جنگ‌ها و مرگ مولکول‌ها

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

سعید نبی- مستند ساز:  جنگ‌‌های مدرن ساختار مولکولی طبیعت را از هم می‌‌پاشند. آنچه امروز در میدان‌‌های جنگ رخ می‌‌دهد، صرفا انفجار و تخریب فیزیکی نیست، بلکه نوعی دگرگونی عمیق شیمیایی و زیست‌‌محیطی است که تا دهه‌‌ها در خاک، آب، هوا و حتی چرخه‌‌های طبیعی زمین باقی می‌‌ماند. سلاح‌‌های امروزی، از بمب‌‌های ترموباریک و فسفری تا مهمات حاوی فلزات سنگین، محیط زیست را در سطح مولکولی هدف قرار داده‌‌اند؛ جایی که بنیان حیات شکل می‌‌گیرد.

بسیاری از مجامع دانشگاهی در دو دهه اخیر بارها هشدار داده‌‌اند که جنگ‌‌های معاصر، نوعی «آلودگی مولکولی» ایجاد می‌‌کنند. پس از هر انفجار، میلیون‌‌ها ذره میکروسکوپی وارد هوا می‌‌شود؛ ذراتی که ترکیبی از فلزات سنگین، اکسیدها، ترکیبات گوگردی، نیتروژنی و مواد رادیواکتیو هستند. این ذرات نه‌‌تنها در هوا پراکنده می‌‌شوند، بلکه وارد خاک، آب‌‌های زیرزمینی و زنجیره‌‌های زیستی طبیعت می‌‌شوند و ساختار شیمیایی اکوسیستم را تغییر می‌‌دهند.

در جنگ عراق، پژوهشگران دانشگاه‌‌های بغداد، بصره و چند مرکز تحقیقاتی اروپایی، آثار باقی‌‌مانده از اورانیوم ضعیف‌‌شده و فلزات جنگی را در خاک و رودخانه‌‌ها بررسی کردند. نتایج نشان داد که بسیاری از مناطق بمباران‌‌شده، سال‌‌ها پس از پایان جنگ، همچنان دارای تراکم بالایی از ذرات فلزی و رادیواکتیو هستند. این ذرات وارد چرخه طبیعی شده‌‌اند. گیاه آنها را جذب می‌‌کند، آب آنها را جابه‌‌جا می‌‌کند و باد آنها را به مناطق دورتر می‌‌برد. در واقع، جنگ مدرن مرز جغرافیایی ندارد؛ مولکول‌‌های ناشی از انفجار می‌‌توانند هزاران کیلومتر حرکت کنند.

سلاح‌‌های ترموباریک نیز تنها ساختمان‌‌ها را نابود نمی‌‌کنند. حرارت بسیار شدید این انفجارها، ساختار شیمیایی خاک را تغییر می‌‌دهد. دمای بالا می‌‌تواند ترکیبات آلی موجود در زمین را بسوزاند و میکروارگانیسم‌هایی را که مسئول تعادل زیستی خاک هستند از بین ببرد. پژوهش‌‌های محیط‌زیستی در دانشگاه‌‌های اروپایی نشان داده است که خاک مناطق جنگی، پس از بمباران‌‌های گسترده، دچار کاهش تنوع میکروبی می‌‌شود. مسئله‌‌ای که حاصلخیزی زمین و چرخه طبیعی تجزیه مواد را مختل می‌ کند.

یکی دیگر از پیامدهای کمتر دیده‌‌شده جنگ، تغییر مولکولی آب است. انفجارها و سوختن مهمات، حجم بزرگی از ترکیبات نیتروژنی و فلزی را وارد رودخانه‌‌ها و سفره‌‌های زیرزمینی می‌‌کند. این ترکیبات می‌‌توانند میزان اسیدیته آب را تغییر دهند و تعادل شیمیایی اکوسیستم‌‌های آبی را بر هم بزنند. برخی تحقیقات در آسیای جنوب شرقی و خاورمیانه نشان داده‌اند که در مناطق جنگی، تجمع فلزات سنگین در رسوبات رودخانه‌‌ها تا سال‌‌ها ادامه پیدا می‌ کند و حتی پس از پایان درگیری‌‌ها، طبیعت همچنان در حال جذب آثار جنگ است.

در سال‌‌های اخیر، بسیاری از روزنامه‌‌های معتبر آمریکایی و اروپایی از «جنگ علیه طبیعت» سخن گفته‌‌اند. تحلیلگران محیط زیست معتقدند فناوری نظامی جدید، برخلاف جنگ‌‌های کلاسیک، تنها هدف انسانی ندارد، بلکه کل سامانه طبیعی را تخریب می‌‌کند. وقتی پالایشگاه‌‌ها، نیروگاه‌‌ها و مراکز صنعتی بمباران می‌‌شوند، هزاران ترکیب شیمیایی وارد اتمسفر می‌‌شود. این مواد می‌‌توانند در واکنش با نور خورشید و رطوبت، مولکول‌‌های جدید و سمی‌‌تری تولید کنند. همان اتفاقی که در برخی جنگ‌‌های خاورمیانه موجب افزایش آلودگی هوا و باران‌‌های اسیدی شد.

حتی پوشش گیاهی نیز قربانی این تغییرات مولکولی است. دود ناشی از انفجارها، لایه‌ای از ذرات معلق روی برگ گیاهان ایجاد می‌‌کند و فرایند فتوسنتز را مختل می‌‌کند‌. برخی پژوهشگران آسیایی در بررسی مناطق جنگی نشان داده‌‌اند که تراکم فلزات سنگین در گیاهان مناطق بمباران‌‌شده چندین برابر مناطق عادی است. این یعنی جنگ، نه‌فقط زمین، بلکه چرخه تولید اکسیژن و حیات را نیز آلوده می‌‌کند. مسئله اصلی این است که آثار مولکولی جنگ، بسیار طولانی‌‌تر از خود جنگ باقی می‌‌ماند. ساختمان‌‌ها دوباره ساخته می‌‌شوند، اما بازگشت تعادل شیمیایی طبیعت ممکن است دهه‌‌ها زمان ببرد. بسیاری از مواد ناشی از مهمات مدرن، نیمه‌ عمر طولانی دارند و به‌‌راحتی تجزیه نمی‌‌شوند. آنها در خاک می‌‌مانند، در آب حرکت می‌‌کنند و آرام‌‌آرام وارد همه اجزای اکوسیستم می‌‌شوند.

جنگ در قرن بیست‌‌ویکم دیگر فقط نبرد ارتش‌‌ها نیست؛ نبردی است علیه مولکول‌های طبیعت. انفجارها شاید در چند ثانیه پایان یابند، اما واکنش‌‌های شیمیایی و زیست‌‌محیطی آنها سال‌ها ادامه پیدا می‌‌کند. امروز دانشمندان محیط زیست هشدار می‌‌دهند که بزرگ‌‌ترین قربانی جنگ‌‌های مدرن، شاید خود زمین باشد؛ سیاره‌‌ای که آرام و بی‌صدا، آثار این انفجارها را در عمق مولکول‌‌هایش حمل می‌کند.