جنگ اوکراین و جنگ ایران کاتالیزورهای نظم آتی بینالملل
تحولات سالهای اخیر در نظام بینالملل، زمینه را برای شکلگیری دو بلوک قدرت، یکی به رهبری آمریکا و دیگری به رهبری چین، فراهم کرده است؛ آنچه مسلم است، این است که شکلبندی نظم آینده از دل رقابت بین آمریکا و چین مشخص خواهد شد.
تحولات سالهای اخیر در نظام بینالملل، زمینه را برای شکلگیری دو بلوک قدرت، یکی به رهبری آمریکا و دیگری به رهبری چین، فراهم کرده است؛ آنچه مسلم است، این است که شکلبندی نظم آینده از دل رقابت بین آمریکا و چین مشخص خواهد شد. جهان پس از فروپاشی شوروی وارد دوران گذار از نظم کهن به نظم جدید بینالمللی شد. به باور بسیاری از نظریهپردازان، اکنون جهان از دوران گذار خارج شده و وارد دوران تثبیت بر اساس دو محور آمریکا و چین شده است. در نقطه مقابل، برخی دیگر از تحلیلگران معتقدند جهان هنوز در دوران گذار قرار دارد و وارد نظم جدیدی نشده است. گذار از نظم بینالمللی پیشین به سمت یک نظم بینالمللی جدید ادامه خواهد داشت و شاید تا یک دهه آینده به مرحله تثبیت نرسد. با همه این اختلافات اما اجماعی نسبی وجود دارد که لحظه تکقطبی به پایان رسیده است و اکنون جهان در دوران دومحوری چین و آمریکا به سر میبرد. بنابراین ما از آن دوران تکقطبی فاصله گرفتهایم و این دوران گذار، فرصتهایی را برای کشورهای گوناگون و قدرتهای منطقهای فراهم میکند. صورتبندی نظم جدید بر پایه قدرت چین و آمریکا، بر اساس قطبیت نیست؛ چراکه چین هماوردی ایدئولوژیک برای آمریکا محسوب نمیشود و از آن مهمتر پکن بر اساس قواعد نظام سرمایهداری عمل میکند. بر این اساس، نظم جدید، نظمی دومحوری است که ابتنای آن بر رقابت، همکاری و تقابل محدود و حوزهای میان آمریکا و چین قرار دارد.
مروری بر اسناد امنیت ملی در آمریکا هم نشان میدهد که قطبنمای سیاست خارجی آمریکا نیز روی «چین» بهعنوان «مهمترین رقیب و تهدید» برای امنیت این کشور تنظیم شده است. در آمریکا بین دموکراتها، جمهوریخواهان و البته اندیشکدههای این کشور نوعی اجماع وجود دارد که چین مهمترین تهدید وجودی برای این کشور در دهههای آینده خواهد بود. نگرانیها در واشینگتن بیدلیل نیست؛ چراکه چین تمام ظرفیتها و ابزارهای لازم را برای تبدیلشدن به یک قدرت هژمونی جهانی دارد. سرزمین وسیع، جمعیت زیاد، تاریخ چندهزار ساله، قدرت نظامی و بهطور ویژه اقتصاد رو به رشد و ذخایر ارزی بیش از 3.2 تریلیون دلاری به چینیها این امکان و قابلیت را میدهد که گوشهچشمی به جایگاه رأس هرم توزیع قدرت جهانی داشته باشند و البته این منطق قدرت است که میل به گسترش و تحمیل اراده خود دارد. به باور برخی دیگر نیز هرچند چین از نظم موجود بینالمللی ناراضی بوده و در حال انباشت قدرت مادی خود برای تغییر این نظم است، با وجود این فاقد «قدرت گفتمانی» در این زمینه است؛ یعنی چین توانایی اعمال نفوذ بر فرمولبندیها و ایدههایی را که نظم بینالمللی را تشکیل میدهند، ندارد. به باور برخی از کارشناسان، تمرکز چین در حوزه قدرت اقتصادی و حضور در مناطق مختلف جهان، به دلیل ضعف پکن در حوزه قدرت نرم است. از منظر این دیدگاه، چین ممکن است قدرت اقتصادی داشته باشد، اما در بحث قدرت نرم، جنگ روایتها و گفتمانسازی، کماکان این غرب است که دست برتر را دارد. چین هنوز یک قدرت تنها در منطقه آسیاست و هیچ متحد استراتژیکی برای خود ندارد. با وجود این، باید این مسئله در مطالعات آیندهپژوهی مورد توجه قرار بگیرد که طی 10 سال آینده چین میتواند قدرت نرم خود را رشد داده و همچنین متحدانی برای خود در آسیا به لحاظ امنیتی یا سیاسی داشته باشد یا خیر. تا پیش از جنگ اوکراین، نظریهپردازان رئالیسم بر این باور بودند که آمریکا برای مهار قدرت چین باید یک ائتلاف در منطقه آسیا تشکیل دهد و حتی با روسیه نیز در زمینه مهار قدرت چین همکاری کند؛ اما جنگ اوکراین این تلاش را بر هم زد. اولا از تمرکز آمریکا بر شرق آسیا بهعنوان نقطه کانونی تنش بین واشینگتن و پکن جلوگیری کرد و ثانیا روسیه را بهطور کلی از اردوگاه غرب جدا و به چین نزدیک کرد. برخی در مقابل استدلال میکنند آمریکا میتواند چین را وادار کند از روسیه جدا شود و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور این کشور را منزوی کند. چین از جنگ در اوکراین برای تسریع آنچه این کشور آن را افول اجتنابناپذیر آمریکا میداند، بهرهبرداری میکند. تعمیق روابط با روسیه نیز با هدف سهمخواهی چین از نظم آتی بینالمللی پیش خواهد رفت. رؤیای چین ایجاد جایگزینی برای نظم جهانی لیبرال غربی است. «شی جینپینگ» و «پوتین» هر دو میخواهند دنیا به محدودههای زیر نفوذ چند کشور بزرگ تقسیم شود؛ چین شرق آسیا را در اختیار خواهد داشت، روسیه حق وتویی بر امنیت کل اروپا داشته باشد و آمریکا هم میتواند به خانه خود بازگردد. جنگ اوکراین یکی از مؤلفههای اصلی تشدید بلوکبندی در نظام بینالملل در دهههای آینده خواهد بود. آمریکا، اروپا و متحدان آسیایی واشینگتن در یک سر این بلوکبندی قرار دارند و روسیه، چین و متحدان آنها مثل بلاروس و کره شمالی در طیف دیگر این بلوکبندی. در بین این بلوکبندیها رقابت حاکم خواهد بود و در درون بلوکها همکاری بین متحدان تشدید خواهد شد. همین قاعده بر جنگ آمریکا با ایران نیز حاکم است؛ حتی میتوان گفت جنگ با ایران به واسطه درگیری مستقیم آمریکا در آن، بیش از جنگ اوکراین پاشنه آشیل آمریکا در تثبیت نظم آتی بینالمللی خواهد بود. جایگاه جنگ ایران در نظم آتی بینالمللی، هم فرصت است و هم تهدید. فرصت است چون رقابت میان قدرتهای بزرگ را برانگیخته میکند و امکان بازی در شکاف میان قدرتهای بزرگ را برای ایران فراهم میآورد. از سوی دیگر تهدید است چون میتواند عاملیت را از ایران در جنگ سلب کند و ایران را به بازیگری کنشپذیر و به زبان ساده به توپ بازی میان قدرتهای بزرگ تبدیل کند. اتفاقی که تقریبا میتوان گفت برای اوکراین رخ داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.