نخستین سالگرد ثبت جهانی میراث پارینهسنگی ایران
بیش از ۶۰ هزار سال تداوم حضور انسان در دره خرمآباد لرستان
بیستم تیرماه، نخستین سالگرد دستاوردی بود که نگاه جهان به گذشته باستانی و کهن ایران را دگرگون کرده است. در جمعه بیستم تیرماه ۱۴۰۴ در چهلوهفتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو به میزبانی پاریس، بیستونهمین اثر جهانی ایران به ثبت رسید. در این روز مکانهای پیش از تاریخ دره خرمآباد در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ بیستونهمین اثر ایران و نخستین مکانهای پارینهسنگی ایران در این فهرست میراث جهانی.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
سونیا شیدرنگ-عضو هیئتعلمی دانشگاه شهید بهشتی: بیستم تیرماه، نخستین سالگرد دستاوردی بود که نگاه جهان به گذشته باستانی و کهن ایران را دگرگون کرده است. در جمعه بیستم تیرماه ۱۴۰۴ در چهلوهفتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو به میزبانی پاریس، بیستونهمین اثر جهانی ایران به ثبت رسید. در این روز مکانهای پیش از تاریخ دره خرمآباد در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ بیستونهمین اثر ایران و نخستین مکانهای پارینهسنگی ایران در این فهرست میراث جهانی.
پس از گذشت یک سال، این ثبت جهانی همچنان در ایران و نیز در میان جامعه بینالمللی باستانشناسی بازتاب دارد و جایگاه دره خرمآباد را در میان مهمترین مجموعههای پیش از تاریخ جنوب غرب آسیا تثبیت کرده است. طی این مدت پژوهشهای جدید، اقدامات حفاظتی و برنامههای گردشگری فرهنگی توسط میراث فرهنگی استان پیگیری شده است.
مجموعه ثبتشده شامل غارهای یافته، کَلْدَر، قَمَری، گیلوران و کُنْجی، به همراه پناهگاه صخرهای گَر ارجنه است. موقعیت این محوطهها در دره کارستی و کمعرض خرمآباد نشان از وجود کریدوری بومشناختی و اقلیمی در طول دورههای پارینهسنگی میانه تا دوره فراپارینه سنگی در این بخش از غرب زاگرس است. این دره بهواسطه منابع و شرایط مساعد مثل چشمههای متعدد، پوشش درختی و وجود غارها و پناهگاههای طبیعی طی بیش از ۵۰ هزار سال محیطی مناسب برای زندگی شکارگر-گردآوران عصر سنگ فراهم کرده است که میراث ارزشمندی از خود به جای گذاشتهاند. پرونده ثبت خرمآباد، بر بیش از نیمقرن پژوهشهای پیشین استوار بود که در ادامه آنها و برای پاسخ به پرسشهای ایکوموس (ICOMOS)، نهاد مشورتی یونسکو، پژوهشهای جدیدی توسط دکتر سونیا شیدرنگ و دکتر فریدون بیگلری در غار قمری انجام شد و همزمان یک مجموعه باستانشناسی مهم از بررسیهای دکتر جودیت برمن در دره خرمآباد که در موزه ملی ایران نگهداری میشد، پس از نیمقرن توسط دکتر عطا حسنپور، مدیر کل میراث لرستان و سامان مصطفیپور مورد بررسی و مطالعه دقیق قرار گرفت. کاوش غار قمری که در اواخر سال 1403 و اوایل 1404 انجام شد به هدف مطالعه دقیق توالی فرهنگی پیش از تاریخ این محوطه آغاز شد. یافتههای این کاوش فراتر از انتظار اولیه بود: کشف بقایای سکونت انسانهای نئاندرتال که به خوبی حفظ شده بود، همراه با دستافزارهای سنگی و بقایای جانورانی که نشانههای مشخصی از قصابی و استفاده از آتش را بر خود داشتند. وجود زغال، شواهد مستقیمی ارائه داد که نئاندرتالها در قمری بر آتش تسلط داشتهاند، در حالی که لایههای بالایی، فعالیتهای دامداری دوران مسسنگی را آشکار کرد که مدارکی روشن از سازگاری بشر در طول دهها هزار سال در این مکان و دره خرمآباد است. این کاوش، توجه بینالمللی قابلتوجهی را به خود جلب کرد و در بسیاری از خبرگزاری های جهان از آسیا گرفته تا اروپا و آمریکا بازتاب یافت.
دره خرمآباد ارزش جهانی برجسته خود را عمدتا از طریق معیار (iii) یونسکو کسب کرده است - یعنی گواهی استثنائی بر یک سنت یا تمدن فرهنگی. در جای جای کره زمین، معدود مکانهایی چنین سابقه روشنی از گذار از پارینهسنگی میانی به پارینهسنگی جدید را حفظ کردهاند؛ دورهای که انسانهای مدرن به زاگرس رسیدند و جایگزین نئاندرتالهایی شدند که هزاران سال در آنجا زندگی کرده بودند. لایههای سکونتی پارینهسنگی میانه در غار کنجی، گویای حضور نئاندرتالهاست، در حالی که غار یافته، کاملترین شواهد را از فرهنگ برادوستی، یکی از کهنترین فرهنگهای پارینهسنگی جدید غرب آسیا را در خود جای داده است. در اینجا، باستانشناسان برخی از کهنترین نشانههای استفاده از زیورآلات و رنگآمیزی را که مرتبط با تفکر نمادین بشر در ایران است، کشف کردهاند: آویزهایی ساختهشده از دندان گوزن (مرال)، صدفهای دریایی که از دوردست و از خلیجفارس آورده شدهاند و آثار استفاده از اُخرا (خاک سرخ). این یافتهها، همراه با صنعت پیشرفته ابزار سنگی، مدرک مشخصی از تواناییهای شناختی و فناورانه
سازندگان آنها هستند.
نماد حفاظت و معرفی این میراث جهانی، موزه باستانشناسی لرستان در دل دژ تاریخی فلکالافلاک در خرمآباد است. این موزه، نمایشگر اشیایی است که پایههای پرونده ثبت یونسکو را شکل دادند، بهویژه تالار پیش از تاریخ آن که دریچهای به کشفیات غارها و پناهگاههای صخرهای دره خرمآباد و استان لرستان است. از بسیاری جهات، این موزه روایتگر و زبان گویای این مجموعه میراث جهانی است.
موزه در چهار بخش و به مساحت حدود ۲۲۴ متر مربع، بازدیدکنندگان را در سفری صدهزارساله راهنمایی میکند. این سفر با مروری بر پیش از تاریخ لرستان آغاز میشود - نقشهای دقیق از محوطههای باستانشناسی به تفکیک دوره، نگاهی به ریختشناسی و زمینشناختی دره و یک دیوراما که نمایشگر انسان نئاندرتالی در حال ساخت ابزار سنگی در کنار کودکی است که به دستان او خیره شده است. گالری پیش از تاریخ با مجموعهای شامل ۱۸۵ نمونه دیرینجانورشناسی و باستانشناسی آغاز این سفر به گذشته کهن لرستان است. سنگوارههای گیاهخواران اواخر میوسن از دره دیمه، با قدمتی بیش از هفت میلیون سال، در کنار ابزارهای سنگی پارینهسنگی میانه با قدمتی بالای صد هزار سال از هومیان و همچنین نمونههای غارهای قمری، کنجی و کلدر که به احتمال بسیار مرتبط به انسان نئاندرتال هستند. بخش پارینهسنگی جدید، سرپیکانها، خراشندهها و سوزنهای استخوانی ظریفی از غار یافته را به نمایش میگذارد که مربوط به 30 هزار تا 40 هزار سال پیش و نشاندهنده ورود انسان خردمند به منطقه هستند. ابزارهای فراپارینهسنگی از پاسنگر هم نشان از تولید ابزارهای ترکیبی در میان شکارگران اواخر دوران پارینهسنگی دارند. بخش دیگر این گالری نشاندهنده گذار به سوی نوسنگی با استخوانهای بز اهلی و یک جمجمه انسان از تپه عبدالحسین است که تغییرشکلیافته و متعلق به حدود 9 هزار تا 10 هزار سال پیش است. آثار دوره مسسنگی از دره سیمره از جمله تدفین جنینی یک کودک درون یک ظرف سفالی و سفالهای منقوش نمایشگر رقص گروهی که مدارک مهمی از آیینهای کهن این دوره هستند. موزه ملی ایران بهمنظور غنیسازی موزه و تقویت پرونده ثبت یونسکو، حدود 80 شیء شاخص را بهطور دائم به موزه لرستان منتقل کرد که شماری از آنها مربوط به غارها و پناهگاههای ثبتشدهاند. گالری جدید پیش از تاریخ موزه باستانشناسی لرستان این امکان را فراهم کرد که تداوم سکونت در دره و ارزش جهانی برجسته آن به نمایش درآید. نماینده ایکوموس طی بازدید از این موزه از نزدیک موفق به دیدن آثاری شد که نشانگر این ارزش برجسته بودند که همراه با توضیحات متخصصان تصویری جذاب و کامل از این توالی فرهنگی را
به وی ارائه کرد.
بازطراحی تالارهای موزه با بهرهگیری از تخصص متخصصان موزه ملی ایران و ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان انجام شد. دکتر فریدون بیگلری، رئیس بخش پارینهسنگی موزه ملی و دکتر سونیا شیدرنگ از دانشگاه شهید بهشتی مسئولیت انتخاب و برنامهریزی نمایش و ارائه اطلاعات علمی بخش پارینهسنگی تالار پیش از تاریخ را بر عهده داشتند. بخشهای بعدی موزه از نوسنگی تا دوران اسلامی با راهنمایی دکتر عطا حسنپور، باستانشناس و مدیر کل میراث فرهنگی لرستان، دکتر جبرئیل نوکنده، باستانشناس و مدیر موزه ملی ایران و دکتر حسین داوودی، باستانجانورشناس، شکل گرفتند. تحت هدایت این متخصصان و همکاران آنها، چهار بخش موزه در روایتی واحد هماهنگ شدند که داستان سازگاری انسان را از نخستین ساکنان دره که احتمالا به بیش از 60 هزار سال پیش بازمیگردد تا جوامع پیچیده دوران تاریخی روایت میکند. این موزه هم فضایی برای نمایش میراث منطقهای و هم گویای آن است که گذشته لرستان بخش مهمی از میراث فرهنگی جمعی بشریت است.
اداره کل میراث لرستان در پاسداشت این ثبت جهانی و با همکاری شرکت پست مجموعه تمبر یادبودی منتشر کرد که تصاویری از کاوشهای غار قمری در سال 1403، پناهگاههای صخرهای گیلوران و گرارجنه و بازسازی هنری از شکارگران پارینهسنگی جدید غار یافته را در بر داشت. همچنین یکی از برنامههای شب مجله بخارا به مدیرمسئولی علی دهباشی با محوریت ثبت جهانی مکانهای پیش از تاریخ دره خرمآباد در موزه ملی ایران با سخنرانی متخصصان و دستاندرکاران پرونده ثبت برگزار شد. برنامه آشناسازی راهنمایان گردشگری با مکانهای پیش از تاریخ دره خرمآباد همزمان با هفته گردشگری از دیگر برنامههای مرتبط با این رویداد بود.
اما این میراث جهانی در طول یک سال گذشته دچار آسیبهایی شد که در نتیجه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به خرمآباد در اسفند سال گذشته، خسارت قابلتوجهی به مجموعه قلعه فلکالافلاک وارد کرد. اصابت حدود ۱۵ موشک به این مجموعه که موزه باستانشناسی هم در آن جای گرفته باعث آسیب به ویترینها، درها و پنجرههای قلعه و ایجاد ترکهای عمیق سازهای شد. متأسفانه ساختمان اداری اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در کنار قلعه کاملا تخریب شد و دیگر بناهای واقع در حاشیه جنوبی مجموعه به تلی از آوار تبدیل شدند.
این حمله، افزون بر تهدیدی مستقیم برای مجموعههای باستانشناسی بینظیر، یکپارچگی این اثر میراث جهانی را نیز در معرض خطر قرار داد. میراث فرهنگی به تمامی بشریت تعلق دارد؛ ازاینرو، حفاظت از آن در خلال درگیریهای مسلحانه، براساس حقوق بینالملل، تعهدی قانونی بهشمار میرود که در کنوانسیون لاهه (۱۹۵۴) و کنوانسیونهای دیگر یونسکو تصریح شده است.
اکنون که دره خرمآباد وارد دومین سال حضور خود در فهرست میراث جهانی میشود، حفاظت از این چشمانداز شگفتانگیز مسئولیتی مهم برای همگی ما و جامعه جهانی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
