|

زندگی چیست؟

احمد طالبی‌نژاد

همراه با چند نفر از دست‌اندرکاران ادبیات، سینما، سیاست و البته همکاران روزنامه‌نگار، روز پنجشنبه سی‌ام فروردین‌ به تماشای نمایش «دور دنیا در هشتاد روز»، نوشته و کار جلال تهرانی نشستیم که البته هیچ ربطی به اثر معروف ژول ورن و حتی شباهتی هم به کار‌های پیشین تهرانی ندارد. یک نمایش ابزوردیک و بسیار متأثر از «در انتظار گودو»ی ساموئل بکت، درباره موقعیت انسان در طول و عرض زندگی؛ اینکه ما همواره در دایره بسته‌ای حرکت می‌کنیم و دنبال سروته زندگی‌مان می‌گردیم. فرقی هم نمی‌کند که میزان آگاهی‌مان از زندگی چقدر است. دو شخصیت نمایش؛ بابایی (نمادی از دانایی) و جوان (نمادی از جهل) درواقع دو روی یک سکه‌اند. چون هردو درواقع دچار نوعی جنونند. خل‌خل‌بازی بابایی و بی‌خیالی جوان، در نهایت فرقی با هم ندارند. هردو در مقابل معمای زندگی در مانده‌اند. جوان در پاسخ پرسش‌های بابایی تنها جوابی که دارد این است که «اینی که از ما ساخته است» یعنی که درواقع کاری از ما ساخته نیست. درک عمیق و وسواس‌گونه بابایی که از فرط دانایی به جنون رسیده، روی دیگر سکه‌ای است که با نادانی تفاوتی ندارد. به‌زعم بابایی، انسان در طول زندگی دو راه بیشتر ندارد؛ یا گذشته را مرور کند که تکرارش کار عبث و حوصله‌سربری است یا جست‌وجو در آینده کند که آن هم بی‌حاصل می‌نماید. این همان پرسش مهم عرفانی است؛ اینکه «از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟ به کجا می‌روم آخر ننمایی وطنم»؛ یعنی نگرش ابزوردیک به زندگی است؛ تکرار پرسش‌های ازلی و ابدی، درباره ماهیت زندگی به شیوه‌ای طنزآلود که درعین‌حال می‌تواند بسیار هم جدی باشد و کار ابزورد یا آن‌طور که گذشتگان تعبیر کرده‌اند «پوچی یا پوچ‌گرایی»، همین است؛ شیوه‌ای که بیشتر با نام اوژن یونسکو و ساموئل بکت شناخته شده است. زبان ساده و روان نمایش به مخاطبش این امکان را می‌دهد که تعابیر و تفاسیر خودش را از متن و بطن این نمایش داشته باشد. جلال تهرانی که چندی است با راه‌اندازی تماشاخانه «مکتب تهران» به گمان من خود را از خط سیر گذشته‌اش در نمایش‌هایی همچون «مخزن» جدا کرده، با تسلطی خلاقانه و حسرت‌بر‌انگیز و البته به کمک دو بازیگر اصلی‌اش که واقعا بر صحنه جان می‌کنند و خوب می‌درخشند، توانسته است، این فضای ابزوردیک که عینیت آن را در جامعه کنونی‌مان می‌بینیم، به‌خوبی تصویر کند. هرچند همین متن ساده هم برای برخی اهالی سیاست دشوار و غیرقابل‌فهم جلوه می‌کند. پس از پایان نمایش، یکی از فعالان عرصه سیاست که کنارم نشسته بود به همین نکته اشاره کرد و گفت: «متن پیچیده‌ای داشت»، پاسخ شنید که از این ساده‌تر نمی‌شود پیچیده‌ترین مباحث هستی‌شناسانه را مطرح کرد. مشکل این است که شما‌ها آن‌قدر که درگیر سیاست بوده‌اید، از قدرت زبانی هنر به‌ویژه هنر والای تئا‌تر غافل مانده‌اید. سیاست زبان خودش را دارد و هنر هم زبانی متفاوت. برای درک این زبان «چشم‌ها را باید شست و جور دیگر باید دید».

همراه با چند نفر از دست‌اندرکاران ادبیات، سینما، سیاست و البته همکاران روزنامه‌نگار، روز پنجشنبه سی‌ام فروردین‌ به تماشای نمایش «دور دنیا در هشتاد روز»، نوشته و کار جلال تهرانی نشستیم که البته هیچ ربطی به اثر معروف ژول ورن و حتی شباهتی هم به کار‌های پیشین تهرانی ندارد. یک نمایش ابزوردیک و بسیار متأثر از «در انتظار گودو»ی ساموئل بکت، درباره موقعیت انسان در طول و عرض زندگی؛ اینکه ما همواره در دایره بسته‌ای حرکت می‌کنیم و دنبال سروته زندگی‌مان می‌گردیم. فرقی هم نمی‌کند که میزان آگاهی‌مان از زندگی چقدر است. دو شخصیت نمایش؛ بابایی (نمادی از دانایی) و جوان (نمادی از جهل) درواقع دو روی یک سکه‌اند. چون هردو درواقع دچار نوعی جنونند. خل‌خل‌بازی بابایی و بی‌خیالی جوان، در نهایت فرقی با هم ندارند. هردو در مقابل معمای زندگی در مانده‌اند. جوان در پاسخ پرسش‌های بابایی تنها جوابی که دارد این است که «اینی که از ما ساخته است» یعنی که درواقع کاری از ما ساخته نیست. درک عمیق و وسواس‌گونه بابایی که از فرط دانایی به جنون رسیده، روی دیگر سکه‌ای است که با نادانی تفاوتی ندارد. به‌زعم بابایی، انسان در طول زندگی دو راه بیشتر ندارد؛ یا گذشته را مرور کند که تکرارش کار عبث و حوصله‌سربری است یا جست‌وجو در آینده کند که آن هم بی‌حاصل می‌نماید. این همان پرسش مهم عرفانی است؛ اینکه «از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟ به کجا می‌روم آخر ننمایی وطنم»؛ یعنی نگرش ابزوردیک به زندگی است؛ تکرار پرسش‌های ازلی و ابدی، درباره ماهیت زندگی به شیوه‌ای طنزآلود که درعین‌حال می‌تواند بسیار هم جدی باشد و کار ابزورد یا آن‌طور که گذشتگان تعبیر کرده‌اند «پوچی یا پوچ‌گرایی»، همین است؛ شیوه‌ای که بیشتر با نام اوژن یونسکو و ساموئل بکت شناخته شده است. زبان ساده و روان نمایش به مخاطبش این امکان را می‌دهد که تعابیر و تفاسیر خودش را از متن و بطن این نمایش داشته باشد. جلال تهرانی که چندی است با راه‌اندازی تماشاخانه «مکتب تهران» به گمان من خود را از خط سیر گذشته‌اش در نمایش‌هایی همچون «مخزن» جدا کرده، با تسلطی خلاقانه و حسرت‌بر‌انگیز و البته به کمک دو بازیگر اصلی‌اش که واقعا بر صحنه جان می‌کنند و خوب می‌درخشند، توانسته است، این فضای ابزوردیک که عینیت آن را در جامعه کنونی‌مان می‌بینیم، به‌خوبی تصویر کند. هرچند همین متن ساده هم برای برخی اهالی سیاست دشوار و غیرقابل‌فهم جلوه می‌کند. پس از پایان نمایش، یکی از فعالان عرصه سیاست که کنارم نشسته بود به همین نکته اشاره کرد و گفت: «متن پیچیده‌ای داشت»، پاسخ شنید که از این ساده‌تر نمی‌شود پیچیده‌ترین مباحث هستی‌شناسانه را مطرح کرد. مشکل این است که شما‌ها آن‌قدر که درگیر سیاست بوده‌اید، از قدرت زبانی هنر به‌ویژه هنر والای تئا‌تر غافل مانده‌اید. سیاست زبان خودش را دارد و هنر هم زبانی متفاوت. برای درک این زبان «چشم‌ها را باید شست و جور دیگر باید دید».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.