تلاش نیروهای امدادگر ساحل لمپدوزا؛ وضعیت زندگی ساکنان جزیره و لحظات رقتبار خیل وسیعی از مهاجران آفریقایی، با منطق همین گزارش است که بههم پیوند میخورند و پراکندگیشان واجد معنا میشود. مدتهاست که ماهیگیران جزیره لمپدوزا برای صید ماهی به دریا نرفتهاند چون که مدتهاست ناوهای نجاتغریق برای «صید اجساد مهاجران» به دریا میروند، اما خود این مهاجران بختبرگشته از کجا آمدهاند؟ جز از آفریقایی که هستیاش را استعمار اروپایی بر باد داده است؟ در کمپ نجاتیافتگان، یک جوان اهل نیجریه اشاره میکند که پیش از فرارشان به اینجا، کشور لیبی کمترین کمکی به آنها نکرده است؛ اما خود لیبی مگر مدتها تحت ستم و تجاوز قوای فاشیستی ایتالیا نبوده است؟ تاریخ به شکل دیگری خود را تکرار کرده است و حالا بخشی از سواحل ایتالیا به دلیل هجوم اجساد آفریقایی، از نظر صید ماهی فاقد اعتبار شده و به قول مادربزرگ ساموئل مدتهاست که «دریا توفانی است». همین ماجرا رخوتی به زندگی ساکنان جزیره داده که برای فرار از آن یا به ترانههای درخواستی یک رادیوی محلی گوش میدهند یا اینکه در لباس غواصی برای کشف ناشناختهها به عمق دریا میروند. نماهای بیحرکت و پلان/ صحنههای پر از مکث فیلم به عالیترین شیوه از پس نمایش رخوت یادشده برآمدهاند و هرجا که ذرهای سرزندگی به خانههای این رخوتزدگان وارد میشود، دوربین رُزی نیز فرصتی مییابد تا تکانی بخورد؛ در یکی از پلان/ صحنههای مربوط به خانه ماریا، همزمان با پخش ترانهای عاشقانه از رادیو، دوربین چرخش آرامی کرده و شوهر پیر ماریا را برای اولینبار نشانمان میدهد؛ چشمهای او مثل دوربین رُزی بیحرکتند و تنها هنگامی تکان میخورند و به ماریا خیره میشوند که خواننده ترانه دوبار کلمه عشق را ادا میکند، اما در میان ساکنان جزیره با یک شکاف هم طرفیم؛ با پسربچهای سرکش و بیقرار که ناخواسته در برابر سکون و قرار بزرگسالان جزیره (پذیرندگان وضع موجود) روزهای کودکیاش را سپری میکند. ساموئل توان فراگیری فنون سرنوشتساز زندگی (مثلا قایقرانی) را ندارد. در جزیرهای که تنها پیشه مردمانش بیرونکشیدن اجساد و نجات جان مهاجران محتضر است، مهارت در قایقرانی به چه کار او میآید؟ و چقدر هوشمندانه که در صحنه تمرین قایقرانی، ساموئل میان دو کشتی امدادگر گرفتار میشود و توصیه دوستش این است که اگر قایق را کنترل نکند ممکن است کشته شود؛ آنهم میان کشتیهایی که خود نجاتدهندهاند! رُزی ـ به شیوه آیزانشتاین ـ نمای گرفتارشدن ساموئل را به نمای نجات او از سوی دوستش بُرش میزند تا مفهوم نهایی فیلم تکمیل و تداعی شود؛ کودکان جزیره از هماکنون به کار نجات دیگری مشغولند. پیشتر در نمایی عریض دیده بودیم که یک ناو امدادگر ضمن نجات جان غرقشدگان، قایقشان را نیز به یدک میکشید و حالا در نمایی مشابه، اما بستهتر، قایق کوچکتری را میبینیم که ضمن نجات جان ساموئل، قایق او را نیز به یدک میکشد! و این برای ساموئل علاقهمند به شکار پرندهها کمترین جذابیتی ندارد.
بیجهت نیست که در صحنه بعدی، پدر دوست ساموئل مشغول تعمیر یک تور ماهیگیری (یا وررفتن با گذشته) است؛ دوست ساموئل گاهی به ساموئل و گاهی به پدر نگاه میکند و خود ساموئل ـ نشسته در زاویهای مخالفِ آن دو و خیره به روبهرو ـ از دردهای کودکانهاش میگوید؛ رنج ساموئل همچون رنج سوژههای ادبیات مدرن، محصول بهتعلیقدرآمدن زندگی در جزیره (روزگار) ی است که جز به ساحلآوردن اجساد مهاجران بیپناه، رهاورد دیگری ندارد. در صحنهای از فیلم، دکتر چشمپزشک جزیره برای ساموئل ِ هردم بیقرار نسخه میپیچد که چشم چپش دچار تنبلی شده و تنها راه نجات آن، بستن چشم راست در مدتی مشخص است. در رویکردی استعاری، وضعیت ما نیز دستکمی از اوضاع ساموئل ندارد؛ بهواسطه اعتیاد به فرمهای رایج رسانهای، بخشی از نگاهمان به سینما (و البته به زندگی) را از دست دادهایم و جیان فرانکو رزی انگار قصد دارد تا با بستن این بخش از نگاه، بخش دیگر را نجات دهد. آنچه سبب ضعیفشدن چشم چپ ساموئل شده است بستن همواره آن به وقت هدفگیری پرندههاست که اغلب هم به هدف نمیزند. اِعمال نسخه پزشک، کار شکار را دشوارتر میکند، اما نتیجهای که بههمراه دارد اخلاقی است؛ ساموئل دست از شکار پرندهها میکشد و به نوازش بالوپرشان مشغول میشود. فرم نامتعارف فیلم رزی نیز قصد دارد تا هدفگیریهای اغلب بینتیجه ما را ـ در همسویی با اخبار و رسانههاـ به چالش بکشد؛ ممکن است در اوایل فیلم ـ همچون ساموئل در روزهای اولیه بستن یکی از چشمها ـ با مصائبی روبهرو باشیم، اما رفتهرفته نتیجهای که حاصل میشود اخلاقی است؛ از رهگذر تمرکز بر وضعیت رقتبار مهاجران، با تصویری از آفریقا مواجه میشویم که ایبسا ترسناکتر از آن چیزی است که دمبهساعت از طریق رسانهها دیدهایم.
داکیودرام دیدنی فرانکو رُزی با گزارش تکاندهندهای شروع میشود؛ «از میان 400هزار مهاجری که در 20 سال گذشته، آفریقا را به قصد زندگی در اروپا ترک کردهاند، 15هزار نفرشان در سواحل جزیره لِمپدوزا مردهاند»، اما این تنها یک گزارش افشاکننده نیست، بلکه بخشهای سهگانه فیلم: تلاش نیروهای امدادگر ساحل لمپدوزا؛ وضعیت زندگی ساکنان جزیره و لحظات رقتبار خیل وسیعی از مهاجران آفریقایی، با منطق همین گزارش است که بههم پیوند میخورند و پراکندگیشان واجد معنا میشود. مدتهاست که ماهیگیران جزیره لمپدوزا برای صید ماهی به دریا نرفتهاند چون که مدتهاست ناوهای نجاتغریق برای «صید اجساد مهاجران» به دریا میروند، اما خود این مهاجران بختبرگشته از کجا آمدهاند؟ جز از آفریقایی که هستیاش را استعمار اروپایی بر باد داده است؟ در کمپ نجاتیافتگان، یک جوان اهل نیجریه اشاره میکند که پیش از فرارشان به اینجا، کشور لیبی کمترین کمکی به آنها نکرده است؛ اما خود لیبی مگر مدتها تحت ستم و تجاوز قوای فاشیستی ایتالیا نبوده است؟ تاریخ به شکل دیگری خود را تکرار کرده است و حالا بخشی از سواحل ایتالیا به دلیل هجوم اجساد آفریقایی، از نظر صید ماهی فاقد اعتبار شده و به قول مادربزرگ ساموئل مدتهاست که «دریا توفانی است». همین ماجرا رخوتی به زندگی ساکنان جزیره داده که برای فرار از آن یا به ترانههای درخواستی یک رادیوی محلی گوش میدهند یا اینکه در لباس غواصی برای کشف ناشناختهها به عمق دریا میروند. نماهای بیحرکت و پلان/ صحنههای پر از مکث فیلم به عالیترین شیوه از پس نمایش رخوت یادشده برآمدهاند و هرجا که ذرهای سرزندگی به خانههای این رخوتزدگان وارد میشود، دوربین رُزی نیز فرصتی مییابد تا تکانی بخورد؛ در یکی از پلان/ صحنههای مربوط به خانه ماریا، همزمان با پخش ترانهای عاشقانه از رادیو، دوربین چرخش آرامی کرده و شوهر پیر ماریا را برای اولینبار نشانمان میدهد؛ چشمهای او مثل دوربین رُزی بیحرکتند و تنها هنگامی تکان میخورند و به ماریا خیره میشوند که خواننده ترانه دوبار کلمه عشق را ادا میکند، اما در میان ساکنان جزیره با یک شکاف هم طرفیم؛ با پسربچهای سرکش و بیقرار که ناخواسته در برابر سکون و قرار بزرگسالان جزیره (پذیرندگان وضع موجود) روزهای کودکیاش را سپری میکند. ساموئل توان فراگیری فنون سرنوشتساز زندگی (مثلا قایقرانی) را ندارد. در جزیرهای که تنها پیشه مردمانش بیرونکشیدن اجساد و نجات جان مهاجران محتضر است، مهارت در قایقرانی به چه کار او میآید؟ و چقدر هوشمندانه که در صحنه تمرین قایقرانی، ساموئل میان دو کشتی امدادگر گرفتار میشود و توصیه دوستش این است که اگر قایق را کنترل نکند ممکن است کشته شود؛ آنهم میان کشتیهایی که خود نجاتدهندهاند! رُزی ـ به شیوه آیزانشتاین ـ نمای گرفتارشدن ساموئل را به نمای نجات او از سوی دوستش بُرش میزند تا مفهوم نهایی فیلم تکمیل و تداعی شود؛ کودکان جزیره از هماکنون به کار نجات دیگری مشغولند. پیشتر در نمایی عریض دیده بودیم که یک ناو امدادگر ضمن نجات جان غرقشدگان، قایقشان را نیز به یدک میکشید و حالا در نمایی مشابه، اما بستهتر، قایق کوچکتری را میبینیم که ضمن نجات جان ساموئل، قایق او را نیز به یدک میکشد! و این برای ساموئل علاقهمند به شکار پرندهها کمترین جذابیتی ندارد.
بیجهت نیست که در صحنه بعدی، پدر دوست ساموئل مشغول تعمیر یک تور ماهیگیری (یا وررفتن با گذشته) است؛ دوست ساموئل گاهی به ساموئل و گاهی به پدر نگاه میکند و خود ساموئل ـ نشسته در زاویهای مخالفِ آن دو و خیره به روبهرو ـ از دردهای کودکانهاش میگوید؛ رنج ساموئل همچون رنج سوژههای ادبیات مدرن، محصول بهتعلیقدرآمدن زندگی در جزیره (روزگار) ی است که جز به ساحلآوردن اجساد مهاجران بیپناه، رهاورد دیگری ندارد. در صحنهای از فیلم، دکتر چشمپزشک جزیره برای ساموئل ِ هردم بیقرار نسخه میپیچد که چشم چپش دچار تنبلی شده و تنها راه نجات آن، بستن چشم راست در مدتی مشخص است. در رویکردی استعاری، وضعیت ما نیز دستکمی از اوضاع ساموئل ندارد؛ بهواسطه اعتیاد به فرمهای رایج رسانهای، بخشی از نگاهمان به سینما (و البته به زندگی) را از دست دادهایم و جیان فرانکو رزی انگار قصد دارد تا با بستن این بخش از نگاه، بخش دیگر را نجات دهد. آنچه سبب ضعیفشدن چشم چپ ساموئل شده است بستن همواره آن به وقت هدفگیری پرندههاست که اغلب هم به هدف نمیزند. اِعمال نسخه پزشک، کار شکار را دشوارتر میکند، اما نتیجهای که بههمراه دارد اخلاقی است؛ ساموئل دست از شکار پرندهها میکشد و به نوازش بالوپرشان مشغول میشود. فرم نامتعارف فیلم رزی نیز قصد دارد تا هدفگیریهای اغلب بینتیجه ما را ـ در همسویی با اخبار و رسانههاـ به چالش بکشد؛ ممکن است در اوایل فیلم ـ همچون ساموئل در روزهای اولیه بستن یکی از چشمها ـ با مصائبی روبهرو باشیم، اما رفتهرفته نتیجهای که حاصل میشود اخلاقی است؛ از رهگذر تمرکز بر وضعیت رقتبار مهاجران، با تصویری از آفریقا مواجه میشویم که ایبسا ترسناکتر از آن چیزی است که دمبهساعت از طریق رسانهها دیدهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.