رستاخیز اقتصادی عمان

کانیت ینیگان. سرانجام بیگ-ترجمه: زهرا کریمی:  عمان در قرون 17 تا 19 میلادی دارای نیروی دریایی قدرتمندی بود و امپراتوری عمان از ایران تا موزامبیک امتداد داشت؛ ولی از قرن نوزدهم اقتصاد این کشور رو به افول گذاشت. در سال 1970، عمان کشوری فقیر بود که فقط سه دبستان پسرانه دولتی با 900 دانش‌آموز، یک دبیرستان، چند بیمارستان و فقط سه کیلومتر جاده آسفالت‌شده داشت. در عمان به‌طور سنتی آموزش از طریق مکتب‌های آموزش قرآن بود. در مسقط نیز مدارسی برای فرزندان کارکنان خارجی تأسیس شده بود. عمان تحت سلطنت 38‌ساله سعید بن تیمور به‌شدت در عرصه بین‌المللی منزوی شده بود و حتی زدن عینک آفتابی هم در این کشور ممنوع بود. سلطان در پی سوء‌قصدی نافرجام، خود را در قصر زندانی کرد. درهای شهر که در ساحل قرار داشت و دیوارهای بلندی آن را محاصره کرده بود، پیش از غروب آفتاب بسته می‌شد. جنگ  جبل ‌الاخدر و قیام ظفار در قسمت‌های مرکزی و جنوبی کشور در جریان بود. اتحاد شوروی و چین از قیام ظفار حمایت می‌کردند؛‌ چون عمان متحد انگلستان به شمار می‌آمد. چین و شوروی با تأمین اسلحه و تجهیزات جنگی از شورشیان حمایت می‌کردند و انگلستان نیز از طریق ایران و پاکستان به عمان کمک می‌رساند. اقتصاد کشور کاملا بر روی جهان خارج بسته بود و منابع طبیعی شامل نفت، گاز طبیعی و طلا بلااستفاده باقی مانده بود. قابوس، تنها پسر سلطان سعید، از 16‌سالگی برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت. او در 20‌سالگی وارد دانشگاه نظامی انگلستان شد و تحصیلات خود را در سال 1962 به پایان رساند و به‌عنوان افسر در پایگاه نظامی انگلستان در آلمان مشغول به خدمت شد. او در سال 1966، پس از 10 سال زندگی در خارج از کشور، به عمان بازگشت. قابوس در سال 1970، با کمک انگلستان، در کودتایی ‌علیه پدر، قدرت را به دست گرفت. در سال 1971 امارات متحده عربی از عمان جدا شد و به کمک انگلستان دولت مستقلی تشکیل داد. سلطان قابوس در باقی‌مانده سرزمین خود، ملت جدید صلح‌جویی را شکل داد و با دیگر کشورها رابطه‌ای متوازن ایجاد کرد. دولت عمان، ‌مانند دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، بزرگ‌ترین نهاد ایجادکننده فرصت‌های شغلی است. از 1970 به بعد، دولت عمان تلاش کرده است تا در تمامی مشاغل و مناصب دولتی در میان قبایل و بخش‌های مختلف جمعیت به عدالت رفتار کند. در کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، قبایل نقش مهم و قدرتمندی در زندگی فرهنگی و اجتماعی ایفا می‌کنند. بهترین ارتباط میان دولت و قبایل مختلف در عمان وجود دارد. امروزه تقریبا نیمی از جمعیت عمان را مهاجران خارجی تشکیل می‌دهند (2.2 میلیون از مجموع 4.6 میلیون نفر). افراد غیر‌مسلمان حدود 15 درصد از جمعیت را تشکیل می‌دهند.

شکل‌گیری اقتصادی پویا

زمانی که سلطان قابوس قدرت را در دست گرفت، کشور در جنگ داخلی بود؛ جاده، برق، آب و‌... وجود نداشت. سلطان که حدود 10 سال در اروپا زندگی کرده بود، می‌دانست ‌اروپا به نفت وابسته است و عمان می‌تواند با کمک صادرات نفت، به توسعه دست یابد. در سال 1962 نفت در عمان کشف شد و کنسرسیومی متشکل از سه شرکت نفتی استخراج نفت را آغاز کرد. در آن زمان، عمان در کنسرسیوم سهمی نداشت. سلطان قابوس پس از به‌دست‌گرفتن رهبری کشور، قرارداد با شرکت‌های نفتی را مورد بازنگری قرار داد. در سال 1974 سهم عمان در کنسرسیوم به 25 درصد و در سال 1979 به 60 درصد رسید. میزان تولید نفت عمان در سال 2020 حدود یک میلیون بشکه در روز بوده که این کشور را به چهاردهمین کشور صادرکننده نفت جهان تبدیل کرده است. در اوایل دهه 1970، بخش خصوصی مدرن در عمان وجود نداشت و کشور فاقد صنایع و فناوری‌های پیشرفته بود. دولت مدرن هم در این کشور ایجاد نشده بود. سلطان قابوس به دنبال آن بود که با بهره‌گیری از پول نفت، اقتصاد پویایی ایجاد کند و دلارهای نفتی حاصل از صادرات نفت را در جهت رفاه مردم کشور به کار گیرد. امروزه آب و برق و جاده برای سراسر کشور تأمین شده است؛ حتی دهکده‌هایی با جمعیت 30‌نفره در دورترین نقاط عمان نیز به زیرساخت‌های مناسب دسترسی پیدا کرده‌اند. مردم عمان که 50 سال پیش برای فرار از گرمای تابستان به غارها پناه می‌بردند، به سطح رفاه تحسین‌برانگیزی دست یافته‌اند. در سال 1970 دو نیروگاه برق در عمان وجود داشت که یکی از آنها برق بخش کوچکی از مسقط را تأمین می‌کرد و دیگری مختص کاخ سلطان در سلاله بود؛ امروزه بیش از 20 میلیارد کیلووات برق در عمان تولید می‌شود. در سال 1970 جراح‌های انگشت‌شماری که در عمان زندگی می‌کردند، در نور شمع عمل جراحی را انجام می‌دادند؛ امروزه عمان در تولید برق هفتمین کشور جهان است و هیچ روستایی در عمان بدون برق نیست. عمان کشوری کوهستانی بوده و ساخت جاده در این کشور بسیار پرهزینه است؛ با وجود این، جاده‌های آسفالته تمامی مناطق این کشور را فراگرفته‌اند. به‌طور سنتی منبع اصلی درآمد مردم عمان ماهیگیری، زراعت برای تولید چند محصول و تجارت دریایی بوده است؛ امروزه عمان محصولات متنوع کشاورزی در مقیاسی بزرگ تولید می‌کند. در سال 2009 دولت پروژه یک میلیون درخت خرما در بخش بزرگی از کشور را به اجرا گذاشت و در ارتباط با این پروژه یارانه‌های جدیدی پرداخت کرد. در دهه‌های 2000 و 2010 درآمد نفت عمان به نحو بی‌سابقه‌ای افزایش یافت و افق‌های جدیدی را در عمان، به‌ویژه در بخش کشاورزی این کشور گشود. دولت ماشین‌آلات و سیستم‌های مدرن آبیاری را وارد کرد که به افزایش بهره‌وری کشاورزی منجر شد. منابع مالی برای حفظ و توسعه قنات‌های سنتی اختصاص یافت. برای حل مشکل افزایش تقاضا برای آب، 43 سد مخزنی احداث شد؛ برخی از این سدها در زیر زمین واقع شده‌اند و برخی روی زمین قرار دارند. علاوه بر احداث سد، دولت برای تأمین آب آشامیدنی به نمک‌زدایی آب که گرا‌ن‌ترین روش عرضه آب آشامیدنی محسوب می‌شود، اقدام کرده است. تمامی پروژه‌های نمک‌زدایی از آب توسط شرکت‌های خارجی اجرا شده؛ به همین سبب در 40 سال گذشته هیچ‌گاه کمبود آب آشامیدنی در عمان دیده نشده است. عمان موقعیت استراتژیکی در تنگه هرمز دارد و به کشور سندباد معروف است. اما زمانی که سلطان قابوس به قدرت رسید، بنادر این کشور از تجهیزات مدرن بی‌بهره بودند و وضعیت نامناسبی داشتند. از سال 1970 تاکنون در طول هزار‌و 100 مایل ساحل تجهیزات مدرن و بنادر جدیدی ایجاد شده است. تمامی عملیات واردات و صادرات تجاری به بندر سوهار منتقل شده است. ساخت این بندر که منطقه آزاد عمان نیز هست، از سال 1999 با هزینه 26 میلیارد دلار آغاز شد. هفته‌ای بیش از یک میلیون تن بار به این بندر وارد ‌یا از آن خارج می‌شود. عمان برای گسترش ظرفیت تجارت دریایی با چین همکاری‌های گسترده‌ای دارد. چین کریدور اقتصادی با پاکستان را اخیرا به صورت زمینی گشایش کرده که راهی به سوی خاورمیانه است، ولی مسیر دریایی این کریدور از بندر دگم عمان می‌گذرد. چین ساخت این بندر را با هزینه 40 میلیارد دلار بر عهده گرفته است.

  آموزش و بهداشت

عمان در سال 1970 دبستان دخترانه نداشت؛ ولی در سال 2018 زنان 68 درصد فارغ‌التحصیلان مراکز آموزش عالی عمان را تشکیل می‌دادند. در دانشگاه سلطان قابوس هزار عضو هیئت‌علمی از 113 کشور جهان به کار اشتغال دارند. این دانشگاه در سال 2020 رتبه 379 را به خود اختصاص داده است. در سال 1970 خدمات بهداشتی در عمان وجود نداشت؛ برخی از خدمات ساده درمانی از سوی مسیونرهای انگلیسی و آمریکایی به مردم ارائه می‌شد. اولین بیمارستان 24‌تخته توسط شرکت نفت عمان در سال 1964 برای کارکنان شرکت نفت و خانواده‌های آنان ایجاد شد. امید به زندگی در سال 1970، 46.6 سال بود در سال 2020 به 79.4 سال رسید. امروزه خدمات درمانی تقریبا به صورت مجانی به همگان ارائه می‌شود.

  قوه قضائیه و قانون

در دهه 1970 قضاوت در عمان بر‌اساس قوانین اسلامی بود. اصلاحات در سیستم قضائی در دهه 1990 آغاز شد. امروزه قوانین قضائی عمان ترکیبی از قوانین اسلامی و قوانین آنگلوساکسون است. وزارت دادگستری این کشور در سال 1994 تأسیس شده است.

  تحول در دستگاه اجرائی

در اوایل دهه 1970 سلطان قابوس شورای وزیران را شکل داد؛ اعضای این شورا از قبایل، اقوام و مناطق مختلف عمان انتخاب شده بودند. این توزیع متوازن قدرت گام مهمی در جهت ثبات سیاسی بود. در سال 1981 شورای مشورتی دولت تشکیل شد که گام مهم دیگری در جهت دموکراتیک‌کردن عرصه سیاسی در عمان بود. دیگر سلطان بدون مشورت با این شورا تصمیمی نمی‌گرفت. در سال 1990 شورای مشورتی به مجلس شورا مبدل شد که نقطه عطفی در تاریخ سیاسی عمان در جهت ایجاد نظام پارلمانی به حساب می‌آید. اعضای مجلس شورا با رأی مردم انتخاب می‌شوند. به همین جهت عمان نمونه تحول سیاسی برای کشورهای منطقه است. قانون اساسی در سال 1995 منتشر شد. ‌‌طبق قانون اساسی، سلطان دارای نقش دوگانه رئیس کشور و نخست‌وزیر است. سلطان در رأس شورای وزیران قرار دارد و فرمانده کل نیروهای مسلح نیز هست. سلطان رسما مسئولیت وزارت امور خارجه، وزارت دفاع و وزارت اقتصاد را بر عهده دارد. هر‌چند اسلام به‌عنوان مذهب رسمی عمان اعلام شده، ولی معتقدان به سایر مذاهب از آزادی انجام وظایف مذهبی برخوردارند. امروزه مجلس عمان دارای حق نظارت بر دستگاه اجرائی است. 

در عمان احزاب سیاسی وجود ندارند و کاندیداهای نمایندگی مجلس شورا به‌عنوان مستقل در انتخابات شرکت می‌کنند. در سال 2003 به تمامی مردان و زنان بالای 21 سال حق رأی داده شد. در سال 2019 برای اولین بار زنی بی‌حجاب، با حمایت زنان دانشگاهی، برای نمایندگی مجلس انتخاب شد. پارلمان‌های عمان و کویت پیشرفته‌ترین نهاد دموکراتیک در میان کشورهای حوزه خلیج فارس و شبه‌جزیره عربستان هستند. عمان کوچک‌ترین کشور حوزه خلیج فارس، پس از بحرین، با تولید ناخالص داخلی سرانه‌ای معادل 48هزار‌و 500 دلار (در سال 2020) بیست‌و‌هشتمین کشور جهان به شمار می‌آید. سلطان هیثم بن طارق السعید، جانشین سلطان قابوس، همین مسیر را برای توسعه و تعالی عمان دنبال می‌کند. مهم‌ترین چالش پیش‌روی این کشور همچنان ایجاد تنوع در اقتصاد و جلوگیری از آثار شوک‌های ناشی از نوسانات قیمت نفت است.

Biosc.Biotech.Res.Comm. Special Issue Vol 13 No 15 (2020) Pp-78-86

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.