نشست تاریخی ترامپ، شی و پوتین بدون توافقی برای پایان جنگها برگزار شد
شنژن؛ تاریخسازی روی کاغذ
«ما در حال تاریخسازی هستیم»؛ دونالد ترامپ با این جمله نشست سهجانبه شنژن را آغاز کرد؛ اما کمتر از 90 دقیقه بعد، بیانیهای منتشر شد که در آن حتی نامی از دو جنگ ایران و اوکراین نبود. با توجه به آنچه در برابر دوربینها و در موضعگیریهای علنی مطرح شده، این نشست دستاورد قابل توجهی نداشته و فاصله میان بلندپروازیهای آغاز نشست و دستاوردهای محدود آن، به مهمترین موضوع ارزیابی رسانهها از دیداری تبدیل شده که قرار بود فصل تازهای در روابط قدرتهای بزرگ بگشاید.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: «ما در حال تاریخسازی هستیم»؛ دونالد ترامپ با این جمله نشست سهجانبه شنژن را آغاز کرد؛ اما کمتر از 90 دقیقه بعد، بیانیهای منتشر شد که در آن حتی نامی از دو جنگ ایران و اوکراین نبود. با توجه به آنچه در برابر دوربینها و در موضعگیریهای علنی مطرح شده، این نشست دستاورد قابل توجهی نداشته و فاصله میان بلندپروازیهای آغاز نشست و دستاوردهای محدود آن، به مهمترین موضوع ارزیابی رسانهها از دیداری تبدیل شده که قرار بود فصل تازهای در روابط قدرتهای بزرگ بگشاید.
نخستین نشست سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین پنجشنبه در چین با انتشار بیانیهای درباره سازمان ملل، انرژی، دیوان کیفری بینالمللی و خطرهای هستهای پایان یافت. دو روز بعد، دستاوردهای متفاوت سه رهبر و پیامدهای سیاسی این دیدار، محور تحلیل رسانههای بینالمللی است.
سه رهبر در ویلای کیلین، اقامتگاهی دولتی در حومه شنژن، دور میزی بزرگ نشستند. شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در جایگاه میزبان قرار گرفت و از مسئولیت مشترک قدرتهای بزرگ برای حفظ ثبات جهانی سخن گفت. دونالد ترامپ نیز تأکید کرد خودداری از گفتوگو با کشورهایی که اختلاف دارند، هیچگاه راهی برای برقراری صلح نبوده است. ولادیمیر پوتین هم بر نقش سه کشور در حفظ نظام بینالمللی تأکید کرد.
اما در پس این سخنان، محاسبات متفاوتی قرار داشت. سیانان در گزارش خود نوشته است دستاورد اصلی نشست، برخلاف انتظار از چنین رویداد تاریخی، صرفا برگزاری آن بود. هر سه رهبر میتوانستند از تصویر حضور مشترکشان بهره ببرند، بیآنکه ناچار باشند اختلافهای اساسی را حل کنند.
ترامپ که پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای با محدودیتهای سیاسی تازهای روبهرو شده، فرصتی یافت نشان دهد همچنان در دیپلماسی جهانی نقشی تعیینکننده دارد. شی جایگاه چین را به عنوان میزبان و قدرتی تأثیرگذار به نمایش گذاشت و پوتین نیز پس از سالها فشار غرب بر سر جنگ اوکراین، دوباره در کنار رهبران آمریکا و چین ظاهر شد.
چهار تعهد و جای خالی دو جنگ
مهمترین سند نشست، بیانیه مشترکی بود که ابتدا رسانههای چینی و روس منتشر کردند و سپس در آمریکا نیز انتشار یافت. این سند چهار حوزه همکاری را مشخص میکند، اما برای اجرای تعهدات، جدول زمانی یا سازوکار الزامآوری ارائه نمیدهد.
نخستین موضوع، اصلاح سازمان ملل است. سه کشور به عنوان اعضای دائم شورای امنیت متعهد شدهاند برای افزایش کارآمدی این نهاد تلاش کنند، اما درباره ماهیت اصلاحات، اختیارات اعضا یا تغییر ساختار سازمان توضیح مشخصی ندادهاند.
تعهد دوم به افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده و حفظ ثبات جریان انرژی اختصاص دارد؛ موضوعی که در شرایط جنگ ایران و اختلال در بازارهای جهانی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بااینحال، سند مشترک روشن نمیکند این افزایش تولید چگونه محقق خواهد شد یا سهم هر کشور چه میزان خواهد بود.
بند سوم به دیوان کیفری بینالمللی مربوط میشود. رهبران سه کشور بر احترام به مصونیت مقامهای دولتی و اصل رضایت کشورها تأکید کرده و خواستار جلوگیری از سوءاستفاده این دیوان و نهادهای مشابه از صلاحیت قضائی خود شدهاند. این بخش برای پوتین اهمیت ویژهای دارد. دیوان کیفری بینالمللی در سال ۲۰۲۳ به اتهام جنایات جنگی مرتبط با انتقال کودکان اوکراینی حکم بازداشت او را صادر کرد؛ اتهامی که مسکو رد میکند. هیچیک از سه کشور عضو اساسنامه رم، سند تأسیس این دیوان، نیستند. ترامپ نیز در نشست، دیوان را نهادی توصیف کرد که به گفته او از حدود اختیارات خود فراتر رفته است. آخرین بند به جلوگیری از جنگ هستهای اختصاص دارد. سه کشور بار دیگر تأکید کردند جنگ اتمی برنده ندارد و هرگز نباید آغاز شود. آنها همچنین وعده دادند درباره کاهش خطرهای هستهای و جلوگیری از گسترش این تسلیحات گفتوگو کنند؛ بیآنکه زمان آغاز مذاکرات یا چارچوب توافق احتمالی را مشخص کرده باشند.
بنبست هستهای
ترامپ پیش از سفر به چین، دستیابی به توافقی برای کاهش تسلیحات هستهای را یکی از اهداف مهم خود معرفی کرده بود. او در گفتوگو با فاکسنیوز پذیرفت متقاعدکردن رهبران چین و روسیه به کاهش زرادخانههایشان دشوار خواهد بود و ممکن است آنها در مقابل، خواستار کاهش گسترده تسلیحات آمریکا شوند.
در مراسم آغاز نشست نیز رئیسجمهور آمریکا گفت کنارگذاشتن سلاح هستهای برای کشوری که آن را در اختیار دارد، بسیار دشوار است. با وجود این، او معتقد بود سه قدرت میتوانند درباره کاهش شمار تسلیحات و خطر استفاده از آنها مذاکره کنند.
چین تاکنون تمایل چندانی به پیوستن به توافقی مشابه پیمانهای کنترل تسلیحات آمریکا و روسیه نشان نداده است. زرادخانه هستهای پکن بهمراتب کوچکتر از زرادخانه دو کشور دیگر است و مقامهای چینی این تفاوت را از موانع توافق سهجانبه میدانند.
در ارزیابی تحلیلگران نیز میان ارزش گفتوگو و دستیابی به توافق تفاوت وجود دارد. داریل کیمبال، مدیر اجرائی انجمن کنترل تسلیحات آمریکا، تأکید مجدد رهبران بر جلوگیری از جنگ هستهای را اقدامی مثبت دانسته، اما گفته است کاهش واقعی خطرها به اقداماتی فراتر از اعلام مواضع نیاز دارد.
بااینحال، لحن رهبران در پایان نشست خوشبینانه بود. پوتین از روند گفتوگوها ابراز رضایت کرد و ترامپ نیز در مصاحبه با شبکه انبیسی، در ارزیابی شخصی خود از جلسه، به آن نمره «۱۲ از ۱۰» داد؛ درحالیکه هیچ توافقی برای کاهش شمار کلاهکهای هستهای اعلام نشده بود.
پوتین؛ بازگشت به قاب قدرتهای بزرگ
اوون متیوز، معاون سردبیر هفتهنامه بریتانیایی اسپکتیتور و نویسنده کتابی درباره جنگ اوکراین، نشست شنژن را بیش از آنکه رویدادی تعیینکننده بداند، نمایشی سیاسی توصیف کرده است. به اعتقاد او، پوتین نتوانست جهان را میان قدرتهای بزرگ تقسیم کند، اما به دستاوردی نزدیک به خواسته خود رسید: حضور در تصاویر رسمی کنار رهبران آمریکا و چین و شنیدن سخنان دوستانه ترامپ.
ترامپ پیش از نشست، پوتین را «دوست من» خواند و گفت امیدوار است همکاری آنها به نتایج خوبی منجر شود. این اظهارات واکنش منتقدان در آمریکا و اروپا را برانگیخت. جین شاهین، سناتور دموکرات و عضو ارشد کمیته روابط خارجی سنا، با اشاره به جنگ اوکراین، توصیف پوتین به عنوان دوست را بهشدت محکوم کرد.
متیوز معتقد است دو میراث اصلی دوران شوروی، یعنی زرادخانه گسترده هستهای و کرسی دائم شورای امنیت، همچنان پشتوانه ادعای مسکو برای حضور در جمع قدرتهای تعیینکننده جهان هستند. از نگاه او، موقعیت اقتصادی روسیه و ناتوانی این کشور در دستیابی به پیروزی قاطع در اوکراین، با تصویری که کرملین از قدرت جهانی خود ارائه میکند، فاصله دارد.
جنگ اوکراین نیز درست در آستانه نشست، با حملات تازه به پل راهبردی کرچ ادامه یافت. متیوز به خسارتهای واردشده به این پل و تلفات سنگین روسیه اشاره میکند و معتقد است حضور پوتین در شنژن کمکی به حل مشکلات نظامی و اقتصادی مسکو نمیکند.
تشریفات میزبانی چین نیز از نگاه این تحلیلگر معنادار بود. شی هنگام ورود ترامپ، شخصا در فرودگاه به استقبال او رفت، اما پوتین با چنین استقبالی روبهرو نشد. در ضیافت رسمی نیز رئیسجمهور آمریکا در جایگاهی نزدیکتر به میزبان قرار گرفت. متیوز این تفاوتها را نشانه تلاش پکن برای حفظ برتری جایگاه خود در روابط سهجانبه میداند.
شنژن؛ یالتایی که تکرار نشد
از هفتهها پیش، احتمال تکرار نوعی توافق میان قدرتهای بزرگ، مقایسه نشست شنژن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ را برانگیخته بود. در آن کنفرانس، رهبران آمریکا، بریتانیا و شوروی درباره نظم پس از جنگ جهانی دوم مذاکره کردند؛ توافقهایی که بعدها با تقسیم حوزههای نفوذ و سرنوشت کشورهای کوچکتر پیوند خورد.
اما به نوشته متیوز، تفاوت دو نشست اساسی بود. مذاکرات یالتا روزها ادامه داشت و با چانهزنیهای دشوار بر سر موضوعات مشخص همراه بود؛ درحالیکه دیدار شنژن کمتر از یک ساعت و نیم طول کشید و بخش مهمی از آن به سخنان رسمی اختصاص یافت.
موضوع اوکراین نمونه روشنی از این تفاوت است. سیانان نوشته است پیشنهاد اولیه نشست از سوی پوتین مطرح شده بود و او میخواست درباره جنگ بدون حضور نمایندگان اوکراین گفتوگو کند. بااینحال، متیوز معتقد است این جنگ عملا در مذاکرات سهجانبه مورد بررسی جدی قرار نگرفت. در مقابل، مقامهای آمریکایی گفتهاند ترامپ ضرورت پایان جنگ را مطرح کرده است.
جرد کوشنر، داماد ترامپ، در نشست رهبران اروپایی و اوکراینی در برلین گفت رئیسجمهور آمریکا پیام محکمی درباره ضرورت صلح به شی و پوتین منتقل کرده است. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ نیز پایان مسالمتآمیز جنگ اوکراین را یکی از محورهای گفتوگوها توصیف کرد. جنگ ایران نیز در بیانیه نهایی جایی نداشت. سیانان گزارش داده است ترامپ امیدوار بود از روابط چین و روسیه با تهران برای پیشبرد تلاشهای خود استفاده کند. در مقابل، هر دو کشور همچنان روابط اقتصادی و سیاسی مهمی با ایران دارند و نشانهای از توافق بر سر نقش آنها در پایان جنگ اعلام نشده است.
شی و رقابت پشت لبخندها
برای شی جینپینگ، نشست شنژن فرصتی بود تا چین در جایگاه میزبان قدرتهای بزرگ ظاهر شود. سیانان معتقد است حتی نبود توافقهای الزامآور نیز لزوما برخلاف منافع پکن نبود؛ زیرا شی بدون پذیرش تعهدات پیچیده توانست جایگاه دیپلماتیک خود را برجسته کند.
در همین حال، اختلافهای اقتصادی و فناورانه آمریکا و چین همچنان ادامه دارد. پرونده جنسن هوانگ، مدیرعامل پیشین انویدیا و اتهام ارتباط او با فردی مظنون به همکاری اطلاعاتی با چین، حساسیتها درباره امنیت فناوری را افزایش داده است. این موضوع اختلاف در دولت ترامپ بر سر محدودسازی فروش تراشههای پیشرفته هوش مصنوعی به چین را نیز آشکارتر کرد.
ترامپ با مقرراتی که به اعتقاد او مانع توسعه هوش مصنوعی میشوند مخالفت کرده، هرچند درباره خطرهای این فناوری هشدار داده است. شی نیز هوش مصنوعی را یکی از موتورهای رشد اقتصادی معرفی میکند. اختلاف بر سر محدودیت صادرات تراشهها و دسترسی چین به فناوری آمریکایی، همچنان از مسائل حلنشده روابط دو کشور است.
به گزارش رویترز، آتشبس تجاری واشینگتن و پکن در ماه ژانویه به پایان میرسد و مذاکرات شنژن به توافق تازهای برای تمدید آن منجر نشده است. اختلافها بر سر مواد معدنی کمیاب، محدودیتهای صادراتی و دسترسی به فناوری پیشرفته نیز باقی ماندهاند.
این وضعیت برای ترامپ که تلاش میکند روابط شخصی خود با رهبران جهان را به توافقهای سیاسی تبدیل کند، اهمیت دارد. او پیشتر نیز در نشستهای دوجانبه با شی و پوتین و در نخستین دوره ریاستجمهوری با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، از ظرفیت دیپلماسی مستقیم سخن گفته بود؛ دیدارهایی که بهرغم استقبال اولیه، نتایج محدودی داشتند. واکنش کاخ سفید به انتقادها متفاوت است. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در پاسخ به رویترز تأکید کرد سفر آسیایی ترامپ نشاندهنده احترام رهبران جهان به آمریکا بوده و رئیسجمهور برای پیشبرد منافع کشورش آماده گفتوگو با هر رهبری است.
نشست بعدی گروه ۲۰ در دسامبر و به میزبانی آمریکا در فلوریدا برگزار خواهد شد. انتظار میرود شی در آن حضور داشته باشد و احتمال حضور پوتین نیز مطرح شده است. در همین حال، وانگ یی، وزیر خارجه چین، پس از نشست شنژن اعلام کرد سه کشور هماهنگی در سطح کارشناسی را ادامه خواهند داد؛ اقدامی که هنوز با اعلام مذاکرات رسمی برای کنترل تسلیحات یا توافق درباره جنگهای ایران و اوکراین همراه نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.