|

تاریخ جامعه پساانقلابی از زبان اشیا

«برخی از اشیا و عناصر فرهنگی نسبت به برخی دیگر در بازنمایی کلیت ارجحیت دارند یعنی برخی عناصر در یک مجموعه می‌توانند از قدرت بازنمایی بیشتری برخوردار باشند. بدین معنا، پیکان شاید نمونه‌ای عالی برای بازنمایی و فهم زمانه خودش باشد. این اتومبیل، چهار دهه از زندگی خود را پشت‌سر گذاشته است. بنابراین هر نسل می‌تواند این ابژه متحرک را با خاطره نسلی خود پیوند زند و به شکلی متفاوت بفهمد. مثلا برای جوانانی که در دهه 1340 و 1350 زندگی می‌کردند پیکان نماد جامعه مصرفی و اوقات فراغت بود اما برای نسل‌ من پیکان برعکس با فقر، ‌جنگ و به‌طورکلی زندگی در دهه 1360 بازنمایی می‌شود». نویسنده کتاب «امر روزمره در جامعه پسا‌انقلابی»، تاریخ فرهنگی جامعه ایران و زیست روزمره مردم در جامعه پسا‌انقلابی را از خلال نشانه‌های آشنای جامعه ایرانی در آن زمان مثل پیکان، صف ارزاق و اقلام ضروری، زندگی کوپنی، نقاشی ‌دیواری، ویدئو، لباس‌های جین و کراوات نشان می‌دهد. هرکدام از این اشیا به‌خوبی زندگی سیاسی و اقتصادی مردم ایران و حیات فرهنگی آنها را نشان می‌دهند. نویسنده نشان می‌دهد که این اشیا چگونه در تعاملی دیالکتیکی با زندگی مردم، هم متأثر از آنند و هم بر آن تأثیر می‌گذارند. بر سر هرکدام از این اشیا، نزاعی دائمی میان اراده قدرت و اراده زندگی مردم وجود دارد که هر یک می‌کوشند عاملیت خود را برای ساماندهی زندگی و اشیا داشته باشند. این نزاع و تمایل به تصاحب زندگی، در نهایت منجر به شکست یکی در برابر دیگری نشده ‌بلکه جریان خلاقانه، پویا و متکثری از معنا و نظام‌های چندصدایی را در جامعه ایجاد کرده است. به‌همین‌دلیل این اشیا نه‌تنها در یک زمان معانی مختلفی دارند، بلکه در گذر زمان نیز عمیقا دچار تحول معنا می‌شوند. مهم‌تر از همه آن است که چگونه برخی از این اشیا مانند پیکان منطق عمیق و ماندگاری را در زندگی ایرانی ایجاد می‌کنند و از خلال آنها می‌توان به نقش سیاست‌گذاری‌های دولتی در زندگی مردم پی برد. مثلا تفاوت آشکار در اشیای مورد استفاده در زمان جنگ با اشیای مورد استفاده در دوران سازندگی به‌کلی متفاوت و نشان از تغییر سیاست‌های دولتی بود. مفهوم اشیا نه در معنای محدود آن یعنی ابژه و ماده بلکه در معنای وسیع آن یعنی «چیز» در نظر گرفته شده است.
نویسنده با بینشی مردم‌نگارانه تلاش دارد «توصیفی فربه» از زندگی مردم ایران در چهار دهه اخیر بدهد. او خود محور نظری بحث کتاب را ذیل زندگی اجتماعی و فرهنگی اشیا قرار می‌دهد. تلاش او نشان‌دادن زندگی و فرهنگ ایرانیان از خلال تمرکز بر اشیایی است که نه‌تنها بازنمایی زندگی مردم هستند، ‌بلکه عاملیت خاص خود را در این زندگی دارند. تأمل درباره زندگی اشیا بحث جدیدی نیست و در جامعه‌شناسی نگاه زیمل به پول، نگاه مارکس به کالا و دورکهایم به توتم سرآغاز بحث درباره اشیاست. مطالعات فرهنگ مادی و مطالعه زندگی اشیا، به نحوی که امروزه از آن سخن می‌گوییم، از اواسط دهه 1990 آغاز شده و در دهه اخیر بسط یافته است. اکنون در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که اشیا و ابژه‌های مادی، بخشی معنادار از جهان ما شده‌اند. اگرچه علوم اجتماعی سنتی چندان مادیت چیزها را در کانون بحث قرار نداده، اما نمی‌توان گفت که کلا با زندگی امر مادی بیگانه است. در یکی از قدیمی‌ترین روایت‌ها، زیمل به پل‌ها و درها توجه می‌کند و از طریق آنها به تجربه‌های انسانی و تأثیر در فضا می‌پردازد. بااین‌حال، فضایی که زیمل از آن صحبت می‌کند پدیده‌ای انسانی است و نه ناانسانی. سنت‌های جدیدتر علوم اجتماعی که ذیل چرخش فرهنگی (ساختارگرایی، پسا‌ساختارگرایی، هرمنوتیک و نشانه‌شناسی) معنا شده‌اند، ‌هویت‌های مادی را بخشی از بسته‌های نمادین معناشناختی می‌دانند؛ به این معنا که آنها معتقدند ابژه‌ها حضور اجتماعی‌شان را مدیون فرایندهای معناشناختی و کد‌گذاری‌اند. بنابراین غالب این نظریه‌ها بیشتر بر ابعاد غیرمادی و ایده‌آلیستی تأکید می‌کنند و در نتیجه فرهنگ مادی را از درون نظریه خود به حاشیه می‌رانند.
کتاب «امر روزمره در جامعه پسا‌انقلابی» سیر و جریان پژوهش دانشگاهی در ایران را با تمرکز بر رشته مطالعات فرهنگی در یک دهه اخیر در ایران مورد بررسی قرار داده و فعالیت‌های کمی انجام‌شده و پژوهش‌های جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را به آن افزوده است. مطالعات فرهنگی در مطالعه معانی و سبک‌وسیاق زندگی روزمره به ‌کار می‌رود و با تحلیل عادات و روش‌های زندگی مردم برای انجام کارهای روزمره به نتایج مشخص جامعه‌شناختی می‌رسد. این گرایش میان‌رشته‌ای که از دل جامعه‌شناسی به وجود آمد، واکنشی بود به رویکرد انتزاعی و کلان‌نگر جامعه‌شناسی در فهم مسائل جامعه در تحلیل انتقادی اشکال و فرایندهای فرهنگی در جوامع معاصر. مطالعات فرهنگی، جامعه‌شناسی، نظریه اجتماعی، نظریه ادبی، انسان‌شناسی فرهنگی و تاریخ را برای مطالعه پدیده‌های فرهنگی در جوامع صنعتی ترکیب می‌کند. تمرکز مطالعات فرهنگی اغلب بر این موضوع است که چطور پدیده‌ای خاص به ایدئولوژی، نژاد، طبقه اجتماعی و جنسیت مرتبط می‌شود.
در بخش اول کتاب به پیش‌زمینه‌های نظری «فرهنگ امر مادی و زندگی روزمره» و تفاسیر و تعابیر آن در ایران پرداخته می‌شود. در بخش دوم، زندگی سیاسی اشیا در ایران انقلابی بررسی شده که عمده مباحث کتاب در آن گنجانده شده است. در بخش سوم کتاب، با عنوان جامعه پسا‌انقلابی، نویسنده ‌به تحولات کلیدی فرهنگ و جامعه ایرانی اشاره می‌کند. گذار از جامعه انقلابی به جامعه مصرفی ‌یا موضوعات دیگری مانند خانه، زندگی زیرزمینی، برج‌نشینی، ‌شادی، اینستاگرام و... هرکدام روایتی از زندگی و تحولات آن هستند. فصلی که درباره فیلم جدایی نادر از سیمین بحث می‌کند درواقع بهانه‌ای است برای واکاوی خصلت منفرد و جدایی‌ساز جامعه جدید. همین‌طور مقوله شادی و خشونت در بستر جامعه ایدئولوژیک دیده می‌شود و در نهایت در فصل «اخلاق مذهبی و روحیه کنکوری»، شکلی از تعامل در ایران پسا‌انقلابی را که میان دو مطلق کنکور و ایدئولوژی برقرار شده بررسی می‌شود. در ضمیمه کتاب، سه یادداشت انتقادی آمده است که خواننده را مجددا به فصل اولیه کتاب، ‌جامعه انقلابی، ارجاع می‌دهد.

«برخی از اشیا و عناصر فرهنگی نسبت به برخی دیگر در بازنمایی کلیت ارجحیت دارند یعنی برخی عناصر در یک مجموعه می‌توانند از قدرت بازنمایی بیشتری برخوردار باشند. بدین معنا، پیکان شاید نمونه‌ای عالی برای بازنمایی و فهم زمانه خودش باشد. این اتومبیل، چهار دهه از زندگی خود را پشت‌سر گذاشته است. بنابراین هر نسل می‌تواند این ابژه متحرک را با خاطره نسلی خود پیوند زند و به شکلی متفاوت بفهمد. مثلا برای جوانانی که در دهه 1340 و 1350 زندگی می‌کردند پیکان نماد جامعه مصرفی و اوقات فراغت بود اما برای نسل‌ من پیکان برعکس با فقر، ‌جنگ و به‌طورکلی زندگی در دهه 1360 بازنمایی می‌شود». نویسنده کتاب «امر روزمره در جامعه پسا‌انقلابی»، تاریخ فرهنگی جامعه ایران و زیست روزمره مردم در جامعه پسا‌انقلابی را از خلال نشانه‌های آشنای جامعه ایرانی در آن زمان مثل پیکان، صف ارزاق و اقلام ضروری، زندگی کوپنی، نقاشی ‌دیواری، ویدئو، لباس‌های جین و کراوات نشان می‌دهد. هرکدام از این اشیا به‌خوبی زندگی سیاسی و اقتصادی مردم ایران و حیات فرهنگی آنها را نشان می‌دهند. نویسنده نشان می‌دهد که این اشیا چگونه در تعاملی دیالکتیکی با زندگی مردم، هم متأثر از آنند و هم بر آن تأثیر می‌گذارند. بر سر هرکدام از این اشیا، نزاعی دائمی میان اراده قدرت و اراده زندگی مردم وجود دارد که هر یک می‌کوشند عاملیت خود را برای ساماندهی زندگی و اشیا داشته باشند. این نزاع و تمایل به تصاحب زندگی، در نهایت منجر به شکست یکی در برابر دیگری نشده ‌بلکه جریان خلاقانه، پویا و متکثری از معنا و نظام‌های چندصدایی را در جامعه ایجاد کرده است. به‌همین‌دلیل این اشیا نه‌تنها در یک زمان معانی مختلفی دارند، بلکه در گذر زمان نیز عمیقا دچار تحول معنا می‌شوند. مهم‌تر از همه آن است که چگونه برخی از این اشیا مانند پیکان منطق عمیق و ماندگاری را در زندگی ایرانی ایجاد می‌کنند و از خلال آنها می‌توان به نقش سیاست‌گذاری‌های دولتی در زندگی مردم پی برد. مثلا تفاوت آشکار در اشیای مورد استفاده در زمان جنگ با اشیای مورد استفاده در دوران سازندگی به‌کلی متفاوت و نشان از تغییر سیاست‌های دولتی بود. مفهوم اشیا نه در معنای محدود آن یعنی ابژه و ماده بلکه در معنای وسیع آن یعنی «چیز» در نظر گرفته شده است.
نویسنده با بینشی مردم‌نگارانه تلاش دارد «توصیفی فربه» از زندگی مردم ایران در چهار دهه اخیر بدهد. او خود محور نظری بحث کتاب را ذیل زندگی اجتماعی و فرهنگی اشیا قرار می‌دهد. تلاش او نشان‌دادن زندگی و فرهنگ ایرانیان از خلال تمرکز بر اشیایی است که نه‌تنها بازنمایی زندگی مردم هستند، ‌بلکه عاملیت خاص خود را در این زندگی دارند. تأمل درباره زندگی اشیا بحث جدیدی نیست و در جامعه‌شناسی نگاه زیمل به پول، نگاه مارکس به کالا و دورکهایم به توتم سرآغاز بحث درباره اشیاست. مطالعات فرهنگ مادی و مطالعه زندگی اشیا، به نحوی که امروزه از آن سخن می‌گوییم، از اواسط دهه 1990 آغاز شده و در دهه اخیر بسط یافته است. اکنون در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که اشیا و ابژه‌های مادی، بخشی معنادار از جهان ما شده‌اند. اگرچه علوم اجتماعی سنتی چندان مادیت چیزها را در کانون بحث قرار نداده، اما نمی‌توان گفت که کلا با زندگی امر مادی بیگانه است. در یکی از قدیمی‌ترین روایت‌ها، زیمل به پل‌ها و درها توجه می‌کند و از طریق آنها به تجربه‌های انسانی و تأثیر در فضا می‌پردازد. بااین‌حال، فضایی که زیمل از آن صحبت می‌کند پدیده‌ای انسانی است و نه ناانسانی. سنت‌های جدیدتر علوم اجتماعی که ذیل چرخش فرهنگی (ساختارگرایی، پسا‌ساختارگرایی، هرمنوتیک و نشانه‌شناسی) معنا شده‌اند، ‌هویت‌های مادی را بخشی از بسته‌های نمادین معناشناختی می‌دانند؛ به این معنا که آنها معتقدند ابژه‌ها حضور اجتماعی‌شان را مدیون فرایندهای معناشناختی و کد‌گذاری‌اند. بنابراین غالب این نظریه‌ها بیشتر بر ابعاد غیرمادی و ایده‌آلیستی تأکید می‌کنند و در نتیجه فرهنگ مادی را از درون نظریه خود به حاشیه می‌رانند.
کتاب «امر روزمره در جامعه پسا‌انقلابی» سیر و جریان پژوهش دانشگاهی در ایران را با تمرکز بر رشته مطالعات فرهنگی در یک دهه اخیر در ایران مورد بررسی قرار داده و فعالیت‌های کمی انجام‌شده و پژوهش‌های جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را به آن افزوده است. مطالعات فرهنگی در مطالعه معانی و سبک‌وسیاق زندگی روزمره به ‌کار می‌رود و با تحلیل عادات و روش‌های زندگی مردم برای انجام کارهای روزمره به نتایج مشخص جامعه‌شناختی می‌رسد. این گرایش میان‌رشته‌ای که از دل جامعه‌شناسی به وجود آمد، واکنشی بود به رویکرد انتزاعی و کلان‌نگر جامعه‌شناسی در فهم مسائل جامعه در تحلیل انتقادی اشکال و فرایندهای فرهنگی در جوامع معاصر. مطالعات فرهنگی، جامعه‌شناسی، نظریه اجتماعی، نظریه ادبی، انسان‌شناسی فرهنگی و تاریخ را برای مطالعه پدیده‌های فرهنگی در جوامع صنعتی ترکیب می‌کند. تمرکز مطالعات فرهنگی اغلب بر این موضوع است که چطور پدیده‌ای خاص به ایدئولوژی، نژاد، طبقه اجتماعی و جنسیت مرتبط می‌شود.
در بخش اول کتاب به پیش‌زمینه‌های نظری «فرهنگ امر مادی و زندگی روزمره» و تفاسیر و تعابیر آن در ایران پرداخته می‌شود. در بخش دوم، زندگی سیاسی اشیا در ایران انقلابی بررسی شده که عمده مباحث کتاب در آن گنجانده شده است. در بخش سوم کتاب، با عنوان جامعه پسا‌انقلابی، نویسنده ‌به تحولات کلیدی فرهنگ و جامعه ایرانی اشاره می‌کند. گذار از جامعه انقلابی به جامعه مصرفی ‌یا موضوعات دیگری مانند خانه، زندگی زیرزمینی، برج‌نشینی، ‌شادی، اینستاگرام و... هرکدام روایتی از زندگی و تحولات آن هستند. فصلی که درباره فیلم جدایی نادر از سیمین بحث می‌کند درواقع بهانه‌ای است برای واکاوی خصلت منفرد و جدایی‌ساز جامعه جدید. همین‌طور مقوله شادی و خشونت در بستر جامعه ایدئولوژیک دیده می‌شود و در نهایت در فصل «اخلاق مذهبی و روحیه کنکوری»، شکلی از تعامل در ایران پسا‌انقلابی را که میان دو مطلق کنکور و ایدئولوژی برقرار شده بررسی می‌شود. در ضمیمه کتاب، سه یادداشت انتقادی آمده است که خواننده را مجددا به فصل اولیه کتاب، ‌جامعه انقلابی، ارجاع می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.