گزارشی از آسیب به دهها بنای تاریخی در پایتخت
تهران زیر آوار حافظه
در شهری که هر خیابانش لایهای از تاریخ را در خود پنهان کرده، این روزها نشانههای زخمی تازه دیده میشود؛ زخمی که نهفقط بر پیکر ساختمانها، بلکه بر حافظه جمعی یک شهر نشسته است. گزارش کمیته گردشگری و میراث فرهنگی شورای شهر تهران تصویری از گستره آسیبها ارائه میدهد؛ گزارشی که نشان میدهد در پی حملات اخیر، دستکم ۱۳۰ موزه، بنای تاریخی و محوطه فرهنگی در سراسر کشور هدف قرار گرفتهاند و دراینمیان، تهران با ۶۶ اثر آسیبدیده در صدر قرار دارد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
در شهری که هر خیابانش لایهای از تاریخ را در خود پنهان کرده، این روزها نشانههای زخمی تازه دیده میشود؛ زخمی که نهفقط بر پیکر ساختمانها، بلکه بر حافظه جمعی یک شهر نشسته است. گزارش کمیته گردشگری و میراث فرهنگی شورای شهر تهران تصویری از گستره آسیبها ارائه میدهد؛ گزارشی که نشان میدهد در پی حملات اخیر، دستکم ۱۳۰ موزه، بنای تاریخی و محوطه فرهنگی در سراسر کشور هدف قرار گرفتهاند و دراینمیان، تهران با ۶۶ اثر آسیبدیده در صدر قرار دارد. در این فهرست نامهایی دیده میشود که برای بسیاری از ایرانیان فقط یک بنا نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کشور به شمار میآیند؛ از کاخ گلستان تا بازار تاریخی تهران، از ارگ قدیمی شهر تا کاخهای دوره پهلوی. این گزارش براساس مشاهدات میدانی، منابع خبری و بررسیهای انجامشده تا ۱۴ فروردین ۱۴۰۵ تنظیم شده و تأکید میکند ابعاد واقعی خسارتها هنوز به طور کامل روشن نشده است.
تهران؛ گنجینهای کمتر دیدهشده
در این گزارش تهران یک «گنجینه کمتر شناختهشده» توصیف شده؛ شهری با ۲۲ منطقه و هزاران بنای تاریخی که بسیاری از آنها هنوز در حافظه عمومی جای نگرفتهاند. برآوردهای اولیه نشان میدهد بین سه تا پنج هزار بنای دارای ارزش تاریخی و معماری در سطح شهر وجود دارد؛ بناهایی که حدود نیمی از آنها همچنان ناشناختهاند یا کمتر معرفی شدهاند. در میان آثار آسیبدیده، نام کاخ گلستان بیش از همه جلب توجه میکند که تنها اثر ثبتشده این شهر در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به شمار میرود. بخشهایی از این مجموعه مانند آینهکاریها، ارسیها و محوطه تخت مرمر دچار آسیب شدهاند؛ جزئیاتی که نشان میدهد خسارتها فقط محدود به سازه نیست، بلکه تزیینات هنری و عناصر هویتی بنا نیز تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
از تخریب کامل تا آسیبهای پنهان
بررسی فهرست ارائهشده نشان میدهد شدت آسیبها طیفی گسترده دارد. فهرست ۶۶گانه آثار آسیبدیده تصویری از پراکندگی جغرافیایی و تاریخی این خسارتها ارائه میدهد. این فهرست شامل بناهایی از دوره قاجار، پهلوی و معاصر است و طیفی از کاربریها از کاخها و مساجد تا ساختمانهای دولتی، فرهنگی و حتی زیرساختی را در بر میگیرد. احمد علوی، رئیس کمیته گردشگری و میراث فرهنگی شورای شهر تهران گفته است: در جریان حملات اخیر، دهها اثر شاخص در نقاط مختلف پایتخت آسیب دیدهاند؛ آثاری که از بناهای ثبت ملی و جهانی تا ساختمانهای اداری، نظامی، فرهنگی و حتی زیرساختی را شامل میشود. او تأکید کرده فقط در یک بازه زمانی کوتاه، حدود ۵۰ اثر در تهران تحت تأثیر مستقیم حملات هوایی قرار گرفتهاند؛ ازجمله تنها اثر ثبت جهانی شهر، یعنی کاخ گلستان و ۳۱ اثر ثبت ملی که در مجاورت نقاط هدف قرار داشتهاند. همچنین
۳۲ اثر دیگر نیز دچار آسیبهای جزئی یا احتمالی سازهای شدهاند و دستکم پنج بنای متعلق به معماری معاصر به طور کامل تخریب شده است.
کاخها، ارگها و میراث سلطنتی
در بخش تاریخی فهرست، مجموعهای از مهمترین کاخها و بناهای سلطنتی و حکومتی دیده میشود؛ ازجمله کاخ گلستان، کاخ مرمر، مجموعه سعدآباد، کاخ فرحآباد، کاخ عشرتآباد، کاخ سلطنتآباد، کاخ سرخهحصار (بیمارستان لواسانی) و کاخ شمس پهلوی. در کنار اینها، بخشهایی از ارگ تاریخی تهران و بازار تاریخی تهران نیز در فهرست آسیبدیدگان قرار دارند؛ دو عنصر کلیدی از هسته شکلگیری شهر که هم ارزش تاریخی دارند و هم کارکرد اجتماعی و اقتصادی. گزارش نشان میدهد دامنه آسیبها به بناهای حکومتی و اداری نیز رسیده است؛ ازجمله ساختمان سابق ژاندارمری، کلانتری بازار، کلانتری بهارستان، ساختمان قدیمی مجلس شورای ملی، ساختمان سابق مجلس شورای اسلامی (سنا)، ساختمان دادگستری تهران، ساختمان شورای نگهبان، ساختمان نهاد ریاستجمهوری و بخشهایی از معاونت اول ریاستجمهوری. در این بخش، مرز میان میراث تاریخی و ساختارهای حکمرانی شهری کمرنگ شده و هر دو در یک میدان آسیب دیدهاند. در میان فهرست آسیبدیدگان، مجموعهای از مراکز فرهنگی و هنری نیز دیده میشود؛ ازجمله موزه هوا و فضا، موزه آبگینه، موزه صنعت برق ایران، موزه تاریخ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تالار حوزه هنری، رادیو تهران و فرهنگسرای نگارستان (موزه سابق قرآن کریم). در کنار اینها، خانههای تاریخی و فرهنگی نیز آسیب دیدهاند؛ ازجمله خانه دَوَلو، خانه پروفسور عدل و عمارت وثوقالدوله.
از ری باستان تا تهران معاصر
در ادامه فهرست، بناهایی از دورههای مختلف تاریخی نیز دیده میشود؛ از آثار شهر ری در دوره باستان تا سازههای قاجار، پهلوی و معماری معاصر. با تکمیل فهرست اولیه بناهای آسیبدیده، مرحله تازهای در مدیریت این بحران آغاز شده؛مرحلهای که وارد فاز «مستندسازی، ارزیابی و طراحی برنامه مرمت» شده است. به گفته رئیس کمیته گردشگری و میراث فرهنگی شورای شهر تهران، همه موزهها و خانهموزههای زیرمجموعه شهرداری موظف شدهاند اقدامات پیشگیرانه را اجرا کنند و همزمان روند شناسایی و ثبت جزئیات آسیبها در دستور کار قرار دارد. در این مرحله، تمرکز بر تثبیت وضعیت موجود بناها و جلوگیری از تشدید آسیبهاست؛ موضوعی که در بناهای قاجاری و پهلوی اهمیت بیشتری دارد. مسئولان تأکید کردهاند مرمت گسترده فقط پس از پایان وضعیت اضطراری آغاز خواهد شد.
درخواست برای واکنش نهادهای بینالمللی
مقامات شهری با استناد به کنوانسیون لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی، از یونسکو، ایکوموس و ایکوم خواستهاند در برابر آنچه «نقض جدی قوانین حفاظت از میراث فرهنگی» عنوان شده، واکنش نشان دهند. در این موضعگیری تأکید شده بناهای تاریخی بخشی از حافظه جمعی ملتها هستند و آسیب به آنها پیامدی فراتر از مرزها دارد. با وجود تأکید بر ضرورت بازسازی، آغاز عملیات گسترده منوط به پایان وضعیت اضطراری اعلام شده است. نبود برآورد دقیق از خسارتها نیز از مهمترین چالشهای فعلی عنوان شده است. همچنین بررسی افزایش بودجه مرمت در متمم بودجه ۱۴۰۵ در دستور قرار دارد. دراینمیان سجاد عسگری، دبیر کمیته پیگیری خانههای تاریخی تهران، بر ضرورت نقشآفرینی فعالتر وزارت میراث فرهنگی در مرحله «پس از جنگ» تأکید میکند. او در گفتوگو با «شرق» اعلام میکند مستندسازی فوری و نظاممند خسارتها باید در اولویت قرار گیرد. عسگری معتقد است وزارت میراث فرهنگی باید در هماهنگی با شهرداری و نهادهای امنیتی، تیمهای تخصصی را برای ثبت دقیق آسیبها اعزام کند تا مستندات استاندارد برای استفاده حقوقی، پژوهشی و بینالمللی تهیه شود. ایران به کنوانسیونهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ پیوسته و امکان پیگیری از طریق نهادهایی مانند یونسکو وجود دارد.
چالش بازسازی و خطر از بین رفتن اصالت بناها
عسگری یادآوری میکند: پس از تخریب، بازسازی به یکی از چالشهای اصلی تبدیل میشود و هنوز تقسیم وظایف میان دستگاهها روشن نیست. او به آسیب برخی بناها ازجمله انستیتو پاستور، دانشگاه جنگ و خانههای وابسته به شخصیتهای علمی و تاریخی اشاره میکند و میگوید این مجموعهها نیز خسارت دیدهاند. حتی آسیبهای جزئی مانند در و پنجرهها نیز در حفظ اصالت بنا اهمیت دارد و جایگزینی ناهماهنگ میتواند هویت تاریخی را مخدوش کند. عسگری معتقد است مدیریت وضعیت نیازمند هماهنگی میان شهرداری و وزارت میراث فرهنگی است و معاونتهای شهرسازی نیز باید نقش فعال داشته باشند. گزارشهای فعلی عمدتا کلی و آماری است و خروجی اجرائی مشخصی ندارد. در نگاه کارشناسان میراث فرهنگی، مرحله پس از جنگ به اندازه خود بحران اهمیت دارد؛ چراکه تصمیمهای شتابزده در بازسازی میتواند به تغییر چهره تاریخی شهرها منجر شود. در این چارچوب، تأکید بر مستندسازی دقیق و نظارت تخصصی، تلاشی برای جلوگیری از «بازسازی بدون حافظه» در بافتهای تاریخی کشور تلقی میشود. میراث تاریخی فقط ساختمان نیست، بلکه شبکهای از خاطره، هویت و تجربه جمعی است. تهران در این روایت، شهری معرفی میشود که لایههای تاریخی آن همچنان ناشناخته باقی مانده و هر آسیب، بخشی از این حافظه را هدف قرار میدهد.
