سیاستهای ترکیه و اسرائیل در غزه، رقابت یا خصومت
در آستانه سفر احتمالی رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه به ایران و نیز دیدار نتانیاهو با رئیسجمهور آمریکا به نظر میرسد تحولات مهمی در ارتباط با روابط ترکیه و اسرائیل از یک سو و ترکیه و ایران از سوی دیگر در راه باشد و به نظر میرسد موضوع سوریه و غزه همچنان در دستور کار منطقهای قرار دارد.
در آستانه سفر احتمالی رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه به ایران و نیز دیدار نتانیاهو با رئیسجمهور آمریکا به نظر میرسد تحولات مهمی در ارتباط با روابط ترکیه و اسرائیل از یک سو و ترکیه و ایران از سوی دیگر در راه باشد و به نظر میرسد موضوع سوریه و غزه همچنان در دستور کار منطقهای قرار دارد. آشکار است که دولت احمد الشرع که مورد حمایت کامل ترکیه است، از همه سو تحت فشار است؛ حملات روزانه و تصرفات سرزمینی از سوی اسرائیل از یک سو، خرابکاریهای داعش، بمبارانهای آمریکا در خاک سوریه، بینتیجهماندن توافقات با کردهای سوریه، احتمال شکلگیری مقاومت اسلامی در این کشور و بیثباتی در برخی مناطق آن و همچنین مواردی همانند آنها و بسیاری امور دیگر رئیسجمهور ترکیه را در نگرانی جدی قرار داده زیرا احتمال از بین رفتن دستاوردهایش در سوریه را نشان میدهد.
به نظر میرسد آقای اردوغان با نگرانی از رفتار ایران درصدد است که افزون بر کسب همراهی کشورهای عربی، ایران را نیز در سوریه با خود همراه کند، اما اینکه چگونه بتواند نظر ایران را جلب کند، به مسائل زیادی بستگی دارد به نحوی که حل آن دشوار به نظر میرسد.
استانبول در سوم نوامبر 2025 میزبان وزرای خارجه شش کشور عربی و اسلامی عربستان، قطر، امارات، اردن، پاکستان و اندونزی بود تا درباره وضعیت در حال تحول غزه و راههای حمایت از آتشبس گفتوگو کنند. در این نشست هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه اظهار کرده بود که حماس آماده است تا اداره غزه را به کمیتهای به رهبری فلسطینیها واگذار کند. با این همه به نظر میرسد ترکیه بسیار علاقهمند است که در چارچوب طرح صلح ترامپ در نیروی تثبیتکننده صلح در غزه به صورت راهبردی مشارکت کند.
به نظر میرسد کشورهای عربی با توجه به حساسیت و پیچیدگی اوضاع از مشارکت خودداری میکنند و کشورهای دیگر نظیر اندونزی، پاکستان و آذربایجان با وجود آنکه تمایل خود را برای مشارکت اعلام کردهاند، با احتیاط عمل میکنند و مردد هستند. البته اردن ظاهرا در این مورد آمادگی بیشتری دارد ولی در هر حال به نظر میرسد مشارکت کشورهای مزبور مستلزم حفظ منافع فلسطینیان و تضمین جریان کمکها و بازسازی غزه است و این هدفی است که با وجود اقدامات یکجانبه اسرائیل دشوار به نظر میرسد. ترکیه معتقد است انجام چنین مأموریتی توسط یک نیروی حرفهای مورد قبول حماس و سایر گروههای مقاومت فلسطینی در غزه امکانپذیر است و آنکارا آن را شرط اساسی برای پایداری هرگونه ترتیبات امنیتی میداند.
آشکار است که ترکیه و اسرائیل در رویکرد خود نسبت به مرحله دوم طرح صلح ترامپ اندیشه متفاوتی دارند. اسرائیل معتقد است خلع سلاح حماس و سایر گروهها پیشنیاز آغاز مرحله دوم صلح آمریکاست اما ترکیه خلع سلاح را در این مرحله ضروری نمیداند و آن را به بعد از تحویل کمکها، بازسازی و تثبیت خطوط مرزی موکول میکند و میگوید تنها در آن زمان است که میتوان از گروهها خواست سلاح خود را تحویل دهند. اردوغان پیشنهاد داده است که خلع سلاح به مدت دو سال به تعویق بیفتد ولی اسرائیل این ایده را رد کرده و باور دارد این پیشنهاد به حماس فرصت میدهد تا قابلیتهای خود را بازسازی کند. اسرائیل ترکیه را جانبدار حماس میبیند و میگوید رهبری ترکیه به جریانهای اسلامی و اخوانالمسلمین نزدیک است و طرحهای نامشخصی برای غزه دارد که ضد اسرائیلی ارزیابی میشود.
از سوی دیگر ترکیه میداند که ترامپ برای موفقیت طرح صلح خود به این کشور نیاز دارد. حضور ترکیه در نیروهای حافظ صلح میتواند برای حماس و کشورهای عربی و اسلامی اطمینانبخش باشد و طرح صلح را به پیش براند. حتی در صورت وخامت اوضاع برای نیروهای حافظ صلح، کشور ترکیه است که میتواند اوضاع را جمع کند. به همین دلیل این موضوع میتواند انگیزهای قوی برای ترامپ ایجاد کند که حرف نتانیاهو را گوش نکند.
از سوی دیگر تجربه نسبتا موفق ترکیه در سوریه در روی کار آوردن احمد الشرع (ابومحمد جولانی سابق) نیز برای ترامپ وسوسهانگیز است؛ زیرا این الگو در غزه نیز میتواند اجرا شود و از درون گروههای مقاومت احمد الشرع تازهای متولد شود.
این امر اسرائیل را نگران حضور یک کشور با قابلیتهای نظامی، اطلاعاتی و مدیریتی پیشرفته میکند که در عین حال عضو ناتو است که مورد حمایت آمریکاست.
اسرائیل از آن بیم دارد که وزن سنگین ترکیه در نیروهای تثبیتکننده صلح، قدرت تحرک اسرائیل را به خطر اندازد. همچنین از آنجا که ترکیه از سوی دولت خودگردان فلسطین نیز مورد قبول است، این امر میتواند به آشتی ملی میان فلسطینیان کمک و آنگاه راه را برای ایجاد دولت فلسطینی هموار کند و این مسئلهای است که میتواند اسرائیل را به خانه اول بازگرداند.
در مجموع به نظر نمیرسد اسرائیل واقعا در پی موفقیت طرح صلح ترامپ باشد و به همین دلیل نتانیاهو تلاش میکند با جلب نظر ترامپ بتواند ترکیه را از مسئله غزه دور نگه دارد و از این طریق فشار سنگینی را بر ترامپ وارد کند.
در عین حال اسرائیل تلاش دارد با بحرانی نگهداشتن اوضاع در غزه، لبنان و جنوب سوریه از طریق انجام عملیات روزانه، کل منطقه را ناامن و بیثبات کند. اسرائیل میخواهد همچنین با پیچیده نشاندادن اوضاع و تکرار خطر ایران، یمن و عراق و افزایش تنش با ترکیه، ساختار صلح منطقهای و پروژههای زیرساختی مورد حمایت آمریکا را به نحوی بیثبات نشان دهد.
در واقع تحت تأثیر همین فشارهای اسرائیل بود که دولت آمریکا وادار شد با صدور یک فرمان اجرائی در 24 نوامبر 2025 برخی از شاخههای اخوانالمسلمین را به عنوان سازمانی تروریستی اعلام کند.
البته به نظر نمیرسد اختلاف نزدیک به خصومت نتانیاهو با اردوغان فقط به مسئله غزه ختم شود و به گمان اسرائیل، اردوغان قصد دارد میراثدار ایران در خاورمیانه باشد و به همین دلیل باید نیروهای همسو با ترکیه در منطقه را مورد تهاجم قرار دهد و در عین حال بلندپروازیهای ترکیه در شرق مدیترانه را که تا لیبی و قاره آفریقا و دریای سرخ گسترده شده است، با چالش مواجه کند.
اسرائیل با تشکیل ائتلافی با یونان و قبرس عملا تلاش دارد ترکیه را محاصره کند و از آنجا که میداند مصریها به گرایشهای اخوانی ترکیه نظر خوبی ندارند، میکوشد در این راه مصر را با خود همراه کند.
دکتر عماد حمدین از مرکز مطالعات استراتژیک اردن میگوید: از دیدگاه اسرائیل ورود ارتش ترکیه که عضو ناتو است، میتواند اوضاع را برای اسرائیل پیچیدهتر کند. بنابراین این کشور مداخله مصر با حمایت کشورهای میانهرو عربی را ترجیح میدهد. از سوی دیگر تصمیم با ترامپ است و او باید تا پایان ماه جاری میلادی تکلیف را روشن کند و بگوید در طرح صلح غزه از میان ترکیه و مصر کدامیک را ترجیح میدهد. به نظر میرسد یکی از اهداف تعینی دیدار نتانیاهو در دیدار با ترامپ تکلیف این موضوع میتواند باشد.
البته نباید از یاد برد که آمریکا و ترکیه منافع گستردهای دارند. ترکیه از تواناییهایی برخوردار است که نه در اسرائیل و نه در متحدان عرب آمریکا وجود ندارد. از جمله حضور نظامی ترکیه در سوریه، میانجیگری با گروههای اسلامگرا و نیز نقش ترکیه در ارتباط با روسیه و ایران را نباید فراموش کرد. در حالت کلی روابط آمریکا و ترکیه فقط در چارچوب ناتو تعریف نمیشود.
ترکیه برای آمریکا اهمیت ژئواستراتژیک و اقتصادی دارد، زیرا ترکیه غرب آسیا را به آسیای مرکزی متصل میکند و در شرق مدیترانه با اروپا و نیز قاره آفریقا ارتباط مییابد. ترکیه برای آمریکا یک شریک کاربردی، راهبردی و جذاب است و در حوزه دریای خزر، دریای سیاه، دریای مدیترانه و حتی دریای سرخ نفوذ دارد.
ترکیه قصد دارد نقش خود را در غزه نیز از اقدامات بشردوستانه و لجستیکی به نفوذ ژئوپلیتیکی ارتقا دهد و با ابتکاراتی که به خرج میدهد، جایگاه مناسبی را در ترتیبات اداری و امنیتی غزه به دست آورد. همچنین این کشور خود را برای یک بازار بزرگ در قراردادهای بازسازی و زیرساختی غزه که ظاهرا مورد نظر طرح صلح ترامپ است، آماده میکند. البته این امر در صورتی اتفاق خواهد افتاد که نتانیاهو در سفر خود به آمریکا نتواند ترامپ را به دورکردن ترکیه از غزه متقاعد کند و همچنین ترکیه برای آنکه بتواند حضور گستردهای در غزه بیابد، باید با مصر هم به تفاهم برسد، زیرا بدون تفاهم شفاف با مصر، امکان فعالیت لجستیکی در غزه را نخواهد داشت. در عین حال توسعه ساحلی غزه هم قاعدتا با موانع اسرائیلی مواجه است. در مجموع میتوان گفت ترکیه همچنان در سوریه و تمایل به نفوذ در طرح صلح غزه با دشواریهای بسیاری روبهروست.
از زمان اجرائیشدن مرحله اول طرح صلح در اکتبر 2025 رژیم اسرائیل دائما آتشبس را در غزه نقض کرده و مرحله دوم صلح را نیز مشروط به خلع سلاح مقاومت میداند. همچنین اسرائیل به قطعنامهای که پیشنویس آن را آمریکا تهیه کرده بود و در 17 نوامبر به تصویب شورای امنیت سازمان ملل رسید، بیاعتنایی میکند و همچنان طرح دو دولتی را نمیپذیرد و هرگونه تلاش را در این مسیر با شکست مواجه میکند.
اسرائیل همچنان طرح آوارهسازی و کوچاندن فلسطینیها در غزه را در دستور کار دارد، طرحی که با مواضع محکم مصر و مخالفت بینالمللی و منطقهای نمیتواند قابلیت اجرا پیدا کند. اسرائیل همچنان بر تغییر جغرافیای نوار غزه و عدم استقرار آنان اصرار دارد و قصد دارد کنترل امنیتی و حاکمیتی را در دست خود متمرکز کند.
اسرائیل با ادامه سیاست کاهش جمعیت غزه و نسلکشی و نیز نپذیرفتن دولت فلسطینی، خواستار آن است که بر ثروتهای استراتژیک غزه نظیر میدان گازی تسلط یابد و بنابراین با ایجاد شروط امنیتی و مانعتراشیهای گسترده تلاش میکند طرح صلح ترامپ را به تأخیر بیندازد یا آن را به نفع خود تغییر دهد.
واشنگتن نیز از یک سو ترکیه را برای ایفای نقش نظارتی و اجرائی در غزه تشویق میکند و از سوی دیگر تحت فشار اسرائیل ناگزیر است مشارکت ترکیه را در روندهای سیاسی محدود کند. به نظر میرسد ترکیه با قرارگرفتن در تنگنای ژئوپلیتیکی و الزام برای خروج این کشور از محاصره به دوستانی نظیر جمهوری اسلامی ایران نیاز دارد.
* رئیس مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه
آخرین مقالات منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
