به احترام داور شیخاوندی

در روزهایی که غم و اندوه بر جامعه ایران حکم‌فرما‌ست و بسیاری از هم‌وطنان در سوگ رخدادهای اخیر، داغدار و عزادار هستند، یکی از چهره‌های پرتلاش و اثر‌گذار علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی ایران درگذشت.

علوم اجتماعی ایران با درگذشت استاد داور شیخاوندی یکی از تکیه‌گاه‌های علمی خود را از دست داد. هم‌زمان با خبر درگذشت داور شیخاوندی، متأسفانه خبر درگذشت استاد ایران‌شناس برجسته دانشگاه تفلیس گرجستان یعنی دکتر نوماد بارتایا نیز موجب تأثر ایران‌دوستان و علاقه‌مندان به حوزه ایران‌شناسی شد. داور شیخاوندی در ‌اردبیل‌ زاده شد و دوره آموزش عمومی را در همین شهر پشت سر گذاشت و سپس برای اخذ دیپلم راهی تهران شد و پس از آن در دانشسرای عالی موفق به اخذ لیسانس شد و سپس برای ادامه تحصیل عازم فرانسه شد. شیخاوندی به‌عنوان جامعه‌شناس، مترجم و مؤلف فعال، در دوره‌ طولانی چند‌دهه‌ای منشأ انتشار ده‌ها اثر در باب جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی بود.

دکتر شیخاوندی در دهه 40 خورشیدی فعالیت آکادمیک خود را در ایران آغاز کرد. از همان آغاز فعالیت علمی و تدریس و تحقیق در ایران، شیخاوندی به ترجمه و تألیف در حوزه‌های مورد علاقه خود دست به کار شد و اولین آثار خود را با عنوان «برنامه‌ریزی آموزش و پرورش و رشد اقتصادی و اج‍ت‍م‍اع‍ی‌» و نیز «بررسی مقدماتی تحول نظام آموزش و پرورش در ایران 1297-۱۳۴۹» در سال 1349 منتشر کرد.

 آموزش و پرورش همواره در تألیف و ترجمه‌های بعدی نیز به‌جد مورد توجه شیخاوندی بود. ترجمه برخی آثار ایوان ایلج، از‌جمله مدرسه‌زدایی در جامعه و حتی در این اواخر «بالیدگی آموزش و پرورش و به‌گشت جامعه»، نشانگر دل‌مشغولی‌های شیخاوندی به نهاد بسیار اثر‌گذار آموزش و پرورش در دوره‌ای چند‌دهه‌ای است. حضور در ساختار تدوین کتاب‌های درسی در دوره پهلوی و سال‌های آغازین انقلاب و تألیف برخی از کتاب‌های تعلیمات اجتماعی در آن سال‌های حساس نیز از دیگر فعالیت‌های شیخاوندی است که به آن کمتر توجه شده است. آسیب‌های اجتماعی و جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی یا به قول شیخاوندی آسیب‌های جامعوی و م‍س‍ائ‍ل‌ ج‍ام‍ع‍ت‍ی‌ ای‍ران از دیگر حوزه‌های مورد علاقه شیخاوندی بود که آثار مهمی را در این زمینه قلمی کرد. در کنار ترجمه و تألیف آثار دیگری درباره ماکس وبر، مانند «ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اس‍ی‌ ت‍ج‍دد م‍اک‍س‌ وب‍ر (ج‍ادوزدای‍ی‌ از ج‍ه‍ان‌)» و جامعه‌شناسی سیاسی، یکی دیگر از دغدغه‌های شیخاوندی توجه به هویت ملی و هویت ایرانی بود که منشأ خلق آثاری توسط وی شد.

دلبستگی شدید این استاد اردبیلی به هویت ایرانی را می‌توان در خلق آثاری همچون «زایش و خیزش ملت»، «تکوین و تنفیذ هویت ملی» و نیز آخرین کتاب چاپی داور شیخاوندی یعنی «تکوین و تکون هویت ایرانی: هویت‌های فردی، ملی، جهانی» ملاحظه کرد. در کنار بی‌توجهی مزمن و کم‌توجهی بسیاری از استادان جامعه‌شناسی به مقوله هویت ملی و اهمیت هویت ایرانی، داور شیخاوندی از معدود استادان جامعه‌شناسی در ایران بود که بخش زیادی از فعالیت‌های علمی، فرهنگی و حتی ترویجی خود را در خدمت آن قرار داده بود. شیخاوندی به‌جز تألیف و تدریس در دانشگاه‌های کشور و راهنمایی شماری رساله دانشجویی دوره تحصیلات عالی، در آثار خود دقت درخور توجهی در پاسداشت زبان و ادب فارسی داشت و دقت شیخاوندی در واژه‌گزینی و برابر‌نهادی واژگان علوم اجتماعی به زبان فارسی نیز شایان تحسین و قدردانی است. دکتر داور شیخاوندی در دوره‌ای که علوم اجتماعی در ایران به‌شدت ایدئولوژی‌زده بود و فضای علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی ایران تحت تأثیر افراطی‌های مارکسیست یا ایدئولوژی‌گرایان دیگر بود، مقهور فضای ایدئولوژیک نشد و علی‌رغم انتخاب رویکرد انتقادی در فعالیت‌های خود، به جمع جامعه‌شناسان فعال و وابسته به ایدئولوژی‌های رایج در فضای آکادمیک ایران نپیوست. در نتیجه، شیخاوندی با تعادل و عقلانیت و به دور از تندروی به فعالیت‌های علمی و آکادمیک خود ادامه داد. شیخاوندی افزون بر ویژگی‌های علمی و خدماتش در تألیف و ترجمه، از نظر شخصی نیز ارتباطات و رفاقت درخور توجهی با دانشجویانش داشت و حضور در محافل فرهنگی و علمی در جای‌جای ایران را به‌مثابه یک فرصت با روی گشاده می‌پذیرفت.

با وجود خدمات فراوان دکتر داور شیخاوندی به علم و فرهنگ در کشور، هیچ‌گاه در رادیو و تلویزیون کشور جایی برای حضور این استاد وطن‌پرست مانند بسیاری دیگر از ایران‌دوستان و وطن‌پرستان تعریف نشد؛ هر‌چند شیخاوندی در رسانه‌های جمعی نیز تا حدودی‌ فعال بود و به وسیله نوشتن مقاله یا انجام گفت‌وگو، دیدگاه‌های خود را با دیگر ایرانیان در میان می‌گذاشت. متأسفانه پس از عمری فعالیت علمی و دانشگاهی، داور شیخاوندی در 21 بهمن جان به جان‌آفرین تقدیم کرد. اگر‌چه داور شیخاوندی در دوره‌ای بیش از پنج‌دهه‌‌، خدمات علمی و فرهنگی مهمی به ایران و ایرانیان کرد، اما همچنان دغدغه‌های وی به‌ویژه درباره هویت ایرانی و ایرانیت و سرنوشت ملت ایران و نیز تجدد، دغدغه دیگر پژوهشگران و‌ محققانی است که دل در گرو سربلندی، عمران و آبادی ایران دارند. یاد و نام داور شیخاوندی گرامی باد. 

آخرین مقالات منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.