تصور غرب از خاورمیانه چرا از واقعیت نمیآموزند؟
جنگهای چند دهه دخیر آمریکا و بهطور کلی جهان غرب در منطقه خاورمیانه و نتایج فاجعهبارشان در کشورهایی همچون عراق و افغانستان به این پرسش بنیادین دامن زده که غرب چگونه اسلام و خاورمیانه را درک، تصویر و مطالعه کرده است. پژوهشهای قابل اعتنایی در سالهای اخیر در این زمینه منتشر شدهاند که برخی از آنها بهعنوان آثاری دانشگاهی مورد توجه زیادی بودهاند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: جنگهای چند دهه دخیر آمریکا و بهطور کلی جهان غرب در منطقه خاورمیانه و نتایج فاجعهبارشان در کشورهایی همچون عراق و افغانستان به این پرسش بنیادین دامن زده که غرب چگونه اسلام و خاورمیانه را درک، تصویر و مطالعه کرده است. پژوهشهای قابل اعتنایی در سالهای اخیر در این زمینه منتشر شدهاند که برخی از آنها بهعنوان آثاری دانشگاهی مورد توجه زیادی بودهاند.
کتاب «تصورات رقیب از خاورمیانه» با زیرعنوان «تاریخ و سیاست شرقشناسی» یکی از این آثار است که توسط زکری لاکمن نوشته شده است. این کتاب که توسط انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شده، نخست در سال 2004 منتشر شد و ویراست دوم آن در سال 2010 به چاپ رسید. ویراست دوم بهطور مشخص به تأثیر اشغال عراق توسط آمریکا میپردازد.
«تصورات رقیب از خاورمیانه» یک بررسی تاریخی و سیاسی بسیار تأثیرگذار از نحوه شکلگیری دانش غرب درباره اسلام و خاورمیانه است. این کتاب بهعنوان یک متن توصیهشده و پراستفاده در دانشگاهها شناخته میشود. درواقع تاریخنگاری عالمانه و عمیق زکری لاکمن از شرقشناسی اروپایی، مطالعات خاورمیانه در ایالات متحده، بحث برخورد تمدنها و دخالت آمریکا در منطقه، از زمان انتشار این کتاب در سال 2004 بسیار توصیه شده و مورد استفاده قرار گرفته است.
نویسنده کتاب، زکری لاکمن، استاد تاریخ خاورمیانه مدرن در دانشگاه نیویورک است. کتاب «رفقا و دشمنان: کارگران عرب و یهودی در فلسطین 1906-1948» دیگر اثر او است که پیش از کتاب «تصورات رقیب از خاورمیانه» منتشر شده بود. لاکمن ریاست انجمن مطالعات خاورمیانه را بر عهده دارد و همچنان درباره اتفاقات جاری خاورمیانه و سیاست خارجی آمریکا کار میکند و مینویسد. او همچنین از سردبیران «میدلایستریپورت» است.
«تصورات رقیب از خاورمیانه» در دو محور کلی تدوین شده است. محور اول به ریشههای تاریخی مربوط است و سیر تحول تصورات غربی از شرق را از دوران یونان و روم باستان، از طریق برخوردهای قرونوسطایی مسیحیان با اسلام تا دوران امپریالیسم اروپایی دنبال میکند. محور دوم به دوران معاصر آمریکایی مربوط است و در آن بر قرن بیستم تمرکز شده و رشد مطالعات خاورمیانه در آمریکا، بهویژه تحت تأثیر جنگ سرد و ظهور تئوری نوسازی بررسی شده است. عناوین بخشهای کتاب عبارتاند از: «در آغاز»، «اسلام، غرب و دیگران»، «شرقشناسی و امپراتوری»، «قرن آمریکایی»، «عرصه آشوب»، «شرقشناسی سعید: یک کتاب و پیامدهایش» و «پس از شرقشناسی».
یکی از نقاط قوت اصلی کتاب، تحلیل جامع لاکمن از کتاب «شرقشناسی» ادوارد سعید و مناقشات گستردهای است که این اثر برانگیخت. در این فصل، تحلیلی کوتاه اما قابل توجه از دیدگاههای سعید، برنارد لوئیس و اندیشمندانی دیگر ارائه شده است. لاکمن بهطور خاص نشان میدهد که چگونه نقد سعید بر سنت شرقشناسی به تدریج بهعنوان یک عقل سلیم در میان بسیاری از پژوهشگران این حوزه پذیرفته شد.
کتاب «تصورات رقیب از خاورمیانه» منبعی آکادمیک اما در عین حال قابل فهم برای عموم است که تاریخ پیچیده و سیاستزده «تولید دانش» درباره خاورمیانه را به شیوهای روشنگرانه روایت میکند. این کتاب صرفا یک تاریخچه دانشگاهی نیست، بلکه تلاشی است برای نشاندادن اینکه چگونه این تصورات بر سیاستهای واقعی و گاه فاجعهبار قدرتهای بزرگ در منطقه تأثیر گذاشتهاند.
برای مثال لاکمن در ویراست نخست کتاب، که شش ماه پس از تهاجم آمریکا به عراق نوشته شد، به برخی از توهمها و پندارهایی که معمولا بر خطمشی آمریکا در خاورمیانه تأثیرگذار بودهاند و به شکلهای دانش و چارچوبهای تفسیر شالوده آنها اشاره کرده است.
او ویراست دوم کتاب را پنج سال پس از آن نوشت و در آن اشاره کرده که چیز زیادی در این زمینه تغییر نکرده است. او در ویراست تازه کتابش نوشته که شکاف چشمگیر بین تصور و واقعیت، بین خطمشی و تبعاتش، همچنان پابرجاست، اگرچه به قول او تردیدی نیست که تصور آغازین دولت بوش از تبدیل عراق به یکی از «اقمار مطیع» و نفتخیز آمریکا از بین رفته است: «اکثریت مردم آمریکا مدتها پیش به مخالفت با جنگ برخاستند و امروزه اغلب سرآمدان عرصه سیاست و رسانه خوب میدانند که ایالات متحده باید راهی برای خروج از موقعیت فاجعهباری که خود را در عراق گرفتارش کرده بیابد و با سایر کشورهای خاورمیانه و جهان برخوردی هوشمندانهتر پیش بگیرد». لاکمن در فصل هفتم کتابش ذکر کرده که از یازده سپتامبر به بعد، بسیاری از آمریکاییها ازجمله دانشجویان دانشگاهها میل راستینی به آموختن و فهمیدن هرچه بیشتر سایر بخشهای دنیا ازجمله جهان اسلام و نقش کشورشان در جهان نشان دادهاند. اما با این وجود لاکمن بلافاصله مینویسد که «علیرغم انتشار نقدهای قاطع و متعدد درباره سیاست خارجی آمریکا و به رغم آنکه حالا گنجینهای از منابع درباره خاورمیانه و جهان مسلمان -و روابط ایالات متحده با آنها- در دسترس عموم است، اما معلوم نیست درسهای اساسیتر آموخته شده باشند». او میگوید اغلب منتقدان جنگ عراق، دستکم در میان سیاستمداران و محافل سیاستگذاری، لزوم حفظ هژمونی آمریکا در خاورمیانه و ورای آن را به پرسش نمیکشند بلکه آنها صرفا از وسایل خاصی که دولت بوش برای حفظ آن هژمونی به کار بسته است و نیز از بیکفایتی فوقالعادهاش، انتقاد میکنند. آنها عموما به این پرسش نمیپردازند که آیا اعزام روزافزون و بیسابقه نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا به کشورهای مختلف در سراسر جهان واقعا امنیت ملی ایالات متحده یا دورنمای امنیت و ثبات جهانی را افزایش داده است؟ از اینرو، هرچند ایالات متحده سرانجام بخش عمده نیروهای نظامیاش را از مهلکه عراق رهانید، اما لاکمن میگوید به نظر میرسد صحنه برای استمرار بسیاری از همان سیاستها و در نتیجه، مداخلات آتی آماده میشود؛ مداخلاتی که تبعات عمیقا ناخوشایندی برای آنهایی خواهد داشت که آماج قدرت آمریکا هستند.
لاکمن در این کتاب صرفا به دنبال روایت یک تاریخچه آکادمیک نیست. انگیزه اصلی او آگاهسازی عمومی است. او نگران این است که «انواع خاصی از دانش درباره خاورمیانه و اسلام برای شکلدادن و توجیه سیاستهای خطرناک، بدون جلب رضایت یک جامعه آگاه» به کار گرفته شده است. هشدارها و نگرانیهای او در این کتاب که چند سال از انتشارش میگذرد، واقعی بودهاند؛ چراکه امروز آمریکا خود را درگیر نزاعی دیگر در خاورمیانه کرده و با تهاجم به ایران با این پرسش افکار عمومی در آمریکا روبهرو است که هدف از ورود آمریکا به این جنگ اساسا چه بوده و چه دستاوردهایی به همراه داشته است.
