پکن بر سر دوراهی

جنگ و تحولات پرشتاب خاورمیانه، علاوه بر تغییر موازنه قدرت در منطقه، پیامدهای مهمی برای معادلات قدرت جهانی داشته است. توجه اصلی این پیامدها تاکنون بر تضعیف جایگاه آمریکا، اروپا و قدرت‌های منطقه‌ای محدود بوده، اما به نظر می‌رسد سیاست خارجی چین نیز از این رویداد متأثر شده است.

در شرایطی که پکن در چند دهه گذشته کوشیده است با «صبر استراتژیک»، حفظ فاصله از منازعات سیاسی و نظامی، منافع اقتصادی و تجاری خود را در مناطق مختلف جهان در اولویت قرار داده و آن را گسترش دهد،‌ تحولات اخیر خاورمیانه این راهبرد دیرینه را نیز با آزمونی جدی مواجه کرده است. تحولاتی که در برخی تحلیل‌های جدید‌ منعکس می‌شود، همراه با مشاهدات میدانی نویسنده، نشانه‌ای از تغییر تدریجی در موازنه میان دو سنت مسلط فکری و سیاسی در ساختار قدرت چین  است؛ «سنت مائوئیستی» با تأکید بر مبارزه با امپریالیسم و همبستگی با جنبش‌های رهایی‌بخش و «سنت دنگیستی» (دوران دنگ شیائوپینگ) با اولویت‌دادن به رشد و توسعه اقتصادی، تجارت جهانی و اجتناب از تقابل مستقیم با نظم مسلط و قدرت‌های بزرگ. این تحول‌ هرچند آرام آغاز شده اما در صورت تحقق‌ می‌تواند یکی از مهم‌ترین تغییرات بر سوگیری‌های ژئوپلیتیک در سیاست خارجی چین طی چند دهه اخیر باشد.

۱. بازگشت مائوئیسم مدرن؛ ظهور یک نسل جدید با ظاهری مدرن و تفکری رادیکال‌: یکی از بارزترین جلوه‌های این چرخش در صحنه افکار عمومی چین، انعکاس گسترده موضع‌گیری رادیکال جوانان این کشور در فضای مجازی علیه اسرائیل و آمریکا و‌ به نفع مردم غزه و مواضع ایران است. این گرایش به صورت وسیع در میان دانشجویان چینی نیز به عیان قابل مشاهده است. این تغییر به‌طور محافظه‌کارانه‌ای از سوی دولت چین نیز اتخاذ شد. سیستم رسمی و دستگاه دیپلماسی چین نیز که بعد از جنگ‌ 12روزه، سقوط نظام اسد و تضعیف محور مقاومت به محاق رفته و جانب احتیاط گرفته بود، پس از جنگ ۴۰روزه به ‌وضوح تغییر مواضع داده و صریح‌تر علیه مداخلات و تحریم‌های آمریکا در منطقه اعلام موضع کرده و در سازمان ملل نیز نقش مؤثرتری در دفاع از ایران ایفا کرد. تغییری که بی‌شک هم تحت تأثیر ثبات و‌ قدرت‌نمایی ایران در میدان بود و هم درک حساسیت و جانبداری مردم در فضای مجازی. اما این تغییر از یک خاستگاه نظری و تاریخی نیز برخوردار است که می‌تواند به درک و شناخت پیامدهای آن کمک کند. برای درک این پدیده، به تفاوت تاریخی دو دوره تاریخی و راهبردی در چین باید توجه کرد. در دوران مائو تسه‌تونگ، سیاست خارجی چین بر مبنای مبارزه با استعمار، مخالفت با سلطه قدرت‌های غربی و حمایت از جنبش‌های استقلال‌طلب و رهایی‌بخش شکل گرفته بود. حمایت از آرمان فلسطین و جنبش‌های ضداستعماری در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین نیز در همین چارچوب قرار داشت. اما با آغاز اصلاحات اقتصادی دنگ شیائوپینگ، اولویت‌های چین تغییر کرد؛ توسعه اقتصادی، جذب سرمایه و فناوری خارجی، گسترش صادرات و ادغام در اقتصاد جهانی، به محور اصلی سیاست‌های داخلی و خارجی این کشور تبدیل شد. این تغییر، اگرچه زمینه‌ساز رشد اقتصادی کم‌نظیر چین بود، ولی به ‌تدریج نوعی محافظه‌کاری ساختاری در سیاست خارجی این کشور نیز ایجاد کرد؛ به‌گونه‌ای که پکن ترجیح داد حتی در مواجهه با بحران‌های بین‌المللی، از تقابل مستقیم با آمریکا و متحدانش پرهیز کند. اکنون به نظر می‌رسد بخشی از نسل جدید چین در حال بازنگری در این رویکرد است. 

نکته شایان تأمل آن است که این نسل جدید الزاما با تصویر سنتی مائوئیست‌ها، یعنی گروه‌هایی با سبک زندگی و ظواهر اجتماعی محافظه‌کارانه، انطباق ندارد. آنان ممکن است از نظر پوشش، فرهنگ، فناوری، ارتباطات اجتماعی و سبک زندگی کاملا مدرن باشند، اما در حوزه سیاسی و ژئوپلیتیکی به دیدگاه‌هایی رادیکال‌تر و ضدسلطه‌گرایانه گرایش پیدا کنند. به بیان دیگر، با پدیده‌ای مواجه هستیم که می‌توان آن را «مائوئیست‌های مدرن» نامید؛ نامی که شاید خود نیز نمی‌پسندند. این جریان، در صورت گسترش، می‌تواند مخالفت با سلطه آمریکا را نه صرفا یک موضع تاریخی، بلکه بخشی از هویت سیاسی نسل جدید چین تلقی کند. البته باید میان افزایش گرایش‌های مائوئیستی در برخی محافل جوانان و نخبگان سیاسی و تبدیل‌شدن آن به یک جریان مسلط در ساختار رسمی قدرت چین تفاوت قائل شد. هنوز نمی‌توان از یک چرخش قطعی در کل جامعه یا حزب کمونیست چین سخن گفت، اما به‌ وضوح می‌توان تفاوت مواضع آنان را با نسل قبل از خود، به‌خصوص در طبقه تکنوکرات و بوروکرات و روشنفکر چین مشاهده کرد.  

۲. فلسطین و ایران؛ دو چالش اصلی در بازتعریف سیاست خارجی چین: درک مواضع چین در قبال خاورمیانه بدون توجه به دو موضوع فلسطین و ایران دشوار است. فلسطین از منظر تاریخی، نماد مبارزه با استعمار سنتی و سلطه خارجی در ادبیات سیاسی مائوئیستی بوده است. چین در دوران مائو از حامیان جدی آرمان فلسطین به شمار می‌رفت و در شکل‌گیری مناسبات سیاسی با سازمان‌های فلسطینی نقش فعالی داشت. از این منظر، تحولات غزه و تداوم بحران فلسطین صرفا یک مسئله منطقه‌ای نیست، بلکه می‌تواند در افکار عمومی چین به نمادی از نابرابری در نظام بین‌المللی، استانداردهای دوگانه غرب و تداوم سلطه قدرت‌های بزرگ تبدیل شود. در مقابل، ایران برای چین اهمیتی متفاوت و چندبعدی دارد. ایران از نظر ژئوپلیتیکی در محل اتصال آسیای مرکزی، غرب آسیا و خلیج فارس قرار دارد. موقعیت آن در امنیت انرژی، مسیرهای تجاری و ابتکار کمربند و راه چین، اهمیت ویژه‌ای دارد. علاوه بر این، ایران از منظر راهبردی یکی از بازیگران مهم در معادلات منطقه‌ای و موازنه قدرت در برابر نفوذ آمریکا محسوب می‌شود. بنابراین، تضعیف ایران یا تغییر اساسی در موقعیت ژئوپلیتیکی آن صرفا به معنای تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه نیست، بلکه می‌تواند بر منافع بلندمدت چین در غرب آسیا و حتی ارتباطات اقتصادی آن با اروپا و آفریقا تأثیر بگذارد. از این منظر، جنگ خاورمیانه به‌طور قطع اهمیت ایران را در محاسبات راهبردی پکن را افزایش داده است؛ هرچند افزایش اهمیت راهبردی ایران لزوما به معنای تعهد نظامی یا اتحاد راهبردی و رسمی چین با ایران نیست.

۳.  پکن بر سر دوراهی؛ تعارض میان منافع اقتصادی و تعهدات سیاسی: یکی از مهم‌ترین تناقض‌های سیاست خارجی چین در خاورمیانه، ضرورت حفظ روابط هم‌زمان با بازیگرانی است که در بسیاری از موضوعات منطقه‌ای در تقابل با یکدیگر قرار دارند. چین از یک طرف با ایران روابط دیپلماتیک راهبردی و اقتصادی دارد و از طرف دیگر، روابط تجاری و سرمایه‌گذاری گسترده‌تری با کشورهای عربی خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی برقرار کرده است. همچنین مناسبات تجاری، فناورانه و سرمایه‌گذاری چین با اسرائیل، ازجمله سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های بندری و تجاری، نشان‌دهنده پیچیدگی  این روابط است. 

 برای مثال، مشارکت شرکت‌های چینی در بندر حیفا در اسرائیل، در کنار حمایت سیاسی پکن از حقوق فلسطینیان، نمونه‌ای از همین دوگانگی است. این وضعیت برای چین یک معمای راهبردی ایجاد کرده است: چگونه می‌توان هم‌زمان از آرمان فلسطین حمایت کرد، روابط اقتصادی با اسرائیل را حفظ کرد، همکاری راهبردی با ایران را گسترش داد و از سرمایه‌گذاری‌های عظیم در کشورهای عربی خلیج فارس نیز محافظت کرد؟ در شرایط عادی، سیاست موازنه‌گرایانه و پرهیز از موضع‌گیری صریح می‌تواند برای چین کارآمد باشد؛ اما در شرایط جنگ گسترده، این سیاست ممکن است به نقطه ضعف تبدیل شود. به‌ویژه اگر افکارعمومی چین، نخبگان سیاسی و نسل جوان، دولت را به اتخاذ مواضع رادیکال ‌تر در برابر اقدامات آمریکا و اسرائیل سوق دهند.

۴. چرخش احتمالی از محافظه‌کاری راهبردی به موضع‌گیری فعال‌تر

یکی از پرسش‌های اساسی این است که آیا جنگ خاورمیانه می‌تواند به تغییر رویکرد سنتی و محافظه‌کارانه چین منجر شود؟ چین طی چند دهه گذشته از ورود به اتحادهای نظامی رسمی و تعهدات امنیتی پرهزینه پرهیز کرده است. این سیاست به پکن اجازه داده است بدون پذیرش مسئولیت مستقیم در منازعات منطقه‌ای، از مزایای اقتصادی و تجاری حضور در بازارهای مختلف بهره‌مند شود. این همان چیزی است که می‌توان آن را «راهبرد موازنه‌گرایی و صبر راهبردی» نامید. اما شرایط دشوار کنونی ممکن است تناقض‌ها و محدودیت‌های این رویکرد را آشکار سازد. اگر آمریکا بتواند با استفاده از قدرت نظامی، اقتصادی و تحریمی، ساختارهای امنیتی منطقه را به‌گونه‌ای بازتعریف کند که منافع راهبردی چین در معرض تهدید قرار گیرد، پکن ناگزیر خواهد بود درباره میزان انفعال یا مشارکت خود در تحولات منطقه تجدیدنظر کند. در این شرایط، احتمالا شاهد تغییراتی در چند سطح خواهیم بود: نخست، موضع‌گیری سیاسی و دیپلماتیک صریح‌تر در حمایت از حاکمیت ملی کشورها و مخالفت با مداخلات نظامی یک‌جانبه. دوم، تقویت همکاری‌های اقتصادی، انرژی و زیرساختی با ایران و سایر کشورهای مستقل منطقه. سوم، گسترش همکاری‌های امنیتی و دفاعی در چارچوب توافقات دوجانبه، بدون الزاماً ورود به اتحادهای نظامی رسمی. چهارم، تلاش برای ایجاد سازوکارهای منطقه‌ای امنیت جمعی که وابستگی کشورهای منطقه به ترتیبات امنیتی تحت رهبری آمریکا را کاهش دهد. پنجم، استفاده فعال‌تر از ابزارهای اقتصادی، دیپلماتیک و بین‌المللی برای مقابله با سیاست‌های یک‌جانبه‌گرایانه آمریکا. بنابراین، تغییر احتمالی سیاست چین را نباید الزاماً به معنای کنارگذاشتن کامل سیاست عدم تعهد و ورود به یک ائتلاف نظامی دانست؛ بلکه ممکن است به شکل افزایش حضور سیاسی و راهبردی و کاهش فاصله‌گیری از بحران‌های منطقه‌ای ظاهر شود.

۵. چالش‌های داخلی چین؛ از شکاف نسلی تا محدودیت‌های ساختار اقتصادی

جنگ خاورمیانه تنها یک چالش خارجی برای چین نیست؛ بلکه می‌تواند اختلافات و تضادهای درونی این کشور را نیز تشدید کند.

در داخل چین دست‌کم سه ملاحظه مهم وجود دارد:

الف) تفاوت نسلی در نگاه به جهان

نسل جدید چین در فضایی متفاوت از نسل دوران اصلاحات اقتصادی رشد کرده است. این نسل تجربه مستقیم فقر گسترده و انزوای اقتصادی دوران پیش از اصلاحات را ندارد و در جامعه‌ای مدرن، مرفه، متصل به اقتصاد جهانی و برخوردار از فناوری‌های پیشرفته زندگی می‌کند. در عین حال، نسبت به قدرت‌های غربی و به‌ویژه آمریکا نگاه انتقادی‌تری داشته باشد. برای این نسل، رشد اقتصادی به‌تنهایی معیار ارزیابی جایگاه چین در جهان نیست؛ بلکه استقلال سیاسی، منزلت بین‌المللی و مقابله با سلطه خارجی نیز اهمیت دارد.

ب) تعارض میان منافع اقتصادی و مواضع ایدئولوژیک

اقتصاد چین به‌شدت به تجارت جهانی، امنیت مسیرهای دریایی، واردات انرژی و ثبات بازارهای بین‌المللی وابسته است. هرگونه رویارویی گسترده با آمریکا و متحدانش می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای اقتصاد چین ایجاد کند. بنابراین، حتی اگر گرایش‌های مائوئیستی در بخشی از ساختار سیاسی تقویت شوند، دولت چین برای تغییر سیاست خارجی با محدودیت‌های اقتصادی جدی مواجه خواهد بود.

ج) تفاوت میان نخبگان محافظه‌کار و جریان‌های سیاسی جدید

بوروکراسی سیاست خارجی چین، دیپلمات‌های حرفه‌ای و بخش‌هایی از نخبگان اقتصادی همچنان به حفظ ثبات و اجتناب از تقابل مستقیم با غرب تمایل دارند. هر چند پکن اصرار دارد اتحاد در سیاست‌های خود را نشان دهد، اما تفاوت دیدگاه رسمی در قبال نسل کشی در غزه بین دستگاه دیپلماسی و‌وزارتخانه های دیگر در این کشور نشان‌دهنده تفاوت آشکار در مواضع رسمی دولت و حزب کمونیست است. بدیهی ایت که در آینده نزدیک، جریان‌های سیاسی و فکری جدید حزب ممکن است بر ضرورت اتخاذ مواضع قاطع‌تر تأکید کنند. این تفاوت دیدگاه می‌تواند به یکی از چالش‌های مهم در آینده سیاست‌گذاری خارجی چین تبدیل شود.

۶. چالش‌های خارجی؛ آمریکا، امنیت انرژی و آینده ابتکار کمربند و راه

از منظر خارجی، چین با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته مواجه است. نخست، رقابت فزاینده با آمریکا است. واشینگتن تلاش می‌کند از برتری نظامی و شبکه اتحادهای منطقه‌ای خود برای حفظ نفوذ در خاورمیانه استفاده کند؛ در حالی که پکن در پی گسترش نفوذ اقتصادی-تجاری و سیاسی خود است. دوم، امنیت انرژی است. چین یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت جهان است و بخش مهمی از انرژی وارداتی آن از خاورمیانه تأمین می‌شود. هرگونه اختلال در تنگه هرمز و مسیرهای انتقال انرژی می‌تواند پیامدهای مستقیمی برای اقتصاد چین داشته باشد. سوم، آینده ابتکار کمربند و راه است. خاورمیانه یکی از مناطق مهم در اتصال مسیرهای تجاری چین به اروپا و آفریقا محسوب می‌شود. جنگ و ناامنی می‌تواند سرمایه‌گذاری‌ها، پروژه‌های زیرساختی و مسیرهای ترانزیتی چین را با خطر مواجه کند. چهارم، روابط با کشورهای عربی است. پکن نمی‌تواند اهمیت ایران را بدون توجه به منافع گسترده خود در عربستان، امارات و سایر کشورهای منطقه ارزیابی کند. پس از تحولات میدانی اخیر چین حتی برای سرمایه‌گذاری در کشورهای خلیج فارس نیازمند هماهنگی امنیتی با ایران است. از این رو، هرگونه چرخش در سیاست چین باید با محاسبه دقیق هزینه‌های اقتصادی و سیاسی آن همراه باشد.

۷. آینده روابط چین و ایران؛ فرصت تاریخی یا آزمون اعتماد راهبردی؟

در این میان، موقعیت ایران برای چین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایران می‌تواند در صورت شکل‌گیری یک نظم منطقه‌ای جدید، نقشی مهم در اتصال اقتصادی چین به غرب آسیا و مسیرهای تجاری منطقه ایفا کند. اما نباید تصور کرد که افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی ایران الزاماً به معنای حمایت نامحدود چین از تهران خواهد بود. شنگ ژانگ در مقاله علمی خود با عنوان «نقطه‌ضعف راهبردی: تناقضات درونی دستورکارهای ابتکار کمربند و راه در خاورمیانه و محدودیت‌های مشارکت چین و ایران» به یک مسئله مهم اشاره می‌کند: میان اهداف کلان ژئوپلیتیکی چین و اولویت‌های اقتصادی و منطقه‌ای آن، نوعی ناسازگاری وجود دارد که می‌تواند به محدودیت‌هایی در روابط دو کشور منجر شود. این تحلیل نشان می‌دهد که روابط چین و ایران، علی‌رغم اهمیت راهبردی، از تضاد منافع و محدودیت‌های ساختاری مصون نیست. برای ایران، درس اصلی این وضعیت آن است که نباید آینده امنیت و توسعه اقتصادی خود را صرفا بر انتظار حمایت سیاسی یا راهبردی چین بنا کند. ایران باید با تقویت ظرفیت‌های امنیتی، اقتصادی، زیرساختی، فناوری و دیپلماسی منطقه‌ای خود، موقعیت مستقل و قابل اتکایی در معادلات جدید ایجاد کند. در عین حال، برای چین نیز همکاری با ایران می‌تواند فرصتی برای ایفای نقشی مستقل‌تر در شکل‌دهی به نظم امنیتی و اقتصادی آینده خاورمیانه باشد. تحولات خاورمیانه ممکن است نقطه عطفی در بازتعریف سیاست خارجی چین باشد؛ شاید هنوز برای سخن‌گفتن از پایان عصر دنگیسم و بازگشت کامل به سیاست خارجی دوران مائو زود است.اما آنچه اهمیت دارد، ظهور یک ترکیب جدید از مؤلفه‌های سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیک در نسل جدید چین است. این نسل ممکن است از نظر سبک زندگی، مصرف فرهنگی، فناوری و ارتباطات اجتماعی کاملا مدرن باشد، اما در عرصه سیاسی به استقلال راهبردی، مقابله با سلطه آمریکا و احیای نوعی همبستگی بین‌المللی با کشورهای تحت فشار قدرت‌های بزرگ گرایش پیدا کند. در چنین شرایطی، جنگ خاورمیانه می‌تواند به عاملی برای تسریع این تغییرات تبدیل شود. به نظر می‌رسد چین در برابر یک انتخاب دشوار قرار گرفته است: ادامه سیاست سنتی موازنه‌گرایی و صبر راهبردی، یا حرکت به سوی ایفای نقشی فعال‌تر در شکل‌دهی به نظم سیاسی و امنیتی جهان. البته محتمل‌ترین سناریو در کوتاه‌مدت، نه بازگشت کامل به سیاست مائو و نه ادامه بدون تغییر سیاست دنگیستی، بلکه شکل‌گیری رویکردی ترکیبی است؛ رویکردی که در آن ملی‌گرایی، استقلال راهبردی، مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا و حفظ منافع اقتصادی جهانی، هم‌زمان دنبال می‌شوند. شاید مهم‌ترین پیام تحولات اخیر این باشد که چین دیگر نمی‌تواند صرفا با تکیه بر رشد اقتصادی و پرهیز از منازعات سیاسی، جایگاه جهانی خود را حفظ کند. جنگ خاورمیانه ممکن است پکن را به این واقعیت نزدیک کرده باشد که در جهان در حال گذار، قدرت اقتصادی بدون قدرت سیاسی و ظرفیت تأثیرگذاری بر نظم بین‌المللی، برای حفظ منافع راهبردی یک کشور بزرگ کافی نیست. این همان آزمونی است که می‌تواند آینده سیاست خارجی چین و موازنه قدرت جهانی را در دهه پیش رو تحت تأثیر قرار دهد. 

۱- مقاله و سخنرانی اخیر شنگ ژانگ، پژوهشگر روابط بین‌الملل، در سمپوزیوم دانشگاه کیوتو، با عنوان «ژئوپلیتیک در عصر هیولاها»، از این منظر قابل توجه است.