آموختن با ابزارهای تفکر انتقادی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان و دیگر علاقه‌مندان دانش با شور و اشتیاق سراغ کتاب‌ها و دوره‌های مختلف آموزشی می‌روند اما متأسفانه با اینکه سعی و تلاش زیادی دارند، نمی‌توانند به هدف دست یابند و زبان، هنر، دانش یا حرفه‌ای را بیاموزند. کتاب «شیوه‌ی خوب آموختن و ۳۰ تدبیر عملی برای بهترکردن یادگیری، با استفاده از مفاهیم و ابزارهای تفکر انتقادی» آمده است تا با راهکارهای آموزشی دقیق و هدفمند و تمرین‌های جالب و انگیزه‌بخش خواننده را به سوی آموختن حرفه‌ای سوق دهد تا متفکری خودهدایتگر، خودمنضبط، خودنظارتگر و خودتصحیح‌کننده و به عبارتی بهتر یادگیرنده ماهری باشد. این کتاب دو بخش اصلی دارد. در بخش اول «شیوه‌ی خوب آموختن»، راهبردهایی پیشنهاد می‌شود به این منظور که نه‌تنها دانش‌جوی خوب، بلکه دانش‌جوی ماهری بشوید. مخاطب بخش دوم، «۳۰ تدبیر عملی برای بهترکردن یادگیری»، بیش‌تر مدیران و آموزگاران نظام‌های آموزشی‌اند و در آن راهبردهایی برای ارتقای شیوه‌ تدریس پیشنهاد شده است. این راهبردها برآمده از نوعی رویکرد آموزشیِ مبتنی بر تفکر انتقادی است، و همچنین محصول واکاوی نقاط ضعفی که نوعا در شکل معمول آموزش یعنی تدریس، پرسش و آزمون وجود دارد. نخستین سخن لیندا الدر، روان‌شناس آموزشی و ریچارد پل، معلم و متفکر آمریکایی، نویسندگان کتاب این است که: هنگام آموختن به‌ دنبال ربط‌ها باشید. بکوشید ربط هرچیزی را که اکنون می‌آموزید با آموخته‌های قبلی پیدا کنید. آموختن را به صورت یافتن اجزای یک نظام سازمان‌یافته و قابل‌فهم ببینید که در آن همه‌ اجزا مانند تکه‌های پازل به هم متصل می‌شوند... برای آموختن هر مفهوم، انگاره، قانون علمی، اصل یا نظریه‌ای از خود بپرسید: این با چه مفاهیم، انگاره‌ها، قوانین علمی، اصول یا نظریه‌های دیگری مربوط است؟ زیرا نوعی به‌هم‌پیوستگی درونی در تمام رشته‌های درسی وجود دارد که اگر آن را درک کنیم تمام آموخته‌های آن درس مانند گوبلن به هم ربط پیدا می‌کنند. این به‌هم‌پیوستگی را معمولا در انگاره‌های بنیادینی می‌توان یافت که معرف آن درس و اهدافش هستند. در ادامه کتاب پیشنهاد‌هایی آورده‌ است برای توضیح و درک انگاره‌های بنیادینی که در پس برخی از رشته‌های اصلی درسی وجود دارد. از این پیشنهادها می‌توانید در مقام نقطه آغازی برای تفکر درباره رشته‌های درسی بهره بگیرید. اما مطمئن شوید که می‌توانید به زبان خودتان و با مثال‌ها و تصویرسازی خودتان، این انگاره‌ها را بیان کنید، توضیح دهید، و برای‌شان مثال بیاورید و تصویرسازی کنید: ریاضیات به‌منزله آموختن تفکر کمّی؛ اقتصاد به‌منزله‌ مطالعه درباره‌ «چه کسی چه چیزی را در چه زمانی و چگونه کسب می‌کند»؛ جامعه‌شناسی به‌منزله‌ مطالعه درباره سازگاری بشر با هنجارهای گروه‌های اجتماعی؛ فلسفه به‌منزله‌ مطالعه درباره پرسش‌های غایی به‌منظور زندگی سنجیده؛ علوم تجربی به‌منزله تلاش برای یادگیری از طریق مشاهدات قابل اندازه‌گیری و آزمایش‌های کنترل‌شده؛ هنر به‌منزله کاربست مهارت و قوه داوری در امور مربوط به ذوق و زیبایی مانند شعر، موسیقی، نقاشی، رقص، تئاتر، مجسمه‌سازی یا معماری و حرفه‌ها به‌منزله راه‌های به‌دست‌آوردن معیشت از طریق استفاده ماهرانه و استادانه از دانش در زندگی روزمره. آنگاه کتاب هجده راهکار برای دانش‌جوی ماهر شدن را فهرست می‌کند و توضیح می‌دهد.

راهکار اول: مطمئن شوید پیش‌نیازها و الزامات هر کلاس، چگونگی تدریس و آنچه را که از شما انتظار می‌رود کاملا درک کرده‌اید. بپرسید نحوه نمره‌دادن چگونه است و چطور می‌توانید بهتر برای کلاس آماده شوید. راهکار دوم: آموزنده‌ فعال بشوید. با خواندن، نوشتن، صحبت‌کردن و گوش‌کردن فعالانه، آمادگی ذهن‌ورزی با اندیشه‌ها را در خود ایجاد کنید. راهکار سوم: رشته‌های درسی را به چشم شیوه تفکر ببینید. راهکار چهارم: پرسشگر باشید. به‌واسطه‌ پرسیدن در درس‌گفتارها و بحث‌ها شرکت کنید. راهکار پنجم: در جست‌وجوی ربط‌ها باشید. محتوای هر کلاس همیشه نظامی است از اندیشه‌های به‌هم‌پیوسته، نه فهرستی از آنچه باید به خاطر سپرد. طوطی‌وار مطالب را حفظ نکنید. مثل کاراگاهی درس بخوانید که یافته‌های جدید را به یافته‌های قبلی‌اش ربط می‌دهد. راهکار ششم: معلم را به چشم مربی ورزشی ببینید. خود را بازیکنی تصور کنید که می‌کوشد از طریق مثال‌های آموزگار تمرین تفکر کند. برای مثال سر کلاس جبر خود را عضوی از تیم جبر در نظر بگیرید و معلم را فردی که دارد تیم را برای بازی‌ها (امتحان‌ها) آماده می‌کند. راهکار هفتم: درمورد کتاب درسی از منظر تفکر مؤلف آن فکر کنید. کار شما فکرکردن از دریچه‌ تفکر نویسنده است. مثلا مدام خود را به‌جای نویسنده بگذارید و در نقش او نکات اصلی متن را برای دانشجویان دیگر توضیح دهید. راهکار هشتم: زمان کلاس را زمان تمرین تفکر بر اساس مفاهیم و اصول بنیادین آن موضوع در نظر بگیرید. منفعلانه سر کلاس ننشینید با این انتظار که دانش مثل بارانی که توی ناودان می‌ریزد خودبه‌خود وارد ذهنتان خواهد شد. چنین اتفاقی نمی‌افتد. راهکار نهم: هر جا می‌توانید محتوای درس را به موضوعات، مشکلات و شرایط عینی زندگی خود ربط دهید. اگر نمی‌توانید محتوای درس را به زندگی‌ ربط بدهید، آن را نفهمیده‌اید. راهکار دهم: ببینید در کدام‌یک از مهارت‌های خواندن و یادگیری ضعف دارید. هروقت فرصتی پیدا می‌کنید آن مهارت‌ها را تمرین کنید. راهکار یازدهم: مدام از خود بپرسید: آیا می‌توانم این موضوع را برای کسی که سر کلاس نبوده توضیح دهم؟ اگر نمی‌توانید، موضوع را خوب یاد نگرفته‌اید. راهکار دوازدهم: سعی کنید در همان جلسات ابتدایی کلاس مفهوم کلیدی درس را پیدا کنید. راهکار سیزدهم: مدام پرسش‌هایی مطرح کنید برای پرکردن جاهای خالی در آنچه می‌آموزید. آیا می‌توانید این موضوع را بیشتر توضیح بدهید؟ می‌توانید مثالی برایش بیاورید؟ اگر مثالی پیدا نمی‌کنید یعنی نمی‌توانید آموخته‌هایتان را به زندگی خود ربط بدهید. راهکار چهاردهم: پیش از حضور در کلاس خلاصه‌ای کتبی یا شفاهی از نکات اصلی جلسه پیشین تهیه کنید و به این ترتیب خود را بیازمایید. اگر نمی‌توانید این نکات اصلی را خلاصه کنید آنها را نیاموخته‌اید. راهکار پانزدهم: یاد بگیرید با استفاده از معیارهای فکری تفکر خود را بسنجید: «آیا تفکر من واضح است؟ درست است؟ دقیق است؟ مربوط است؟ منطقی است؟ آیا به دنبال مهم‌ترین نکات هستم؟». راهکار شانزدهم: خلاصه‌هایی از نکات مهم کتاب درسی یا منابع کتبی دیگر به بیان خود بنویسید و به این ترتیب از نوشتن در مقام روشی برای یادگیری استفاده کنید. سؤال‌های امتحانی طرح کنید و پاسخ این سؤال‌ها را بنویسید. راهکار هفدهم: پیوسته مهارت شنیداری خود را ارزیابی کنید. آیا گوشتان برای شنیدن نکات اصلی تیز است؟ آیا می‌توانید حرف‌های معلم را به بیان خودتان خلاصه کنید؟ آیا می‌توانید معنای اصطلاحات اصلی را شرح دهید؟ راهکار هجدهم: پیوسته مهارت خود را در خواندن ارزیابی کنید. آیا کتاب‌های درسی را فعالانه می‌خوانید؟ آیا هنگام خواندن پرسش‌هایی در ذهنتان شکل می‌گیرد؟ آیا می‌توانید آنچه را می‌دانید از آنچه نمی‌دانید تمیز دهید؟