تنگه هرمز و ضرورت دوراندیشی

تنگه هرمز عملا به گرانیگاه جنگ تجاوزکارانه‌ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تبدیل شده‌است. در حالیکه رژیم حقوقی عبور از تنگه‌های بین‌المللی که دو دریای آزاد را به هم وصل می‌کنند، روشن و مشخص است، اما از آنجا که ایران هدف حمله‌ای غیرقانونی و متخلفانه قرار گرفته، اقدام ایران در تعلیق رژیم حقوقی تنگه‌ها با هدف دفاع از خود قابل توجیه است. جامعه بین‌المللی در شرایطی که اقدامی علیه تجاوز و در جهت محکومیت آن انجام نداده، نمی‌تواند نسبت به اقدام ایران در کنترل تردد در تنگه هرمز با ماهیتی تدافعی معترض باشد. نگارنده قبلا طی یک یادداشت تفصیلی در ایرنا رژیم حقوقی عبور از تنگه‌های بین‌المللی را که بر مبنای قواعد عرفی پیشنیی مندرج در دو کنوانسیون حقوق دریاها 1958 و 1982 تدوین شده و نیز با توجه به قانون مناطق دریایی ایران مورخ 1372 توضیح داده‌ام. اما تردیدی نیست که ایران حق دارد این سازوکارهای حقوقی را در وضعیت فوق‌العاده ناشی از تجاوزات سبعانه و غیرقانونی آمریکا و اسرائیل تعلیق کند و در مقام دفاع از خود تدابیر فوق‌العاده لازم را اتخاذ نماید. 

کنترل تردد در تنگه هرمز توسط ایران به حدی موثر بوده که عملا و به گونه‌ای طنزآمیز بازگشائی این تنگه را اکنون به هدف اصلی دولت ترامپ در جنگ تبدیل کرده‌است. در شرایطی که از ابتدا روشن نبود که ترامپ چه هدفی را از حمله به ایران دنبال می‌کرد، اکنون روشن است که بسته ماندن تنگه هرمز و بحران فزاینده انرژی شکستی بارز برای او به شمار خواهد آمد. به این دلیل می‌توان احتمال داد که او به هر وسیله‌ای برای بازگرداندن تنگه هرمز به وضع سابق متوسل شود. برای این منظور ترامپ در قدم اول خواستار تشکیل یک ائتلاف بین‌المللی برای گشودن تنگه شده است. اما متحدان سنتی آمریکا و دیگر کشور برغم زیان ناشی از بحران انرژی، هنوز تمایلی به همکاری نظامی با ترامپ نشان نداده‌اند. برخوردهای تهاجمی و بی‌ادبانه ترامپ با متحدان سنتی آمریکا، ادعاهایی او در مورد گرینلند، پاناما و کانادا، سیاست‌های ساده‌لوحانه او در مورد تعرفه‌ها، بی‌اعتنایی کامل او به حقوق بین‌الملل، عدم مشورت با متحدان قبل از حمله به ایران و ...  از جمله دلایلی است که زمنیه همکاری جهانی با ترامپ را تخریب کرده‌است. بعلاوه، احتمالا دولت‌های لیبرال دمکرات بی‌میل نیستند که از این فرصت برای تضعیف جریان‌های راست افراطی در آمریکا و جهان که ترامپ حامی آنهاست، استفاده کنند. 

اما در صورت ادامه و تشدید بحران انرژی به دلیل محدودیت تردد در تنگه هرمز، ممکن است شرایط متحول شود. پیش از این کشورها در حوزه سیاسی و حقوقی با اقدام ایران در تنگه هرمز مخالفت کرده‌اند. بیانیه 22 کشور برای همکاری جهت حفظ امنیت تنگه هرمز، قطعنامه 2817 شورای امنیت که در بند 8 آن بستن تنگه محکوم شده و از آن به عنوان نقض صلح و امنیت بین‌المللی یاد شده، بیانیه شورای حقوق بشر در این مورد، پیش‌نویس قطعنامه جدیدی که توسط بحرین در دستور کار شورای امنیت قرار گرفته است و ... از جمله اقدامات مقدماتی است که دراین رابطه تاکنون انجام شده است. بعید نیست که در پرتو تحولات بعدی این اقدامات سیاسی و حقوقی نهایتا به ایجاد یک ائتلاف نظامی و دریافت مجوزی از شورای امنیت بیانجامد. 

لذا مهم است که ایران به  موازات ادامه دفاع در برابر متجاوزین، دیپلماسی را نیز به طور جدی در دستور کار داشته باشد. تجربیات گذشته، بویژه تجربه جنگ ایران و عراق باید برای مقامات روشن کرده باشد که فرصت‌ها و اهرم‌ها الزاما همیشگی نیستند و هر اهرمی در میدان باید بموقع در عرصه دیپلماسی نقد و تثبیت شود. اکنون بی‌تردید موفقیت ایران در کنترل تردد در تنگه هرمز یک اهرم بسیار مهم است. اما در صورتی که از این اهرم به موقع استفاده نشود و  آمریکا و اسرائیل بتوانند جامعه بین‌المللی را با خود همراه کنند، شرایط می‌تواند متحول شود. بویژه نباید از نظر دور داشت که تفاوت‌هایی در مواضع آمریکا و رژیم اسرائیل وجود دارد و افراطیون رژیم می‌کوشند تا آنجا که ممکن است مانع توقف جنگ شوند و شمار بیشتری از کشورها را به این جنگ بکشانند.

ضرورت مد نظر داشتن شرایط بعد از خاتمه جنگ، عامل مهمی است که تمرکز بر دیپلماسی به موازات ادامه دفاع را ایجاب می‌کند. همیشه شرایط بعد از جنگ در جریان جنگ و چگونگی خاتمه آن شکل می‌گیرد و همیشه دیپلماسی نقش عمده‌ای در شکل دادن به آن دارد. شرایط اقتصادی کشور و نحوه دور زدن تحریم‌ها و شرایط منطقه‌ای و جهانی بعد از جنگ از عواملی بسیار مهمی است که عمدتا تحت تاثیر نحوه پیشرفت جنگ و بویژه نحوه خاتمه آن شکل خواهد گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «بله» و «روبیکا» بپیوندید.