دیپلماسی نفتی ایران در هند؛ فرصت بریکس برای بازگشت مقتدرانه به بازار جهانی نفت

علی پوریا

برگزاری اجلاس وزرای انرژی کشورهای عضو بریکس در هند، در فضای پس از جنگ تحمیلی اخیر آمریکا علیه ایران و هم‌زمان با آغاز آثار ناشی از کاهش محدودیت‌های صادرات نفت ایران، فرصتی کم‌نظیر برای بازآرایی دیپلماسی نفتی کشور فراهم کرد. حضور فعال ایران در این اجلاس، تنها مشارکت در یک نشست چندجانبه نبود، بلکه فرصتی برای رایزنی مستقیم با قدرت‌های بزرگ تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی، کاهش برخی نگرانی‌ها و سوءبرداشت‌های ایجاد‌شده در پی تحولات اخیر منطقه، تقویت اعتماد متقابل و طراحی چارچوب‌های جدید همکاری در بازار جهانی نفت بود.

در شرایطی که جنگ اخیر نگرانی‌هایی درباره امنیت عرضه انرژی و جریان نفت خلیج فارس به بازارهای جهانی ایجاد کرد، این اجلاس بستری مناسب برای اطمینان‌بخشی به شرکای انرژی ایران، از‌جمله کشورهایی مانند هند‌ و همچنین بهره‌گیری از ظرفیت نهادمند بریکس برای ورود به مرحله‌ای تازه از حضور فعال و مؤثر ایران در بازار جهانی نفت به شمار می‌رفت. تحولات سال‌های اخیر نشان داده است‌ بازار جهانی نفت بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر ملاحظات ژئوپلیتیکی قرار دارد. در چنین شرایطی، دیپلماسی انرژی دیگر صرفا ابزاری برای توسعه صادرات نفت نیست، بلکه به یکی از ارکان اصلی سیاست خارجی کشورها در مدیریت امنیت انرژی، تنظیم روابط اقتصادی و حفظ ثبات بازار تبدیل شده است. از این منظر، حضور فعال ایران در اجلاس انرژی بریکس را باید بخشی از راهبرد کلان کشور برای بازتعریف جایگاه خود در نظم جدید انرژی جهان ارزیابی کرد. اهمیت بریکس در آن است که این مجموعه، برخلاف بسیاری از نهادهای بین‌المللی، هر دو ضلع اصلی بازار انرژی را در کنار یکدیگر گرد آورده است. در میان اعضای آن، کشورهایی مانند ایران، روسیه، عربستان سعودی و نیجریه از بازیگران مهم عرضه نفت جهان و از اعضای تأثیرگذار اوپک و اوپک‌پلاس حضور دارند و در مقابل، اقتصادهای بزرگی مانند چین، هند و برزیل از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان و موتور اصلی رشد تقاضای نفت در دهه‌های آینده محسوب می‌شوند. این ویژگی، بریکس را به بستری کم‌نظیر برای ایجاد گفت‌وگو میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و شکل‌دهی به ترتیبات جدید همکاری در بازار انرژی تبدیل کرده است.

برای ایران، این ظرفیت از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست، امکان گسترش رایزنی‌های دوجانبه با تولیدکنندگان بزرگ نفت برای تقویت همکاری‌ها و ایجاد درک مشترک درباره تحولات بازار جهانی و دوم، توسعه روابط راهبردی با مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی که مقصد بخش مهمی از صادرات نفت جهان هستند. چنین رویکردی، دیپلماسی نفتی ایران را از سطح مذاکرات موردی فراتر برده و آن را در چارچوبی نهادمند و چندجانبه قرار می‌دهد. در حاشیه اجلاس بریکس، دیدارهای دوجانبه وزیر نفت با همتایان خود نیز از همین منظر شایان ارزیابی است. این گفت‌وگوها فرصتی برای بازسازی اعتماد، تبادل دیدگاه درباره آینده بازار نفت و تقویت همکاری‌های بلندمدت با شرکای سنتی و جدید ایران بود. در این میان، کشورهایی مانند هند‌ که هم از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان هستند و هم سابقه طولانی همکاری با ایران را دارند، می‌توانند نقش مهمی در توسعه روابط انرژی در دوره پیش‌رو ایفا کنند. تداوم این همکاری‌ها مستلزم گفت‌وگوهای مستمر، شناخت متقابل از منافع مشترک و بهره‌گیری از ظرفیت‌های سیاسی و اقتصادی موجود است. هم‌زمان، بریکس این امکان را در اختیار ایران قرار می‌دهد که منافع نفتی خود را از دو مسیر مکمل دنبال کند؛ از یک سو، تعامل با تولیدکنندگان بزرگ در چارچوب سازوکارهای مرتبط با مدیریت عرضه و ثبات بازار و از سوی دیگر، تعمیق همکاری با اقتصادهای نوظهور و مصرف‌کنندگان عمده انرژی که آینده تقاضای جهانی نفت را رقم خواهند زد. این هم‌افزایی میان دیپلماسی دوجانبه و دیپلماسی نهادمند، یکی از مهم‌ترین مزیت‌های حضور فعال ایران در بریکس است.

محسن پاک‌نژاد نیز در سخنرانی خود در اجلاس، بر همین ظرفیت راهبردی تأکید کرد و بریکس را دارای «ظرفیتی استثنائی برای همکاری در حوزه انرژی» دانست. او‌ با اشاره به سهم درخور توجه اعضای این مجموعه در تولید، مصرف، ذخایر و فناوری‌های انرژی، بر ضرورت گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های نفت و گاز، انرژی‌های نو، هیدروژن، شبکه‌های برق و فناوری‌های نوین تأکید کرد. این نگاه نشان می‌دهد‌ ایران بریکس را صرفا محلی برای گفت‌وگو درباره تجارت نفت نمی‌داند، بلکه آن را بستری برای مشارکت در آینده حکمرانی انرژی جهان تلقی می‌کند.

‌وزیر نفت همچنین با اشاره به آثار منفی تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری بر بازار جهانی انرژی، بر مسئولیت مشترک اعضای بریکس در حفظ ثبات بازار و تضمین امنیت عرضه و تقاضا تأکید و پیشنهاد «مشارکت امنیت انرژی بریکس» را مطرح کرد. این پیشنهاد، در صورت پیگیری، می‌تواند به ایجاد سازوکارهای مشترک برای تبادل اطلاعات بازار، توسعه سرمایه‌گذاری‌های انرژی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین در میان اعضا منجر شود؛ اقدامی که هم به سود تولیدکنندگان و هم به سود مصرف‌کنندگان خواهد بود. واقعیت آن است که بهره‌گیری از این فرصت‌ نیازمند صنعت نفتی آماده، توانمند و برخوردار از ظرفیت‌های فنی، مهندسی و مدیریتی است؛ ظرفیتی که صنعت نفت ایران با وجود سال‌ها تحریم و فشار خارجی، آن را حفظ کرده و در بسیاری از حوزه‌ها ارتقا داده است. این توان داخلی، پشتوانه اصلی دیپلماسی نفتی کشور برای حضور مؤثر در فضای جدید همکاری‌های بین‌المللی خواهد بود.

در نهایت، اجلاس انرژی بریکس در هند را می‌توان آغاز مرحله‌ای تازه در دیپلماسی نفتی جمهوری اسلامی ایران دانست؛ مرحله‌ای که در آن، رایزنی‌های دوجانبه با قدرت‌های بزرگ تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی، در کنار بهره‌گیری از ظرفیت‌های نهادمند بریکس، به ابزارهایی مکمل برای تقویت جایگاه ایران در بازار جهانی نفت تبدیل می‌شوند. در این چارچوب، دیپلماسی نفتی ایران می‌تواند به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اضلاع دیپلماسی کلان جمهوری اسلامی ایران در عصر پساجنگ، نقشی تعیین‌کننده در توسعه همکاری‌های اقتصادی، ارتقای جایگاه بین‌المللی کشور و تأمین پایدار منافع ملی در نظم نوین انرژی جهان ایفا کند.