جنگ روسیه و اوکراین و جنگ در خلیج فارس، گذار از سوختهای فسیلی به انرژی تجدیدپذیر را سرعت بخشید
گریز اروپا از جنگ نفت
جنگ، گذار انرژی را در اروپا سرعت داده است. اروپا سالهاست که به دنبال عبور از سوختهای فسیلی و رویآوردن به انرژی تجدیدپذیر است؛ این هدفگذاری از ابتدا با نگاه حفاظت از محیط زیست انجام شد اما وقوع دو جنگ مهم یعنی جنگ روسیه و اوکراین و حالا جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران سبب شده است نگاه سیاسی و امنیتی هم در این ماجرا دخیل شود و اروپا با سرعت هرچه تمامتر به سمت انرژیهای تجدیدپذیر پیشروی کند؛
به گزارش گروه رسانهای شرق،
جنگ، گذار انرژی را در اروپا سرعت داده است. اروپا سالهاست که به دنبال عبور از سوختهای فسیلی و رویآوردن به انرژی تجدیدپذیر است؛ این هدفگذاری از ابتدا با نگاه حفاظت از محیط زیست انجام شد اما وقوع دو جنگ مهم یعنی جنگ روسیه و اوکراین و حالا جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران سبب شده است نگاه سیاسی و امنیتی هم در این ماجرا دخیل شود و اروپا با سرعت هرچه تمامتر به سمت انرژیهای تجدیدپذیر پیشروی کند؛ کشورهای عضو اتحادیه اروپا حالا چنان در این هدفگذاری مصمم هستند که حتی تعطیلی پیدرپی غولهای بزرگ صنعتی را به دنبال اعمال سختگیرانه قانون مالیات کربن، نادیده گرفتهاند.
درس اروپا از جنگ اوکراین
تا پیش از جنگ روسیه و اوکراین، اروپا بهشدت به نفت و گاز روسیه وابسته بود؛ تا آنجا که نزدیک به نیمی از گاز مورد نیاز اروپا از طریق روسیه تأمین میشد. با تعرض روسیه به حیاط خلوت اروپا و شعلهگرفتن جنگ، بهای هر بشکه نفت از صد دلار فراتر رفت و افزایش سریع قیمت گاز، کلیدواژه زمستان سخت اروپا را بر سر زبانها انداخت. تداوم واردات نفت و گاز روسیه، آنهم در شرایطی که قیمتها بهسرعت صعودی شده بود، به معنی درآمد بالاتر روسیه و تأمین مالی جنگ علیه اوکراین بود، بنابراین کشورهای اروپایی بهسرعت نفت و گاز روسیه را تحریم کردند. تحریم نفت روسیه برای اروپا سادهتر بود؛ چراکه بهسرعت کشورهای حاشیه خلیج فارس و سایر فروشندگان نفت جایگزین شدند اما تحریم گاز روسیه به آن سادگی نبود. گاز روسیه از طریق خط لولههای عظیم زیر دریا به اروپا منتقل میشد و جایگزینی خط لولههای انتقال گاز بهسرعت و در کوتاهمدت عملی نبود؛ بنابراین اروپا ناچار شد در کوتاهمدت مخازن گاز خود را پر کند و گاز را به صورت مایع از دیگر کشورهای فروشنده و در صدر آن قطر و آمریکا وارد کند. با این حال جنگ روسیه و اوکراین یک تغییر بزرگتر را در بازار انرژی اروپا ایجاد کرد و آن گذار سریعتر از سوخت فسیلی به انرژی تجدیدپذیر بود؛ این تصمیمگیری طبیعتا مورد خوشایند آمریکا به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز جهان نبود اما برای اروپا در قامت واردکننده انرژی نجاتبخش بود. چنانکه چین هم به عنوان بزرگترین واردکننده انرژی جهان، تلاش کرد که از این کورس رقابت عقب نیفتد.
حالا جنگی دیگر در خلیج فارس و مختلشدن بازار سوختهای فسیلی سبب شده است اروپا و سایر واردکنندگان بزرگ انرژی مانند چین، بیشازپیش برای توسعه انرژی تجدیدپذیر به تکاپو بیفتند.
ترامپ علیه انرژی تجدیدپذیر
در بحبوحه جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، بارها اعلام کرد بستهشدن تنگه هرمز و اختلال در صدور نفت و گاز کشورهای عربی، آمریکا را متضرر نمیکند و بزرگترین بازنده این غائله اروپاست. او با همین نگاه ناتو و اروپا را ترغیب به ورود به جنگ با ایران کرد تا تنگه هرمز گشوده و قیمت نفت و گاز کاهشی شود اما اروپا نهتنها علاقهای به ورود به این جنگ نشان نداد، بلکه با سرعت هرچه تمامتر بر سیاست توسعه انرژیهای تجدیدپذیر متمرکز شده است. هرچند دونالد ترامپ تلاش میکند این اقدام اروپا را «دیوانگی» بخواند و رویکرد اروپا برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را سرزنش کند اما این نوع رفتار برای آمریکا به عنوان بزرگترین تولیدکننده سوختهای فسیلی قابل فهم است. چندی پیش ترامپ در شبکه تروثسوشال نوشت: «اروپا بهشدت به انرژی نیاز دارد، اما بریتانیا از بهرهبرداری میدان نفتی دریای شمال، یکی از بزرگترین میادین جهان، خودداری میکند. فاجعهبار است!!! (منطقه) آبردین باید پررونق باشد». ترامپ در این پیام افزود: «نروژ نفت دریای شمال خود را به دو برابر قیمت به بریتانیا میفروشد. آنها ثروت زیادی کسب میکنند. بریتانیا که برای اهداف انرژی در دریای شمال موقعیت بهتری از نروژ دارد، باید حفاری کند و حفاری کند!». او افزود: «این دیوانگی است که آنها این کار را انجام نمیدهند. آسیاب بادی بیشتر، نه».
سرزنش اروپا از سوی ترامپ در شرایطی رخ میدهد که بحث بر سر تولید سوخت فسیلی بیشتر یا توسعه انرژیهای تجدیدپذیر سالهاست محل بحث احزاب سیاسی اروپاست و در انگلیس هم دولت محافظهکار قبلی وعده داده بود تولید نفت و گاز دریای شمال را به حداکثر برساند اما دولت کارگر استارمر در مبارزات انتخاباتی خود بر سرمایهگذاری در انرژیهای غیرفسیلی ازجمله انرژی بادی و هستهای، تأکید داشت. اما با تمام این جدلها، اروپا دوباره بر سر توسعه انرژیهای تجدیدپذیر مصمم ایستاده است.
تا قبل از شروع جنگ روسیه و اوکراین تنها چیزی حدود یکسوم انرژی اروپا از انرژی تجدیدپذیر تأمین میشد اما حالا سهم تجدیدپذیرها در اتحادیه اروپا به حدود نیمی از انرژی مورد استفاده این کشورها رسیده است.
بررسی سهم انرژی تجدیدپذیر در سبد مصرف انرژی اتحادیه اروپا حاکی از آن است که این منطقه حدود ۴۲ درصد از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تولید میکند. آلبانی و نروژ تقریبا صد درصد و پس از آن دانمارک با ۸۸.۶ درصد به وسیله انرژیهای تجدیدپذیر تأمین میشوند. کوزوو، مالت و مولداوی کمترین سهم انرژیهای تجدیدپذیر را در تولید برق دارند که سهم این کشورها به کمتر از ۱۰ درصد سبد مصرفی انرژی میرسد.
اروپا مصمم در توسعه تجدیدپذیرها
این رویکرد با بروز جنگی دیگر در خلیج فارس تقویت شده است و کشورهای اروپایی همچنان درصدد توسعه انرژیهای تجدیدپذیر هستند. در همین زمینه رویترز نوشته است با بالاگرفتن جنگ در خلیج فارس و بیثباتی در بازار انرژی، خانوارهای اروپایی بیش از گذشته به نصب پنلهای خورشیدی روی آوردهاند؛ روندی که میتواند سرعت گذار به انرژیهای تجدیدپذیر را در این قاره افزایش دهد.
در این گزارش قید شده است تشدید تنشها و درگیریهای مرتبط با ایران، بار دیگر نگرانیها درباره امنیت انرژی در اروپا را افزایش داده و موجب رشد تقاضا برای سیستمهای خورشیدی خانگی شده است. براساس تحلیل منتشرشده، خانوارهای اروپایی که پیشتر نیز تحت فشار افزایش هزینههای انرژی قرار داشتند، اکنون بیش از گذشته به دنبال راهکارهای جایگزین برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی هستند. دراینمیان نصب پنلهای خورشیدی بر بام منازل به عنوان گزینهای مقرونبهصرفه و پایدار، مورد توجه گسترده قرار گرفته است.
کارشناسان حوزه انرژی معتقدند بیثباتی در عرضه نفت و گاز، بهویژه در شرایطی که مسیرهای کلیدی مانند تنگه هرمز با اختلال مواجه میشوند، باعث نوسانات شدید قیمت انرژی در بازارهای جهانی میشود. این وضعیت کشورهای اروپایی را به سمت توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر سوق داده است و شرکتهای فعال در حوزه انرژیهای پاک از افزایش سفارشها برای نصب پنلهای خورشیدی خبر دادهاند. برخی تحلیلگران پیشبینی میکنند در صورت تداوم تنشها، این روند در ماههای آینده نیز ادامه یابد. گذشته از توسعه انرژی خورشیدی و بادی، اتحادیه اروپا کاهش مصرف برق و افزایش بهرهوری را در دستور کار خود قرار داده است. این کاهش مصرف برق بخشی از تلاشهای اتحادیه اروپا برای بهبود بهرهوری انرژی و کاهش مصرف تا ۱۱.۷ درصد تا سال ۲۰۳۰ است. با این حال، همچنان نیاز به تلاشهای بیشتری برای رسیدن به این هدف وجود دارد.
گذشته از این اتحادیه اروپا با وضع سختگیرانه مالیات کربن، بسیاری از صنایع بزرگ خود را به تعطیلی کشانده است و البته از این بابت چندان نگران به نظر نمیرسد؛ چراکه به نظر میرسد اروپا تصمیم دارد مدل درآمدزایی خود را از صنایعمحوربودن به خدماتمحوربودن توسعه دهد.
در سالهای اخیر گزارشهای مکرری از تعطیلی پتروشیمیهای اروپا رسانهای شده است. به عنوان مثال در زمستان سال ۱۴۰۳ رویترز خبر خاموشی چراغ تولید یکی از واحدهای بزرگ پتروشیمی گروه اینئوس را منتشر کرد. براساس این گزارش، تعطیلی آخرین کارخانه تولید اتانول سنتزی بریتانیا از طرف شرکت اینئوس در گرنج ماوث اسکاتلند، زنگ خطر جدی را برای صنعت پتروشیمی این کشور به صدا درآورد. این کارخانه اعلام کرد که به دلیل زیان مالی روزانه حدود 500 هزار دلار و نبود توان رقابت با پالایشگاههای مدرنتر در آسیا و خاورمیانه تعطیل شده و نیروی کار آن از 475 نفر به 75 نفر کاهش خواهد داشت. این کارخانه محصول استراتژیک مورد نیاز صنایع دارویی را تولید میکرد. بهجز این کارخانه، در پنج سال گذشته ۱۰ مجتمع بزرگ پتروشیمیایی در بریتانیا تعطیل شدهاند و برخلاف ایالات متحده، هیچ کارخانه جدیدی در این کشور احداث نشده است. صنعت پتروشیمی بریتانیا که زمانی از پیشگامان این صنعت در جهان محسوب میشد، اکنون با چالشهای جدی برای بقا دستوپنجه نرم میکند. البته این کارخانه بریتانیایی تنها کارخانهای نیست که در اروپا تعطیل میشود. در سالهای اخیر، صنعت پتروشیمی اروپا با چالشهای جدی روبهرو شده که منجر به تعطیلی یا کاهش ظرفیت تولید در بسیاری از واحدها شده است. در همین زمینه S&P Global Commodity Insights گزارش داد واحدهای PTA در پرتغال و بلژیک تعطیل میشوند. شرکت Indorama Ventures اعلام کرد واحد PTA خود را در سینس پرتغال با ظرفیت 700 هزار تن در سال، تعطیل میکند. همچنین شرکت INEOS واحدی در بلژیک با ظرفیت 442 هزار تن را تعطیل کرد. دلایل اصلی این تعطیلیها هزینههای بالای انرژی و رقابت با واردات ارزانقیمت آسیایی عنوان شدهاند.
همچنین Le Monde گزارش داد پتروشیمی گراونشون (Gravenchon) فرانسه که در نرماندی واقع شده، در حال کاهش ظرفیت است و قرار است تا سال 2025 حدود 677 شغل حذف شود. از سال 2018 تاکنون این مجتمع زیانی معادل 500 میلیون یورو داشته است. در ادامه، گزارش دیگری از تعطیلی پتروشیمیها از سوی ChemOrbis منتشر شده که براساس آن واحد PET/PTA شرکت Indorama در روتردام، هلند به طور دائمی تعطیل شده است.
علت اصلی تعطیلی پیدرپی کارخانجات پتروشیمی در اروپا چالشهای اقلیمی و مسائل محیطزیستی است. در سال ۲۰۲۵، قیمت مجوزهای انتشار کربن در اتحادیه اروپا (EUETS) به طور درخورتوجهی افزایش یافته است. این روند هزینههای تولید در صنایعی مانند پتروشیمی، فولاد و سیمان را بهشدت افزایش داده است. در سال ۲۰۲۵، تغییرات اقلیمی و سیاستهای مرتبط با آن تأثیر درخورتوجهی بر کاهش مصرف مواد اولیه پتروشیمی در اروپا داشتهاند. براساس گزارش رسمی OPIS، مصرف گاز مایع (LPG) در بخش پتروشیمی اروپا از ۱۵.۳۸ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ به ۱۲.۷۲ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته که نشاندهنده کاهش ۱۷.۳درصدی است.
با تمام این اوصاف همچنان گذار از سوختهای فسیلی به طور کامل ممکن نیست و با چالشهای درخورتوجهی مواجه است؛ ازجمله اینکه ذخیره انرژیهای تجدیدپذیر و باتریهایی که بتواند آن را ذخیره کند، همچنان چالش اصلی است. با این حال عبور شتابان اروپا از سوختهای فسیلی و کاهش سهم آن در سبد مصرفی انرژی این کشورها میتواند تابآوری آنها را در برابر تنشهای بازارهای سنتی انرژی افزایش دهد.
