تأکید حقوقدانان بر حفظ سلامت جسمانی و روانی زندانی بیمار
حق درمان زندانیان
حسام افروز: «تماسگیرنده از زندان اوین میباشد» این جملهای است که مدام در لابهلای صحبتهایش تکرار میشود. زندانی که، ماندن در زندان را به رفتن به بیمارستان ترجیح میدهد. حال توفیری برایش ندارد؛ چه درد قفسه سینه باشد، چه سردردهای مستمر و چه حتی چیزی از جنس کرونا. «متهم، مجرم نیست؛ اصل نیز بر برائت است، مگر این نص صریح قانون نیست که منِ متهم باید با دستبند و لباس زندانی راه زندان تا بیمارستان را بروم؟ دستبندی که بر دست و پابندی که به پا حلقه شده است. آیا پوشش راهراه و حلقههای فلزی سزاوار مایی که فقط و فقط متهمیم، است؟ آبرویی که میرود، وهنی که میآید و دردی که افزون میشود و این همه آن چیزی است که بر ما میگذرد، بر مایی که سایه حکم همانقدر بر دوش فکرمان سنگینی میکند که امکان تبرئه. ازاینرو نگهداشتن حرمت و رعایتشدن حقوق اسلامی، انسانی و قانونیمان به عنوان متهم تنها همانی است که توقعش را داریم. رگگیری و بعد نصب آنژیوکت و سرمی که به دستی تزریق میشود و دستبندی که به دستی دیگر وصل؛ همینها کافی است که به دردهای منِ متهم، زخم بستر نیز اضافه شود. دو سرباز و یک پاسیار را هم در فضایی کوچک بالای سر
خود میبینم. دکتر میگوید سرباز و پاسیار بالای سر بیمار بر استرس و بیماری بیمار میافزاید، تا جایی که ضربان قلب او را بالا نگه میدارد. یکی دیگر از افعال بسیاری از ما، بهجاآوردن مناسک و آیینهای عبادی است، اما شما بگویید چطور میشود با دستبند و پابندهای به دست و پا حلقهشده آن هم در سرویس بهداشتی که کف آن را آب گرفته وضو گرفت؟ بله، این هم از دیگر مصائب ما در بیمارستان است که سبب میشود ماندن در زندان را به رفتن در تخت بیمارستان ترجیح دهیم». اینها بخشهای مهمی از صحبتهای دو زندانی، آقایان «الف» و «ص» است که به قول خودشان امید بسیار به اصلاحات قضائی سیدابراهیم رئیسی برای رفع مشکلات زندانیان در بیمارستان دارند. آقای «الف» با اشاره به این جمله رئیس سازمان زندانها که تنها سختی زندان، باید تحمل حبس و سلب آزادی زندانی باشد، معتقد است اصلاحات ساختاری حجتالاسلام رئیسی و گوش شنوای آقای حاجمحمدی رئیس سازمان زندانها، میتواند دستی گرهگشا نسبت به مصائب زندانیان بیمار که به واقع مشکلات یادشده بیماری را برای آنان سختتر میکند، باشد. شرایط گفتهشده درباره برخی زندانیان بیمار، ما را بر آن داشت تا نظر هوشنگ
پوربابایی یکی از حقوقدانان شناختهشده را نیز دراینباره جویا شویم. او که از وکلای پایه یک دادگستری است در رابطه با حقوق متهمان میگوید در این زمینه باید دو موضوع را از یکدیگر تفکیک کنیم. «اول باید ببینیم متهم در مراحل دادسرا و بازپرسی دارای چه حقوقی است که قانونگذار این موضوع را در قانون آیین دادرسی به صراحت بیان کرده که از مهمترین آنها حق انتخاب وکیل، حق رعایت شخصیت متهم، اعلامنکردن مشخصات هویت سجلی و... است».
وظیفه مأمور مراقب در قبال زندانی چیست؟
این حقوقدان تأکید میکند که باید طبق شرایط و مقررات آییننامه سازمان زندانها با زندانی رفتار شود. «اما زمانی که فرد تحت نظر بوده یعنی به علت عجز از تودیع وثیقه یا به علت صدور قرار بازداشت موقت در زندان است، یا اینکه فرد حکم به محکومیت دارد و در حال تحمل حبس است، باید طبق شرایط و مقررات اقدامات تأمینی و تربیتی و آییننامه سازمان زندانها با او رفتار شود که در این مقررات، مأموران مراقب، محافظت از زندانی را برعهده دارند». پوربابایی در ادامه به شرح وظایف مأموران مراقب میپردازد. «به عبارت دیگر قانونگذار برای مأموران مراقب وظایفی را به این شرح تعیین کرده که اگر قرار است فردی از داخل زندان، به هر دلیلی ازجمله به دلیل شرکت در جلسات دادرسی در دادگاه، دادسرا یا محاکم تجدیدنظر حاضر شود یا حتی به علت شرایط استعلاجی به مراکز درمانی اعزام شود، از زمان خروج از زندان تا زمانی که وارد زندان میشود، مأمور مراقب وظیفه حفاظت و مشایعت از زندانی را بر عهده دارد و شرایط آن را هم آییننامه سازمان زندانها تعیین کرده است؛ موضوعی که مخل شخصیت و احترام به متهم نیست، زیرا در صورت عدم مراقبتهای لازم، مأمور مراقب براساس قانون
مجازات اسلامی مستوجب مجازات است. به عبارت دیگر اگر فرد محکوم به قصاص متواری شود، دیه آن را مأمور مراقب باید بپردازد یا اگر فرد محکوم به تحمل حبس باشد، مأمور مراقب یا سازمان زندانها مسئولیت مدنی یا بعضا مسئولیت انتظامی دارند یا حتی باید مسئولیت کیفری آن را بپذیرند.
شخصیت متهم را زیر سؤال نبریم
این وکیل دادگستری در پاسخ به این سؤال که آیا لازم است روی تخت بیمارستان نیز از دستبند و پابند برای زندانی استفاده شود، اینگونه توضیح میدهد «در صورتی که مسئولان بیمارستان محافظت از زندانی را به گونهای به عمل آورند که مخل مسائل درمانی زندانی نباشد و مأمور مراقب هم مقابل در اتاق بیمارستان حضور داشته باشد، بستن دستبند به تخت یا استفاده از پابند کمی با مراقبتهایی که باید انجام شود، منافات دارد و به عبارتی اصرار بیضابطه بوده، ضمن اینکه این موضوع در مقررات هم نیامده است. به واقع نباید به گونهای رفتار کرد که حقوق یا شخصیت متهم زیر سؤال برود و از طرفی نیز نباید به گونهای عمل شود که خطر فرار زندانی بیمار وجود داشته باشد».
دستبند شرایط روحی بیمار را به هم میریزد
پوربابایی بر ثبات شرایط جسمانی و روانی زندانی بیمار نیز تأکید میکند. «با توجه به حضور نیروهای حفاظتی، درمانی و حراست در بیمارستان و حضور مأمور مراقب در بیرون از اتاق، بستن دستبند زندانی به تخت یا استفاده از پابند روی تخت بیمارستان سبب میشود بیمار شرایط جسمی و روحی ثابتی نداشته باشد، از آن رو که روند درمان زندانی بیمار را در معرض خطر قرار میدهد. باید در نظر داشته باشیم که این عمل از مصادیق تعدی یا به عبارتی تجاوز ﺍﺯ ﺣﺪﻭﺩ ﻣﺘﻌﺎﺭﻑ تلقی میشود و ممکن است سیر درمان بیمار را با مشکلاتی مواجه کند».
رعایت حقوق متهمان با اجرای دستورالعمل رئیسی
عبدالصمد خرمشاهی حقوقدان و وکیل پایه یک دادگستری نیز با بیان اینکه مطابق آییننامه سازمان زندانها پوشیدن لباس ویژه، برای متهمان و محکومان الزامی نیست مگر به تشخیص سازمان زندانها، در توضیح بیشتر میگوید. «البته در مورد حقوق زندانیان مباحث مهمی وجود دارد که براساس دستورالعملی که آقای رئیسی صادر کردند، باید اجرا شود. سند حفظ کرامت حقوق متهمان، مجموعهای از امتیازات و حقوقی است که در سایر قوانین آمده و در آن بر حقوق زندانیان تأکید شده است، از جمله مهمترین حقوق متهمان، منع شکنجه (که در همین دستورالعمل مصادیق شکنجه به صورت کامل بیان شده است)، منع نگهداری زندانی به صورت انفرادی، منع استفاده از چشمبند به زندانی در محیط زندان و بازداشتگاه، عدم بازجویی در شب، دوری از انجام اقداماتی که عرفا اعمال فشار روانی بر زندانی تلقی میشود، توهین، تحقیر و استفاده از کلمات رکیک در حین بازجویی، محرومکردن بیماران زندانی از دسترسی به خدمات دارویی و... است که این موارد البته در قوانین نیز بیان شده است». با همه این گفتهها و نظرات، آنچنان که میدانیم، زندانی محروم از آزادیهای اجتماعی است، نه حق و حقوق شهروندی، حقوقی که
بارها از سوی مسئولان عالی قضائی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. ازاینرو با آغاز دوران ریاست حجتالاسلام رئیسی در قوه قضائیه، شاهد تغییر رویکردهایی بودیم که حفظ کرامت انسانی محکومان و متهمان را مورد توجه قرار میداد. بنابراین انتظار میرود ضمن اصلاحات بیشتر و ایجاد سهولت در روند درمان زندانی بیمار، بر حفظ شأن و کرامت آنان نیز بیش از پیش تلاش شود.
------------------------
حسام افروز: «تماسگیرنده از زندان اوین میباشد» این جملهای است که مدام در لابهلای صحبتهایش تکرار میشود. زندانی که، ماندن در زندان را به رفتن به بیمارستان ترجیح میدهد. حال توفیری برایش ندارد؛ چه درد قفسه سینه باشد، چه سردردهای مستمر و چه حتی چیزی از جنس کرونا. «متهم، مجرم نیست؛ اصل نیز بر برائت است، مگر این نص صریح قانون نیست که منِ متهم باید با دستبند و لباس زندانی راه زندان تا بیمارستان را بروم؟ دستبندی که بر دست و پابندی که به پا حلقه شده است. آیا پوشش راهراه و حلقههای فلزی سزاوار مایی که فقط و فقط متهمیم، است؟ آبرویی که میرود، وهنی که میآید و دردی که افزون میشود و این همه آن چیزی است که بر ما میگذرد، بر مایی که سایه حکم همانقدر بر دوش فکرمان سنگینی میکند که امکان تبرئه. ازاینرو نگهداشتن حرمت و رعایتشدن حقوق اسلامی، انسانی و قانونیمان به عنوان متهم تنها همانی است که توقعش را داریم. رگگیری و بعد نصب آنژیوکت و سرمی که به دستی تزریق میشود و دستبندی که به دستی دیگر وصل؛ همینها کافی است که به دردهای منِ متهم، زخم بستر نیز اضافه شود. دو سرباز و یک پاسیار را هم در فضایی کوچک بالای سر
خود میبینم. دکتر میگوید سرباز و پاسیار بالای سر بیمار بر استرس و بیماری بیمار میافزاید، تا جایی که ضربان قلب او را بالا نگه میدارد. یکی دیگر از افعال بسیاری از ما، بهجاآوردن مناسک و آیینهای عبادی است، اما شما بگویید چطور میشود با دستبند و پابندهای به دست و پا حلقهشده آن هم در سرویس بهداشتی که کف آن را آب گرفته وضو گرفت؟ بله، این هم از دیگر مصائب ما در بیمارستان است که سبب میشود ماندن در زندان را به رفتن در تخت بیمارستان ترجیح دهیم». اینها بخشهای مهمی از صحبتهای دو زندانی، آقایان «الف» و «ص» است که به قول خودشان امید بسیار به اصلاحات قضائی سیدابراهیم رئیسی برای رفع مشکلات زندانیان در بیمارستان دارند. آقای «الف» با اشاره به این جمله رئیس سازمان زندانها که تنها سختی زندان، باید تحمل حبس و سلب آزادی زندانی باشد، معتقد است اصلاحات ساختاری حجتالاسلام رئیسی و گوش شنوای آقای حاجمحمدی رئیس سازمان زندانها، میتواند دستی گرهگشا نسبت به مصائب زندانیان بیمار که به واقع مشکلات یادشده بیماری را برای آنان سختتر میکند، باشد. شرایط گفتهشده درباره برخی زندانیان بیمار، ما را بر آن داشت تا نظر هوشنگ
پوربابایی یکی از حقوقدانان شناختهشده را نیز دراینباره جویا شویم. او که از وکلای پایه یک دادگستری است در رابطه با حقوق متهمان میگوید در این زمینه باید دو موضوع را از یکدیگر تفکیک کنیم. «اول باید ببینیم متهم در مراحل دادسرا و بازپرسی دارای چه حقوقی است که قانونگذار این موضوع را در قانون آیین دادرسی به صراحت بیان کرده که از مهمترین آنها حق انتخاب وکیل، حق رعایت شخصیت متهم، اعلامنکردن مشخصات هویت سجلی و... است».
وظیفه مأمور مراقب در قبال زندانی چیست؟
این حقوقدان تأکید میکند که باید طبق شرایط و مقررات آییننامه سازمان زندانها با زندانی رفتار شود. «اما زمانی که فرد تحت نظر بوده یعنی به علت عجز از تودیع وثیقه یا به علت صدور قرار بازداشت موقت در زندان است، یا اینکه فرد حکم به محکومیت دارد و در حال تحمل حبس است، باید طبق شرایط و مقررات اقدامات تأمینی و تربیتی و آییننامه سازمان زندانها با او رفتار شود که در این مقررات، مأموران مراقب، محافظت از زندانی را برعهده دارند». پوربابایی در ادامه به شرح وظایف مأموران مراقب میپردازد. «به عبارت دیگر قانونگذار برای مأموران مراقب وظایفی را به این شرح تعیین کرده که اگر قرار است فردی از داخل زندان، به هر دلیلی ازجمله به دلیل شرکت در جلسات دادرسی در دادگاه، دادسرا یا محاکم تجدیدنظر حاضر شود یا حتی به علت شرایط استعلاجی به مراکز درمانی اعزام شود، از زمان خروج از زندان تا زمانی که وارد زندان میشود، مأمور مراقب وظیفه حفاظت و مشایعت از زندانی را بر عهده دارد و شرایط آن را هم آییننامه سازمان زندانها تعیین کرده است؛ موضوعی که مخل شخصیت و احترام به متهم نیست، زیرا در صورت عدم مراقبتهای لازم، مأمور مراقب براساس قانون
مجازات اسلامی مستوجب مجازات است. به عبارت دیگر اگر فرد محکوم به قصاص متواری شود، دیه آن را مأمور مراقب باید بپردازد یا اگر فرد محکوم به تحمل حبس باشد، مأمور مراقب یا سازمان زندانها مسئولیت مدنی یا بعضا مسئولیت انتظامی دارند یا حتی باید مسئولیت کیفری آن را بپذیرند.
شخصیت متهم را زیر سؤال نبریم
این وکیل دادگستری در پاسخ به این سؤال که آیا لازم است روی تخت بیمارستان نیز از دستبند و پابند برای زندانی استفاده شود، اینگونه توضیح میدهد «در صورتی که مسئولان بیمارستان محافظت از زندانی را به گونهای به عمل آورند که مخل مسائل درمانی زندانی نباشد و مأمور مراقب هم مقابل در اتاق بیمارستان حضور داشته باشد، بستن دستبند به تخت یا استفاده از پابند کمی با مراقبتهایی که باید انجام شود، منافات دارد و به عبارتی اصرار بیضابطه بوده، ضمن اینکه این موضوع در مقررات هم نیامده است. به واقع نباید به گونهای رفتار کرد که حقوق یا شخصیت متهم زیر سؤال برود و از طرفی نیز نباید به گونهای عمل شود که خطر فرار زندانی بیمار وجود داشته باشد».
دستبند شرایط روحی بیمار را به هم میریزد
پوربابایی بر ثبات شرایط جسمانی و روانی زندانی بیمار نیز تأکید میکند. «با توجه به حضور نیروهای حفاظتی، درمانی و حراست در بیمارستان و حضور مأمور مراقب در بیرون از اتاق، بستن دستبند زندانی به تخت یا استفاده از پابند روی تخت بیمارستان سبب میشود بیمار شرایط جسمی و روحی ثابتی نداشته باشد، از آن رو که روند درمان زندانی بیمار را در معرض خطر قرار میدهد. باید در نظر داشته باشیم که این عمل از مصادیق تعدی یا به عبارتی تجاوز ﺍﺯ ﺣﺪﻭﺩ ﻣﺘﻌﺎﺭﻑ تلقی میشود و ممکن است سیر درمان بیمار را با مشکلاتی مواجه کند».
رعایت حقوق متهمان با اجرای دستورالعمل رئیسی
عبدالصمد خرمشاهی حقوقدان و وکیل پایه یک دادگستری نیز با بیان اینکه مطابق آییننامه سازمان زندانها پوشیدن لباس ویژه، برای متهمان و محکومان الزامی نیست مگر به تشخیص سازمان زندانها، در توضیح بیشتر میگوید. «البته در مورد حقوق زندانیان مباحث مهمی وجود دارد که براساس دستورالعملی که آقای رئیسی صادر کردند، باید اجرا شود. سند حفظ کرامت حقوق متهمان، مجموعهای از امتیازات و حقوقی است که در سایر قوانین آمده و در آن بر حقوق زندانیان تأکید شده است، از جمله مهمترین حقوق متهمان، منع شکنجه (که در همین دستورالعمل مصادیق شکنجه به صورت کامل بیان شده است)، منع نگهداری زندانی به صورت انفرادی، منع استفاده از چشمبند به زندانی در محیط زندان و بازداشتگاه، عدم بازجویی در شب، دوری از انجام اقداماتی که عرفا اعمال فشار روانی بر زندانی تلقی میشود، توهین، تحقیر و استفاده از کلمات رکیک در حین بازجویی، محرومکردن بیماران زندانی از دسترسی به خدمات دارویی و... است که این موارد البته در قوانین نیز بیان شده است». با همه این گفتهها و نظرات، آنچنان که میدانیم، زندانی محروم از آزادیهای اجتماعی است، نه حق و حقوق شهروندی، حقوقی که
بارها از سوی مسئولان عالی قضائی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. ازاینرو با آغاز دوران ریاست حجتالاسلام رئیسی در قوه قضائیه، شاهد تغییر رویکردهایی بودیم که حفظ کرامت انسانی محکومان و متهمان را مورد توجه قرار میداد. بنابراین انتظار میرود ضمن اصلاحات بیشتر و ایجاد سهولت در روند درمان زندانی بیمار، بر حفظ شأن و کرامت آنان نیز بیش از پیش تلاش شود.
------------------------