شكسپير واقعي
«اين كتاب بسيار دير ترجمه شده است. ميتوانست در همان روزهاي اوج تاثيرگذارياش بر كارگرداناني چون پيتر بروك، پيتر هال و آلك گينس به فارسي ترجمه شود تا ريشههاي روند معاصرسازي در آثار اين كارگردانان با وضوح بيشتري درك شود. از طرف ديگر، كتاب همچنان معاصر ماست؛ زيرا توضيحدهنده همان دلهره، حساسيت، اضطراب و خشونتي در آثار شكسپير است كه در هواي امروز استنشاق ميكنيم. مخاطبان چنين كتابي آن دسته از ادبا يا محققان منزهطلبي نيستند كه در كنج عافيت كتابخانهها به نسخهشناسي مشغولند، بلكه بهگفته كات، كسانياند كه تجربه هولناك جنگ، اشغال، خشونت، جباريت و سازوكار اعمال قدرت را همچون تجربهاي روزمره از سر گذراندهاند؛ كساني كه از طريق تجربيات معاصر خود بتوانند پشت چهره ريچارد سوم سايهاي از استالين را ببينند، و با ديدن سرنوشت هستينگز بهياد آورند كه چگونه امروزه مستبدان در تسويهحسابهاي خونينشان، خادمان سرسپرده خويش را همچون خائنان، محاكمه و اعدام ميكنند.» يان كات، چنانكه مترجمِ «شكسپير معاصر ما» مينويسد، كتاب خود را خطاب به كساني نوشته كه مكبثِ شكسپير،كيفيت كابوسوارِ سازوكار ارعاب را برايشان تداعي ميكند و به آنان نشان ميدهد چگونه آنكه سازوكار تاريخ را به حركت درميآورد، خود زير چرخدندههاي آن له ميشود. چنين مخاطباني به هنگام خواندن و يا ديدن اثري از شكسپير بهجاي غرقشدن در اوهام رمانتيك و يا جزئينگري در مسائل عصر رنسانس، خود را روياروي وقايعي خواهند يافت كه در عينِ ارتباط با زمينهاي كه در آن خلق شدهاند، معاصر ما نيز هستند. اين يعني همان معاصربودنِ شكسپير. كتاب كات، جز پيشگفتار مترجم و مقدمه از دو بخش تشكيل شده: «تراژديها» و «كمديها» و اين تقسيمبندي شايد تنها بخشِ نگاه كلاسيك كات به آثار شكسپير باشد و باقي هرچه هست نگاهي بيبديل و يِكه است. به هر تقدير هر يك از اين بخشها چنان كه از عنوانشان برميآيد به تراژديها، از هملت و مكبث تا اتللو و ليرشاه و كمديهاي شكسپير ميپردازد. سه پيوست نيز با عنوان «شكسپير بيرحم و واقعي»، «دفتر يادداشت يك شكسپيرشناس» و «شكسپير و جهان» دارد. مقاله نخست مربوط است به اجراي نمايش «تيتوس آندرا نيكوس» بهكارگرداني پيتر بروك كه در ورشو اجرا شده. مقاله «دفتر يادداشت يك شكسپيرشناس» به اجراي پيتر هال از «ريچارد سوم» ميپردازد. اما بخش آخر كتاب، جدولي است در دو ستون. يكي وقايع مهم جهان از سال 1475 تا 1649 را برشمرده و ديگري اتفاقاتِ مهم در انگلستان را در اين فاصله فهرست كرده. سالي كه شكسپير بهدنيا آمده مصادف است با مرگِ ميكلآنژ: 1564. يا 1594، «ريچارد سوم» نوشته ميشود، و دو سال بعد «رومئو و ژوليت» و دوسال بعدتر «روياي شب نيمه تابستان». هفتم فوريه 1601، توطئه اسكس همزمان ميشود با اجراي «ريچارد سوم» و همان سال اعدام اسكس و سركوب قيام در هلند مقارن ميشود با نوشتهشدن «هملت». در 1612 شكسپير با «توفان» به استراتفورد بازميگردد و 1616 نيز پايان شكسپير كه با مرگ سروانتس همزمان است. كات شكسپير را جدا از شخصيت و نيت خالق آن ميخواند و باور دارد كه تراژديهاي قديم براي مردم قرن بيستم و بعد از آن حامل معنايي است كه نزد مردم معاصر آنها دور از ذهن تلقي ميشد.
«اين كتاب بسيار دير ترجمه شده است. ميتوانست در همان روزهاي اوج تاثيرگذارياش بر كارگرداناني چون پيتر بروك، پيتر هال و آلك گينس به فارسي ترجمه شود تا ريشههاي روند معاصرسازي در آثار اين كارگردانان با وضوح بيشتري درك شود. از طرف ديگر، كتاب همچنان معاصر ماست؛ زيرا توضيحدهنده همان دلهره، حساسيت، اضطراب و خشونتي در آثار شكسپير است كه در هواي امروز استنشاق ميكنيم. مخاطبان چنين كتابي آن دسته از ادبا يا محققان منزهطلبي نيستند كه در كنج عافيت كتابخانهها به نسخهشناسي مشغولند، بلكه بهگفته كات، كسانياند كه تجربه هولناك جنگ، اشغال، خشونت، جباريت و سازوكار اعمال قدرت را همچون تجربهاي روزمره از سر گذراندهاند؛ كساني كه از طريق تجربيات معاصر خود بتوانند پشت چهره ريچارد سوم سايهاي از استالين را ببينند، و با ديدن سرنوشت هستينگز بهياد آورند كه چگونه امروزه مستبدان در تسويهحسابهاي خونينشان، خادمان سرسپرده خويش را همچون خائنان، محاكمه و اعدام ميكنند.» يان كات، چنانكه مترجمِ «شكسپير معاصر ما» مينويسد، كتاب خود را خطاب به كساني نوشته كه مكبثِ شكسپير،كيفيت كابوسوارِ سازوكار ارعاب را برايشان تداعي ميكند و به آنان نشان ميدهد چگونه آنكه سازوكار تاريخ را به حركت درميآورد، خود زير چرخدندههاي آن له ميشود. چنين مخاطباني به هنگام خواندن و يا ديدن اثري از شكسپير بهجاي غرقشدن در اوهام رمانتيك و يا جزئينگري در مسائل عصر رنسانس، خود را روياروي وقايعي خواهند يافت كه در عينِ ارتباط با زمينهاي كه در آن خلق شدهاند، معاصر ما نيز هستند. اين يعني همان معاصربودنِ شكسپير. كتاب كات، جز پيشگفتار مترجم و مقدمه از دو بخش تشكيل شده: «تراژديها» و «كمديها» و اين تقسيمبندي شايد تنها بخشِ نگاه كلاسيك كات به آثار شكسپير باشد و باقي هرچه هست نگاهي بيبديل و يِكه است. به هر تقدير هر يك از اين بخشها چنان كه از عنوانشان برميآيد به تراژديها، از هملت و مكبث تا اتللو و ليرشاه و كمديهاي شكسپير ميپردازد. سه پيوست نيز با عنوان «شكسپير بيرحم و واقعي»، «دفتر يادداشت يك شكسپيرشناس» و «شكسپير و جهان» دارد. مقاله نخست مربوط است به اجراي نمايش «تيتوس آندرا نيكوس» بهكارگرداني پيتر بروك كه در ورشو اجرا شده. مقاله «دفتر يادداشت يك شكسپيرشناس» به اجراي پيتر هال از «ريچارد سوم» ميپردازد. اما بخش آخر كتاب، جدولي است در دو ستون. يكي وقايع مهم جهان از سال 1475 تا 1649 را برشمرده و ديگري اتفاقاتِ مهم در انگلستان را در اين فاصله فهرست كرده. سالي كه شكسپير بهدنيا آمده مصادف است با مرگِ ميكلآنژ: 1564. يا 1594، «ريچارد سوم» نوشته ميشود، و دو سال بعد «رومئو و ژوليت» و دوسال بعدتر «روياي شب نيمه تابستان». هفتم فوريه 1601، توطئه اسكس همزمان ميشود با اجراي «ريچارد سوم» و همان سال اعدام اسكس و سركوب قيام در هلند مقارن ميشود با نوشتهشدن «هملت». در 1612 شكسپير با «توفان» به استراتفورد بازميگردد و 1616 نيز پايان شكسپير كه با مرگ سروانتس همزمان است. كات شكسپير را جدا از شخصيت و نيت خالق آن ميخواند و باور دارد كه تراژديهاي قديم براي مردم قرن بيستم و بعد از آن حامل معنايي است كه نزد مردم معاصر آنها دور از ذهن تلقي ميشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.