میوه‌های رسیده دیگران و قافیه‌های شعر ترامپ

مدتی پیش مطلبی خواندم به نقل از نظامی گنجوی که در جایی از سروده‌هایش به گله آورده که حکیم ابوالقاسم فردوسی، هرچه داستان خوب در آثار پیشینیان بوده، برداشته و شاهنامه را سروده و برای ما چیزی نگذاشته و ما ناچاریم به باقی‌مانده این داستان‌های کهن برای سرودن اکتفا کنیم و ساختن روایتی جذاب از این باقی‌مانده قصص، کار بسیار شواری است.

به‌واقع اشاره نظامی به آن سابقه تاریخی در داستان‌سرایی است که گویا همه آنچه در شاهنامه آمده، داستان‌هایی از پیشینیان است و فردوسی‌ همان داستان‌های گذشتگان را از منظر خود و حکمتی که داشته، به نظم درآورده است؛ چنان‌که قبل از او، خدای‌نامه و شاهنامه ابومنصوری و شاهنامه دقیقی طوسی وجود داشته و فردوسی آنها را خوانده و حتی ابیات شاهنامه دقیقی طوسی را عینا در شاهنامه خود آورده است و گله و حسرت نظامی به همین اشاره دارد که فردوسی‌ حکایت‌های محبوب‌تر و جذاب‌تر را برگزیده و آنچه برای نظامی مانده، بخش دشوارتر و سخت‌تر داستان‌های کهن است. درست انگار به میوه‌فروشی بروید و ببینید که مشتری قبلی‌ میوه‌های درشت‌تر، بهتر و رسیده‌تر را سوا کرده و برده و شما ناچارید از بین میوه‌هایی که به‌جا‌مانده، بگردید و چند‌ میوه به‌درد‌بخور را پیدا کنید و اگر میهمان داشته باشید، با همین میوه‌ها که بار مطلوب شما نیست، میهمانی آبرومندی برگزار کنید. این دقیقا وضعیتی است که نظامی گنجوی سعی دارد با بیان گله و حسرت خود، بیان کند که انگار‌ مسابقه را از ۱۰ متر عقب‌تر از خط شروع فردوسی‌ آغاز کرده است. حالا فکر کنید یک نفر، نه قصه‌ای محبوب‌ برایش مانده باشد و نه خودش ‌مانند نظامی گنجوی صاحب استعداد، ذوق، هوش و توانمندی باشد، آن‌وقت بخواهد داستانی که نه جذابیتی دارد و نه جای تخیل، به نظمی درآورد که توانش را هم ندارد؛ در نتیجه، حاصل کارش به هیچ مانند خواهد شد و هر جا هم که نتیجه کارش را عرضه کند، قطعا با تمسخر و تحقیر روبه‌رو می‌شود و این دقیقا وضعیتی است که امروز ترامپ دچار آن است. چرا این را می‌گویم؟ دلیلش را در ادامه یادداشت خواهم گفت.

وسلی کلارک، فرمانده اسبق پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در سال ۲۰۰۴ بود. او در برنامه‌ای تلویزیونی می‌گوید: «۱۰ روز بعد از وقایع 11 سپتامبر، تصمیم گرفته می‌شود که بدون وجود هیچ مدرک مستندی از رابطه عراق با آن واقعه و القاعده، به این کشور حمله شود؛ چون آمریکا غیر از قدرت نظامی چیزی ندارد و این قدرت مانند یک چکش است که باید از آن استفاده کرد و با آن ضربه بزنیم. برای همین آمریکا تصمیم به اشغال هفت کشور شامل عراق، سوریه، لبنان، لیبی، سومالی، سودان و ایران گرفت». این طرح اشغال هفت‌کشوری با حمله ۲۰۰۳ به عراق آغاز می‌شود و جالب اینکه حمله به شش کشور، هم در دوره کنترل کاخ سفید توسط جمهوری‌خواهان و هم زمان کنترل کاخ سفید از سوی دموکرات‌ها انجام می‌شود. در این چند سال و به‌خصوص در این یک‌ سال و نیمی که در عمل شاهد تجاوز نظامی و طراحی و اجرای عملیاتی به سبک عملیات بنغازی در لیبی و عملیات درعا در سوریه برای راه‌اندازی جنگ داخلی در ایران بودیم، بارها در گفت‌وگوهایی که با اندیشمندان و صاحب‌نظران مختلف داشتم،‌ بر این نکته تأکید می‌کردند که «آدمی مثل اوباما، با فرد خودشیفته‌ای همچون ترامپ تفاوت دارد»؛ در حالی که دو جنگ لیبی و سوریه در زمان اوبامای دموکرات انجام شد، همان‌طور که جنگ علیه عراق نیز در دوره جورج بوش پسر جمهوری‌خواه رخ داد. در دوره کلینتون نیز جنگ سودان رخ داد. جورج بوش پدر هم که جنگ اول خلیج فارس را راه‌ انداخت. البته ماجرای عملیات طبس هم در زمان جیمی کارتر که معروف به طرفداری از حقوق بشر است، اتفاق افتاد که ناکام ماند. به عبارتی، هیچ‌کدام از رئیس‌جمهورهای آمریکا، از هر حزبی که باشند، چه دموکرات و چه جمهوری‌خواه، اصلا در به‌کار‌بردن قدرت نظامی تردید نمی‌کنند؛ حالا می‌خواهد ترامپ باشد یا اوباما. فرق‌شان فقط این است که قبل از ترامپ، رئیس‌جمهورهای دیگر‌ میوه درشت‌تر و رسیده را انتخاب کرده بودند و به ترامپ‌ چیزی رسید که دیگران عقلش را داشتند که واردش نشوند و از قبول حمله به ایران شانه خالی کنند. گله ترامپ هم همین است که «من کاری را کردم که دیگران باید می‌کردند و نکردند»؛ وگرنه همه قبلی‌ها هم جنگ راه انداختند، ولی قصه‌های ساده‌تر و سرراست‌تر را برداشتند. حالا قصه سخت ایران به ترامپ رسیده که حتی جورج بوش پسر که کاسترو در موردش گفته بود «امیدوارم آن‌قدر که قیافه‌اش نشان می‌دهد، احمق نباشد» هم با اینکه خودش ایران را در محور شرارت قرار داد، حاضر به ورود به جنگ با آن نشد.

رای همین از بین آن هفت کشور که لسلی کلارک می‌گوید در برنامه پنتاگون برای حمله و تسخیر بود، هیچ‌کس حاضر به حماقت ورود به آن نمی‌شد، تا اینکه ترامپ را آوردند که این جنگ را راه بیندازد و به او گفتند برو که راحت پیروز می‌شوی و او هم خیال کرد سه‌روزه و در عرض ۷۲ ساعت کار تمام است و خواست شعر بسراید، ولی کو نظامی گنجوی که بتواند از پس سرودن این شعر با چنین قافیه و ردیف دشواری بربیاید؟ و همین شد که در سرودن شعر واماند و دیوانش را به هرکس نشان می‌دهد، مایه تمسخر است. اما چرا با وجود ماندن در قافیه، از سرودن شعر دست برنمی‌دارد؟ مسئله در چند نکته است. اولا اینکه عقب‌نشستن از این جنگی که خود شروع کرده‌، در این وضعیت‌ می‌شود مثل ماجرای کانال سوئز و پایان امپراتوری بریتانیا و چنین سرنوشتی اصلا برای آمریکا قابل قبول نیست. ثانیا اگر ترامپ چنین کاری کند، برای او که خودشیفته‌ای یگانه است و در سالگرد استقلال آمریکا‌ دستور داده برایش سکه ضرب کرده‌اند، بزرگ‌ترین سرشکستگی در بین تمام رئیس‌جمهورهای آمریکا خواهد بود و پایان هژمونی آمریکا به نام او ضرب خواهد شد.‌ ثالثا و از همه مهم‌تر اینکه هیچ رئیس‌جمهوری در آمریکا به خاطر شروع هیچ جنگی سرزنش نمی‌شود، ولی از آنجایی که آمریکا در هیچ جنگی پس از جنگ جهانی دوم پیروز نبوده، مردم آمریکا‌ غالبا شکست در جنگ را پای آن رئیس‌جمهوری می‌گذارند که به جنگ پایان داده است. برای همین است که نیکسون با آنکه از اولین روز ریاست‌جمهوری می‌دانست ‌در زمان جانسون در ویتنام شکست خورده‌اند، آن همه طول داد تا بالاخره از ویتنام خارج و شکست به پای او نوشته شد، یا کارتر هم به شکست از ایران متهم شد و انتخابات را باخت یا بایدن که طرح عقب‌نشینی ترامپ از افغانستان را اجرا کرد، ولی شکست در افغانستان به پای او نوشته شد. و از آنجا که رئیس‌جمهورهای شکست‌خورده در آمریکا منفور هستند، ترامپ ‌نمی‌خواهد این شکست به پای او نوشته شود و احتمالا این جنگی را که خودش آغاز کرده، به همین شکل کج‌دار‌ و‌ مریز، دو سال دیگر طول می‌دهد تا رئیس‌جمهور بعدی به آن پایان دهد و شکست به نام نفر بعدی نوشته شود. یعنی همان کاری که در افغانستان کرد. و حالا طول‌دادن دوساله جنگ و راهکار این ادامه را هم می‌گذارد همان که روبیو گفته؛ گرسنگی‌دادن مردم ایران تا تسلیم شوند. همان روش قدیمی محاصره قلعه در جنگ‌های هزار سال پیش تا سرانجام مردم قلعه‌ از گرسنگی‌ دروازه‌های قلعه را به روی دشمن باز کنند. اما مسئله این است که آیا اقتصاد جهان و خود اقتصاد آمریکا تحمل دو سال رکود را خواهد داشت؟ این دقیقا تکرار همان مشکل قافیه است که از هر طرفش را که می‌گیرند، ردیف شعر ‌سرودن‌شان جور نمی‌شود.