|

مرور

پدر، پسر و ادبيات
«بر سر كوه موريه» با عنوان فرعي «ادبيات در سر، مقدمه‌اي بر نام‌هاي پدر» عنوان كتابي است كه دو متن متفاوت از هم را كه به موضوعي مشترك پرداخته‌اند دربر دارد. اين كتاب كه به‌تازگي و با ترجمه مينا جعفري‌ثابت در نشر چترنگ منتشر شده، متن‌هايي از ژاك دريدا و ژاك لاكان را دربر گرفته و دليل كنار هم قرارگرفتن آن‌ها قصه ابراهيم است. مترجم كتاب در بخشي از مقدمه‌اش درباره همنشيني متن‌هاي دريدا و لاكان در اين كتاب نوشته: «هيستري است كه به نظر من لاكان را به دريدا در اين كتاب مربوط مي‌كند كه من باورم اين است كه گفتمان هيستريك لاكان درست همان چيزي است كه دريدا آن را ادبيات مي‌نامد، گزاره‌هايي كه دائما از آنچه گفته و كرده روي برمي‌گرداند، پشيمان مي‌شود، دوري مي‌كند، عقب مي‌نشيند چون ناخواسته آنچه را گفته كه گفته، يعني حقيقت را. ادبيات تاريخ هيستري است كه لب به سخن گشوده و چيزي را مي‌گويد كه اصلا منظورش نبوده و به نام پدري سخن مي‌گويد كه لعبتك‌گردان آن فقط‌وفقط زبان است و دل‌گويي‌هاي پسري كه به‌جاي پدر سخن مي‌گويد». ژاك دريدا در جايي از بخش دوم متنش با عنوان «پدر، پسر و ادبيات»، نمونه‌اي را ذكر مي‌كند كه در ادبيات معاصر زبانزد است و تاكنون محل بحث‌هاي زيادي بوده است. او كافكا را مثال مي‌زند: «نمونه ديگري هم هست كه بسيار به ما نزديك است، اما آيا اصلا ميان اين و آن نمونه اولي فرقي هست؟ من دارم به آن لحظه ناشنفته در پايانِ نامه به پدرشِ كافكا فكر مي‌كنم. اين نامه نه درون ادبيات قرار مي‌گيرد نه بيرون از آن. شايد از ادبيات آمده باشد اما درون ادبيات نمي‌گنجد. در صفحات پاياني اين نامه كافكا به‌طرز داستان‌گونه‌اي خود را مخاطب قرار مي‌دهد، به‌طرزِ داستان‌گونه‌تري از هميشه، در نامه‌اي كه كافكا مي‌پندارد پدرش در پاسخ به نامه‌اش مي‌خواست بنويسد، بايد مي‌نوشت يا در هرحال قادر بود بنويسد. پسر مي‌گويد تو مي‌توانستي پاسخ دهي. تو مي‌توانستي پاسخ داده باشي. با پژواكي شبيه به شكايتي يا پادغمي: تو با من حرف نمي‌زني، به‌واقع تو هرگز به من پاسخ نداده‌اي و هرگز نخواهي داد، مي‌توانستي پاسخ دهي، مي‌توانستي پاسخ داده باشي، ‌تو بايد تا پيش از اين به من پاسخ مي‌دادي. تو در خفا ماندي، مخفي از من.» دريدا با يادآوري اين نمونه درخشان از ادبيات معاصر، آن را در پيوند با قصه قديمي‌تر، قصه ابراهيم، بررسي مي‌كند: «نامه داستاني پدر كه درون نامه شبه‌داستاني پسر گنجانده شده مايه شكايت است. پدرِ داستاني نه‌تنها براي طفيلي‌گري پسر (اين‌گونه دارد به‌خاطرش خود را سرزنش مي‌كند.) بلكه همچنين براي اينكه او پدر را متهم كرده كه چرا او را بخشيده و سپس از گناه مبرايش كرده، سرزنشش مي‌كند. به‌واسطه نوشتن به او، به‌واسطه نوشتن به خويش به كمك قلم داستاني پدرش، فرانتس كافكا قادر به رويت بهتر اين پدر شبح‌گونه در مقايسه با اسحاق نشد كه اسحاق مي‌بيند ابراهيم دارد از راه مي‌رسد يا كه او را درك مي‌كند، ابراهيمي كه در عوض خدا را نمي‌بيند، نه مي‌بيند كه او در راه است و نه مي‌بيند كه او دارد به كجا مي‌رود در لحظاتي كه اين كلمات اتفاق مي‌افتادند».

پدر، پسر و ادبيات
«بر سر كوه موريه» با عنوان فرعي «ادبيات در سر، مقدمه‌اي بر نام‌هاي پدر» عنوان كتابي است كه دو متن متفاوت از هم را كه به موضوعي مشترك پرداخته‌اند دربر دارد. اين كتاب كه به‌تازگي و با ترجمه مينا جعفري‌ثابت در نشر چترنگ منتشر شده، متن‌هايي از ژاك دريدا و ژاك لاكان را دربر گرفته و دليل كنار هم قرارگرفتن آن‌ها قصه ابراهيم است. مترجم كتاب در بخشي از مقدمه‌اش درباره همنشيني متن‌هاي دريدا و لاكان در اين كتاب نوشته: «هيستري است كه به نظر من لاكان را به دريدا در اين كتاب مربوط مي‌كند كه من باورم اين است كه گفتمان هيستريك لاكان درست همان چيزي است كه دريدا آن را ادبيات مي‌نامد، گزاره‌هايي كه دائما از آنچه گفته و كرده روي برمي‌گرداند، پشيمان مي‌شود، دوري مي‌كند، عقب مي‌نشيند چون ناخواسته آنچه را گفته كه گفته، يعني حقيقت را. ادبيات تاريخ هيستري است كه لب به سخن گشوده و چيزي را مي‌گويد كه اصلا منظورش نبوده و به نام پدري سخن مي‌گويد كه لعبتك‌گردان آن فقط‌وفقط زبان است و دل‌گويي‌هاي پسري كه به‌جاي پدر سخن مي‌گويد». ژاك دريدا در جايي از بخش دوم متنش با عنوان «پدر، پسر و ادبيات»، نمونه‌اي را ذكر مي‌كند كه در ادبيات معاصر زبانزد است و تاكنون محل بحث‌هاي زيادي بوده است. او كافكا را مثال مي‌زند: «نمونه ديگري هم هست كه بسيار به ما نزديك است، اما آيا اصلا ميان اين و آن نمونه اولي فرقي هست؟ من دارم به آن لحظه ناشنفته در پايانِ نامه به پدرشِ كافكا فكر مي‌كنم. اين نامه نه درون ادبيات قرار مي‌گيرد نه بيرون از آن. شايد از ادبيات آمده باشد اما درون ادبيات نمي‌گنجد. در صفحات پاياني اين نامه كافكا به‌طرز داستان‌گونه‌اي خود را مخاطب قرار مي‌دهد، به‌طرزِ داستان‌گونه‌تري از هميشه، در نامه‌اي كه كافكا مي‌پندارد پدرش در پاسخ به نامه‌اش مي‌خواست بنويسد، بايد مي‌نوشت يا در هرحال قادر بود بنويسد. پسر مي‌گويد تو مي‌توانستي پاسخ دهي. تو مي‌توانستي پاسخ داده باشي. با پژواكي شبيه به شكايتي يا پادغمي: تو با من حرف نمي‌زني، به‌واقع تو هرگز به من پاسخ نداده‌اي و هرگز نخواهي داد، مي‌توانستي پاسخ دهي، مي‌توانستي پاسخ داده باشي، ‌تو بايد تا پيش از اين به من پاسخ مي‌دادي. تو در خفا ماندي، مخفي از من.» دريدا با يادآوري اين نمونه درخشان از ادبيات معاصر، آن را در پيوند با قصه قديمي‌تر، قصه ابراهيم، بررسي مي‌كند: «نامه داستاني پدر كه درون نامه شبه‌داستاني پسر گنجانده شده مايه شكايت است. پدرِ داستاني نه‌تنها براي طفيلي‌گري پسر (اين‌گونه دارد به‌خاطرش خود را سرزنش مي‌كند.) بلكه همچنين براي اينكه او پدر را متهم كرده كه چرا او را بخشيده و سپس از گناه مبرايش كرده، سرزنشش مي‌كند. به‌واسطه نوشتن به او، به‌واسطه نوشتن به خويش به كمك قلم داستاني پدرش، فرانتس كافكا قادر به رويت بهتر اين پدر شبح‌گونه در مقايسه با اسحاق نشد كه اسحاق مي‌بيند ابراهيم دارد از راه مي‌رسد يا كه او را درك مي‌كند، ابراهيمي كه در عوض خدا را نمي‌بيند، نه مي‌بيند كه او در راه است و نه مي‌بيند كه او دارد به كجا مي‌رود در لحظاتي كه اين كلمات اتفاق مي‌افتادند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.