مايرهولد، شكسپير و ويسنييك
داوران تاريخ
پارسا شهري: «مايرهولد وسط صحنه خالي، روي يك صندلي چرت ميزند. دختر جوان بيرون ميآيد. بهآرامي مايرهولد را تكان ميدهد. رفيق مايرهولد...» نمايشنامه «ريچارد سوم اجرا نميشود»ماتئي ويسنييك اينطور آغاز ميشود. اين نمايشنامه، يك برداشت آزاد از آخرين كابوس مايرهولد است در 1940، قبل از كشتهشدن در زندان. مايرهولد، كارگردان مطرح تئاتر و «پدر تئاتر بيومكانيك» اينجا خود به شخصيتي نمايشي بدل شده، در زماني كه ميخواست «ريچارد سومِ» شكسپير را روي صحنه ببرد. ويسنييك، تكههايي از اين مقطع زندگي مايرهولد را روايت ميكند و روايتي از مقاومتهاي مايرهولد در برابر سيستمِ بسته استاليني ميسازد. از پرده سوم ريچارد سوم خود به صحنه ميآيد تا تقديرِ اجراي اثري را كه نام او را بر خود دارد، رقم بزند و از اينجا فضايي سورئال بر نمايش حاكم ميشود. «ريچارد سوم با لباسي مربوط به دوره خود و غوزي بر پشت، از حمام بيرون ميآيد. ميلنگد، دستهايش خونآلود است. به مايرهولد نزديك ميشود.» يك هفته است كه مايرهولد نمايش خود را در برابر كميسيون بررسي اجرا ميكند. «بعدِ كميسيون اول كميسيون دوم بود... بعدش هم كميسيون سوم شروع شد... و هنوز هيچ سؤالي نكردهن...» فرمانده كميسيون مايرهولد را در كنار مرداني چون بولگاكف و گوركي، «داوران تاريخ» ميخواند. «شما قدرت فسادناپذير خلقين.» مايرهولد منتظر است بعد از چندينوچند بازبيني احضار شود براي سؤال و جواب. فرمانده معتقد است آنچه ديده تنها يك نمايش نيست، يك پيشرفت تاريخي است. «بايد پرده از تاريخ برداشت، رفيق ولودآ...» در پرده سوم، ريچارد سوم مايرهولد را خطاب ميكند كه «بهت كه گفته بودم. الان وقت خوبي براي اجراي ريچارد سوم نيست... تو خطرناك شدي ولودآ..» مايرهولد اما كوتاه نميآيد: «ولي ريچارد سوم كه يه نمايشنامه ممنوع نيست! تو كشور ما دارن شكسپير رو تو مدرسه و دانشگاه درس ميدن... تو همهي كتابخونههاي عمومي ميشه پيداشون كرد... حتا تو همه كتابفروشيها...» در صحنه بعدي نور تندي بر چهره مايرهولد ميافتد، انگار كميسيون دارد از او بازجويي ميكند. «صداي ماشينتحرير قديمي جهنمي و وحشتناك است.» رئيس كميسيون عكسِ شكسپير را به مايرهولد نشان ميدهد. «خودشه ديگه، نه؟» مايرهولد تأييد ميكند. «ولي ميگن هيچكدوم از اين پرترهها معتبر نيست... اين رو هم ميدونستين كه دستنوشتهي نمايشنامههاش رو نداريم؟... انگار يك شبحه اين آدم...» بعد دو مرد به صحنه ميآيند. ريچارد سوم ماتومبهوت وسط صحنه ايستاده به مأموران پاكسازي صحنه خيره مانده. «ما از طرف خدمات پاكسازي ايدئولوژيكِ ظاهر اومديم.» ريچارد سوم سراسيمه ميرود به كمك مردها كه مجموعهاي از سلاحهاي قرون وسطايي و نشانهاي خانوادگي را روي صحنه ميچينند. «من هيچ كاري نكردهمها! پاكِ پاكم! فقط از ايدههاي كثيف كارگردان اطاعت كردهم.» در صحنه آخر باز هم مايرهولد وسط صحنه روي صندلي نشسته و چرت ميزند كه صداي ماشينتحرير مثل مسلسل شروع ميكند به ترقوتروق. انگار تفنگهايي نامرئي به مايرهولد شليك ميكنند. همهجاي ديوار عمق صحنه با گلوله سوراخسوراخ ميشود، اما تيري به مايرهولد نميخورد. سكوت. و تمام.
پارسا شهري: «مايرهولد وسط صحنه خالي، روي يك صندلي چرت ميزند. دختر جوان بيرون ميآيد. بهآرامي مايرهولد را تكان ميدهد. رفيق مايرهولد...» نمايشنامه «ريچارد سوم اجرا نميشود»ماتئي ويسنييك اينطور آغاز ميشود. اين نمايشنامه، يك برداشت آزاد از آخرين كابوس مايرهولد است در 1940، قبل از كشتهشدن در زندان. مايرهولد، كارگردان مطرح تئاتر و «پدر تئاتر بيومكانيك» اينجا خود به شخصيتي نمايشي بدل شده، در زماني كه ميخواست «ريچارد سومِ» شكسپير را روي صحنه ببرد. ويسنييك، تكههايي از اين مقطع زندگي مايرهولد را روايت ميكند و روايتي از مقاومتهاي مايرهولد در برابر سيستمِ بسته استاليني ميسازد. از پرده سوم ريچارد سوم خود به صحنه ميآيد تا تقديرِ اجراي اثري را كه نام او را بر خود دارد، رقم بزند و از اينجا فضايي سورئال بر نمايش حاكم ميشود. «ريچارد سوم با لباسي مربوط به دوره خود و غوزي بر پشت، از حمام بيرون ميآيد. ميلنگد، دستهايش خونآلود است. به مايرهولد نزديك ميشود.» يك هفته است كه مايرهولد نمايش خود را در برابر كميسيون بررسي اجرا ميكند. «بعدِ كميسيون اول كميسيون دوم بود... بعدش هم كميسيون سوم شروع شد... و هنوز هيچ سؤالي نكردهن...» فرمانده كميسيون مايرهولد را در كنار مرداني چون بولگاكف و گوركي، «داوران تاريخ» ميخواند. «شما قدرت فسادناپذير خلقين.» مايرهولد منتظر است بعد از چندينوچند بازبيني احضار شود براي سؤال و جواب. فرمانده معتقد است آنچه ديده تنها يك نمايش نيست، يك پيشرفت تاريخي است. «بايد پرده از تاريخ برداشت، رفيق ولودآ...» در پرده سوم، ريچارد سوم مايرهولد را خطاب ميكند كه «بهت كه گفته بودم. الان وقت خوبي براي اجراي ريچارد سوم نيست... تو خطرناك شدي ولودآ..» مايرهولد اما كوتاه نميآيد: «ولي ريچارد سوم كه يه نمايشنامه ممنوع نيست! تو كشور ما دارن شكسپير رو تو مدرسه و دانشگاه درس ميدن... تو همهي كتابخونههاي عمومي ميشه پيداشون كرد... حتا تو همه كتابفروشيها...» در صحنه بعدي نور تندي بر چهره مايرهولد ميافتد، انگار كميسيون دارد از او بازجويي ميكند. «صداي ماشينتحرير قديمي جهنمي و وحشتناك است.» رئيس كميسيون عكسِ شكسپير را به مايرهولد نشان ميدهد. «خودشه ديگه، نه؟» مايرهولد تأييد ميكند. «ولي ميگن هيچكدوم از اين پرترهها معتبر نيست... اين رو هم ميدونستين كه دستنوشتهي نمايشنامههاش رو نداريم؟... انگار يك شبحه اين آدم...» بعد دو مرد به صحنه ميآيند. ريچارد سوم ماتومبهوت وسط صحنه ايستاده به مأموران پاكسازي صحنه خيره مانده. «ما از طرف خدمات پاكسازي ايدئولوژيكِ ظاهر اومديم.» ريچارد سوم سراسيمه ميرود به كمك مردها كه مجموعهاي از سلاحهاي قرون وسطايي و نشانهاي خانوادگي را روي صحنه ميچينند. «من هيچ كاري نكردهمها! پاكِ پاكم! فقط از ايدههاي كثيف كارگردان اطاعت كردهم.» در صحنه آخر باز هم مايرهولد وسط صحنه روي صندلي نشسته و چرت ميزند كه صداي ماشينتحرير مثل مسلسل شروع ميكند به ترقوتروق. انگار تفنگهايي نامرئي به مايرهولد شليك ميكنند. همهجاي ديوار عمق صحنه با گلوله سوراخسوراخ ميشود، اما تيري به مايرهولد نميخورد. سكوت. و تمام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.