هراس جهان از تنگههای بینالمللی
گلوگاههای سرنوشتساز
تنگه هرمز مهمترین گلوگاه انرژی جهان است و حدود یکپنجم مصرف نفت جهان و مقدار عظیمی از گاز مایع (LNG) از این باریکه عبور میکند. هرگونه اختلال در اینجا میتواند قیمت جهانی انرژی را جابهجا کند. اما هرمز پراهمیتترین تنگه جهان نیست. جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نشان داد تنگههای بینالمللی که اغلب گلوگاه انرژی یا مواد غذایی محسوب میشوند، تا چه اندازه در تغییر معادلات در جهان مؤثرند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
تنگه هرمز مهمترین گلوگاه انرژی جهان است و حدود یکپنجم مصرف نفت جهان و مقدار عظیمی از گاز مایع (LNG) از این باریکه عبور میکند. هرگونه اختلال در اینجا میتواند قیمت جهانی انرژی را جابهجا کند. اما هرمز پراهمیتترین تنگه جهان نیست. جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نشان داد تنگههای بینالمللی که اغلب گلوگاه انرژی یا مواد غذایی محسوب میشوند، تا چه اندازه در تغییر معادلات در جهان مؤثرند.
تنگه مالاکا: تنگه مالاکا مسیری کشتیرانی است که بین اندونزی، مالزی و تایلند قرار گرفته و اقیانوس آرام و هند را به یکدیگر متصل میکند. سال گذشته اداره اطلاعات انرژی آمریکا مدعی شد مالاکا از نظر حجم ترانزیت مواد خام از تنگه هرمز پیشی گرفته است. بنا بر گزارشها در مارس 2025، ترانزیت نفت خام و فرآوردههای آن از تنگه مالاکا در سال ۲۰۲۳ با افزایش ۸۰۰ هزار بشکه در روز، به ۲۳.۷ میلیون بشکه در روز رسید و این در حالی است که میزان نفت و فرآوردههای نفتی عبوری از تنگه هرمز در همان سال مجموعا ۲۰.۹ میلیون بشکه در روز بوده است.
کوتاهترین مسیر دریایی بین تولیدکنندگان نفت در خاورمیانه و بازارهای بزرگ آسیایی (چین، ژاپن و کره جنوبی) است. سالانه بیش از ۹۰ هزار کشتی از این مسیر عبور میکنند. رقابت آمریکا، چین و هند در این تنگه بهشدت تنگاتنگ است. برای مثال پکن همواره نگران است که در صورت درگیری سیاسی یا نظامی، رقبای او (بهویژه آمریکا) با مسدودکردن این تنگه، اقتصاد چین را فلج کنند. بد نیست بدانید که اگر کشتیها یک روز مجبور شوند از مسیر جایگزینی استفاده کنند، هزینهای بین ۹ میلیون تا ۹۰ میلیون دلار برایشان به همراه خواهد داشت.
تنگه بابالمندب: تنگه بابالمندب (به معنای دروازه اشک) یکی از راهبردیترین آبراههای جهان است که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل میکند. اهمیت این تنگه به دلیل پیوند میان شرق و غرب، فراتر از یک مسیر ساده است و به یک کانون رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شده است.
روزانه حدود ۶.۲ میلیون بشکه نفت خام و محصولات پالایشی از این تنگه به سمت اروپا، آمریکا و آسیا حمل میشود که آن را به نقطه ضعف بزرگی در صورت انسداد تبدیل میکند. بستهشدن یا ناامنی در این منطقه، هزینههای حملونقل دریایی را با دورزدن آفریقا بهشدت افزایش داده و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر مستقیم قرار میدهد. پس از وقایع هفت اکتبر و حملات حوثیها به بابالمندب برای ممانعت از عبور کشتیهای اسرائیلی، نام این تنگه و اهمیت آن بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفت. حوثیها با اقدامات خود حمل نفت خام و محصولات پالایشی از بابالمندب را تحت تأثیر قرار دادند. بستهشدن کامل تنگه بابالمندب میتواند مانع عبور نفتکشهایی شود که از خلیج فارس به سوی کانال سوئز یا خط لوله سومد میروند و آنها را ناگزیر به دورزدن نوک جنوبی آفریقا کند؛ کاری که زمان و هزینه ترابری را افزایش میدهد.
حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از کل تجارت دریایی جهان و بخش بزرگی از محمولههای کانتینری میان آسیا و اروپا از این مسیر میگذرد. جیبوتی، کشوری کوچک در سمت آفریقایی تنگه، به دلیل موقعیت استراتژیکش میزبان پایگاههای نظامی آمریکا، چین، فرانسه، ژاپن و ایتالیاست. این حجم از تمرکز نظامی در یک نقطه، نشاندهنده حساسیت فوقالعاده امنیت این آبراه است. این تنگه تنها راه دسترسی بندر ایلات اسرائیل به آبهای آزاد شرق است. مسدودشدن آن به معنای محاصره دریایی جنوب اسرائیل محسوب میشود که همواره یک خط قرمز سیاسی برای تلآویو بوده است.
تنگه جبلالطارق: تنگه جبلالطارق دریای مدیترانه را به اقیانوس اطلس متصل کرده و اسپانیا و مراکش را در دو قاره اروپا و آفریقا از هم جدا میکند. این تنگه در حال حاضر در آبهای سرزمینی کشورهای اسپانیا، مراکش و جبلالطارق است اما بر اساس کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاها، کشتیها و هواپیماهای خارجی میتوانند از این تنگه بهصورت ترانزیت عبور کنند.
این تنگه یکی از پرترافیکترین مسیرهای کشتیرانی جهان است که اروپا را به آفریقا و دریای مدیترانه را به بازارهای جهانی متصل میکند. از نظر نظامی و ژئوپلیتیک نیز اهمیت فوقالعادهای دارد. پس از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، وضعیت مرزی جبلالطارق (که به اسپانیا متصل است) به یک کابوس دیپلماتیک تبدیل شد. ساکنان جبلالطارق خواهان باقیماندن در بازار مشترک اروپا هستند، در حالی که بریتانیا بر حاکمیت کامل خود پافشاری میکند. از نظر نظامی، کسی که بر صخره جبلالطارق تسلط دارد، ورود و خروج به مدیترانه را کنترل میکند. این تنگه برای ناتو حیاتی است تا حرکات نیروی دریایی روسیه (ناوگان دریای سیاه و مدیترانه) را هنگام ورود به اقیانوس اطلس رصد کند. همچنین صخره جبلالطارق مجهز به سیستمهای راداری و شنود پیشرفتهای است که کل ترافیک دریایی و هوایی شمال آفریقا و جنوب اروپا را پوشش میدهد. سالانه بیش از 100 هزار کشتی از این تنگه عبور میکنند. بخش بزرگی از کالاهای آسیایی که از کانال سوئز میگذرند، برای رسیدن به آمریکا یا اروپای شمالی باید از جبلالطارق عبور کنند.
تنگه بسفر: تنگه بسفر قلب تپنده استانبول و یکی از استراتژیکترین آبراههای جهان است که قاره اروپا را از آسیا جدا کرده و دریای سیاه را به دریای مرمره (و در نهایت به مدیترانه) متصل میکند. مهمترین جنبه سیاسی بسفر، قرارداد بینالمللی «کنوانسیون مونترو» (۱۹۳۶) است. طبق این معاهده، در زمان صلح، کشتیهای تجاری تمام کشورها حق عبور آزادانه از بسفر را دارند. همچنین کشورهای حاشیه دریای سیاه حق عبور ناوهای جنگی خود را با محدودیتهای اندک دارند. در زمان جنگ، ترکیه این حق قانونی را دارد که تنگه را به روی ناوهای جنگی هر کشوری ببندد. این موضوع در جریان جنگ روسیه و اوکراین بهوضوح دیده شد که ترکیه مانع ورود ناوهای جدید روسیه به دریای سیاه شد. بخش بزرگی از صادرات گندم و محصولات کشاورزی روسیه و اوکراین به جهان از این مسیر انجام میشود. همچنین سالانه میلیونها تن نفت و محصولات نفتی از بنادر روسیه و قزاقستان از این تنگه عبور میکنند.
