|

قماری خطرناک برای ماندن در قدرت

سیاوش رزمند

2003، 2004، 2008، 2011، 2013، 2015 و هم‌اکنون در روزهای پایانی جولای 2016. ما تنها تاریخ اعتراضات خیابانی مهم ارمنستان در قرن جوان کنونی را در یکی از باستانی‌ترین تمدن‌ها و اولین دولت مسیحی جهان پشت هم چیده‌ایم.
بحران گروگان‌گیری دو هفته اخیر در ایروان از آن دست اتفاقاتی نیست که برای مردم این کشور در قفقاز جنوبی عجیب به نظر برسد، آن‌هم وقتی که در کشور همسایه در شب گذشته کودتایی رخ داده باشد که خواه حقیقی، خواه جعلی، دست‌مایه‌ای برای پاک‌سازی‌های اردوغان از مخالفانش بوده باشد. ارمنی‌ها بیش از تمام همسایگان خود تمرین خیابانی برای تغییر در کشوری با معیارهای جهانی نیمه‌آزاد را کرده‌اند. به یاد داشته باشیم که در هیچ‌یک از کشورهای مستقل جنوب قفقاز و جمهوری‌های فدراتیو شمال قفقاز در دل روسیه حتی با وجود تجربه انقلاب «گل رز» یا اعتراضات انتخاباتی در دیگر همسایه ارمنستان؛ یعنی کشور محافظه‌کار گرجستان که به سرنگونی شواردنادزه و بعدها پایین کشیده‌شدن دولت غرب‌گرای ساکاشویلی و «جنبش ملی متحد»‌اش منجر شد، هیچ‌یک به اندازه ارمنستان از آزادی تجمعات یا فعالیت احزاب یا سازمان‌های خصوصی برخوردار نیستند. تغییرات سال گذشته در قانون اساسی از طریق رفراندومی که بنا بر تغییر سیستم اجرائی کشور از ریاستی به پارلمانی داشت، در اصل بازی «سرژ سرکيسیان» برای مدل امتحان ‌شده‌ای است که پوتین و اردوغان به‌نوبه خود با موفقیت اجرایش کردند، درحالی‌که همین متحد برای ساکاشویلی دردسر درست کرد و به‌جای اینکه از کاخ ریاست‌جمهوری به صندلی صدارت تکیه بزند، برای مدتی آواره شد تا به فرمانداری «اودسا» در اوکراین پس از انقلاب «یورومیدان» برسد.
بیاییم کمی به عقب‌‌تر بازگردیم؛ به 27 اکتبر 1999 و چند نام را مرور کنیم: «وازگن سارگسیان»، «کارن دمیرچیان»، «لئونارد پطروسیان»، «یوری بخشیان»، «روبن میرویان»، «میخاییل کوتانیان»، «ارمناک آرمناکیان» و «هنریک آبراهامیان»؛ این هشت نام متعلق به هشت شهروند عادی نبوده است و این اسامی یعنی تاریخ کشتار پارلمان ارمنستان. نخست‌وزیر، رئیس پارلمان و دو نایب او به‌همراه وزیر امور اضطراری و سه نماینده به خون کشیده شدند تا نام «روبرت کوچاریان»، رئیس‌جمهور وقت و وارثش «سرژ سركيسیان» که امروز حاکم بر امور ارمنستان است، در زمره مظنونان اصلی برای یک تسویه‌حساب یا هموارسازی جاده برای گروهی باشد که ارمنی‌ها آن را «دسته قره‌باغی‌ها» می‌خوانند که هر دو پیش از ارمنستان ریاست‌جمهوری کوهستانی قره‌باغ یا به اختصار «آرتساخ» را داشته‌اند.
از همین منظر است که به نام «ژیرایر سفیلیان» می‌رسیم و امکان یافتن پاسخی برای مسئله سیاست ارمنی را پیش‌روی خود می‌بینیم. او متولد لبنان است که در جریان جنگ قره‌باغ و به‌ویژه غلبه نیروهای ارمنی بر ارتش آذربایجان در «شوشا» که پس از فتح به «شوشی» تبدیل شد، مبدل به قهرمانی ملی و فرماندهی نظامی شد. او پس از جنگ رخت سیاست بر تن کرد و عملا بر تغییر رژیم سیاسی ارمنستان متمرکز شد که از دید او در حال معامله با آذری‌ها بر سر استقلال جمهوری خودخوانده قره‌باغ است. امروز او مخالف شماره یک دولت است که به بند کشیده شده، همان‌طور که «وازگن سارگسیان» نخست‌وزیری که در پارلمان به گلوله بسته شد، قهرمان جنگ قره‌باغ بود و پس از به ریاست‌رساندن کوچاریان، با آخرین دبیر حزب کمونیست ارمنستان و ریاست وقت پارلمان دمیرچیان ائتلافی را سامان داده بود برای کسب قدرت در پازل هزارتکه مجادلات سیاسی ارمنستان رسته از جنگ و مصائب اقتصادی مولود فروپاشی اتحاد شوروی. مسئله قره‌باغ قطعا بیش از آنچه در کشور همسایه ، یعنی آذربایجان دست‌مایه امنیت داخلی یا سیاست‌های هیأت حاکمه می‌شود، موجب جهت‌دهی‌های سیاسی- اجتماعی در ارمنستان شده و در آینده نیز بی‌شک نقشی اساسی ایفا خواهد کرد. ارمنستان امروز با تمامی مشکلات اقتصادی و سیاسی‌اش یکی از قهرمانان بازسازی اقتصاد خود و خصوصی‌سازی با غلبه بر تورم به‌همراه حرکتی رو به جلو در میان بیشتر جمهوری‌های پیشین شوروی با ذکر این نکته است که ارمنستان کشوری محصور به خشکی و تحت تحریم‌های اقتصادی ترکیه و آذربایجان است. شهروندان ارمنی بیش از دیگر کشورهای قفقاز تمرین تغییر کرده‌‌اند و تمامی مسائل سیاسی، فساد اداری و مالیات انرژی را از طریق حرکت‌های اعتراضی و جمعی به دولت خود نشان داده‌‌اند که فارغ از نتیجه به‌‌دست‌آمده، نشان از حرکتی پویا و نادر در میان جماهیر پیشین شوروی مانند: ازبکستان، تاجیکستان، آذربایجان، بلاروس و قزاقستان دارد که حکمرانانی مادام‌العمر با تکیه بر منابع غنی ملی، کشورهای خود را در شرایطی قرون‌وسطایی از نظر سیاسی و اجتماعی با خفقانی که بخش روزمره زندگی مردم شده است اداره می‌کنند. شاید بتوان دلیل این تغییر را بیش از هر نکته‌ای در ذات مسئله هویت ارمنی جست که در آن مذهب، ناسیونالیسم و قومیت طی قرون به هم آمیخته و هویتی ویژه را برای شهروندان ارمنی و به‌ويژه مهاجران بی‌شمار رقم زده است. چنین ویژگی ممتازی در تقریبا بیشتر جمهوری‌های پیشین (البته به‌جز روسیه، گرجستان و دیگر جمهوری‌های اروپایی) وجود ندارد که ساختار سیاسی آنها تا پیش از شورویایی‌شدن درمانده فئودالیسمی بومی و عموما متکی بر خانات محلی با فرهنگ غالب اسلامی آسیای میانه بوده است که در آن ناسیونالیسم یا در کل مفهوم دولت - ملت چندان جایی برای خودنمایی نمی‌یافته است، همان‌گونه که در آذربایجان تا پیش از ازهم‌پاشیدن امپراتوری رومانوف‌ها، مسلمانان قفقاز دل در گرو آن‌سوی ارس و سرزمین ایران داشتند. امروز «سرکيسیان» در چنین جایگاهی ایستاده است که با دموکراسی ارمنی دست به قماری خطرناک برای ماندن در قدرت بزند در کشوری که جدای زدوبند‌های پشت‌پرده حداقل تاکنون ریاست موروثی و قبضه دیکتاتورمآبانه قدرت در آن جایی نداشته است. ناحیه اربونی که امروز بحران گروگان‌گیری مرکز پلیس و تظاهرات مرتبط با دستگیری «ژیرایر سفیلیان» که خود روزگاری جنگ‌های شهری داخلی لبنان در مناطق ارمنی را رهبری می‌کرد، محلی است که مجسمه مشهور «داوید ساسونی»، قهرمان اساطیری و فولکلور ارامنه، در آن قرار گرفته است.

2003، 2004، 2008، 2011، 2013، 2015 و هم‌اکنون در روزهای پایانی جولای 2016. ما تنها تاریخ اعتراضات خیابانی مهم ارمنستان در قرن جوان کنونی را در یکی از باستانی‌ترین تمدن‌ها و اولین دولت مسیحی جهان پشت هم چیده‌ایم.
بحران گروگان‌گیری دو هفته اخیر در ایروان از آن دست اتفاقاتی نیست که برای مردم این کشور در قفقاز جنوبی عجیب به نظر برسد، آن‌هم وقتی که در کشور همسایه در شب گذشته کودتایی رخ داده باشد که خواه حقیقی، خواه جعلی، دست‌مایه‌ای برای پاک‌سازی‌های اردوغان از مخالفانش بوده باشد. ارمنی‌ها بیش از تمام همسایگان خود تمرین خیابانی برای تغییر در کشوری با معیارهای جهانی نیمه‌آزاد را کرده‌اند. به یاد داشته باشیم که در هیچ‌یک از کشورهای مستقل جنوب قفقاز و جمهوری‌های فدراتیو شمال قفقاز در دل روسیه حتی با وجود تجربه انقلاب «گل رز» یا اعتراضات انتخاباتی در دیگر همسایه ارمنستان؛ یعنی کشور محافظه‌کار گرجستان که به سرنگونی شواردنادزه و بعدها پایین کشیده‌شدن دولت غرب‌گرای ساکاشویلی و «جنبش ملی متحد»‌اش منجر شد، هیچ‌یک به اندازه ارمنستان از آزادی تجمعات یا فعالیت احزاب یا سازمان‌های خصوصی برخوردار نیستند. تغییرات سال گذشته در قانون اساسی از طریق رفراندومی که بنا بر تغییر سیستم اجرائی کشور از ریاستی به پارلمانی داشت، در اصل بازی «سرژ سرکيسیان» برای مدل امتحان ‌شده‌ای است که پوتین و اردوغان به‌نوبه خود با موفقیت اجرایش کردند، درحالی‌که همین متحد برای ساکاشویلی دردسر درست کرد و به‌جای اینکه از کاخ ریاست‌جمهوری به صندلی صدارت تکیه بزند، برای مدتی آواره شد تا به فرمانداری «اودسا» در اوکراین پس از انقلاب «یورومیدان» برسد.
بیاییم کمی به عقب‌‌تر بازگردیم؛ به 27 اکتبر 1999 و چند نام را مرور کنیم: «وازگن سارگسیان»، «کارن دمیرچیان»، «لئونارد پطروسیان»، «یوری بخشیان»، «روبن میرویان»، «میخاییل کوتانیان»، «ارمناک آرمناکیان» و «هنریک آبراهامیان»؛ این هشت نام متعلق به هشت شهروند عادی نبوده است و این اسامی یعنی تاریخ کشتار پارلمان ارمنستان. نخست‌وزیر، رئیس پارلمان و دو نایب او به‌همراه وزیر امور اضطراری و سه نماینده به خون کشیده شدند تا نام «روبرت کوچاریان»، رئیس‌جمهور وقت و وارثش «سرژ سركيسیان» که امروز حاکم بر امور ارمنستان است، در زمره مظنونان اصلی برای یک تسویه‌حساب یا هموارسازی جاده برای گروهی باشد که ارمنی‌ها آن را «دسته قره‌باغی‌ها» می‌خوانند که هر دو پیش از ارمنستان ریاست‌جمهوری کوهستانی قره‌باغ یا به اختصار «آرتساخ» را داشته‌اند.
از همین منظر است که به نام «ژیرایر سفیلیان» می‌رسیم و امکان یافتن پاسخی برای مسئله سیاست ارمنی را پیش‌روی خود می‌بینیم. او متولد لبنان است که در جریان جنگ قره‌باغ و به‌ویژه غلبه نیروهای ارمنی بر ارتش آذربایجان در «شوشا» که پس از فتح به «شوشی» تبدیل شد، مبدل به قهرمانی ملی و فرماندهی نظامی شد. او پس از جنگ رخت سیاست بر تن کرد و عملا بر تغییر رژیم سیاسی ارمنستان متمرکز شد که از دید او در حال معامله با آذری‌ها بر سر استقلال جمهوری خودخوانده قره‌باغ است. امروز او مخالف شماره یک دولت است که به بند کشیده شده، همان‌طور که «وازگن سارگسیان» نخست‌وزیری که در پارلمان به گلوله بسته شد، قهرمان جنگ قره‌باغ بود و پس از به ریاست‌رساندن کوچاریان، با آخرین دبیر حزب کمونیست ارمنستان و ریاست وقت پارلمان دمیرچیان ائتلافی را سامان داده بود برای کسب قدرت در پازل هزارتکه مجادلات سیاسی ارمنستان رسته از جنگ و مصائب اقتصادی مولود فروپاشی اتحاد شوروی. مسئله قره‌باغ قطعا بیش از آنچه در کشور همسایه ، یعنی آذربایجان دست‌مایه امنیت داخلی یا سیاست‌های هیأت حاکمه می‌شود، موجب جهت‌دهی‌های سیاسی- اجتماعی در ارمنستان شده و در آینده نیز بی‌شک نقشی اساسی ایفا خواهد کرد. ارمنستان امروز با تمامی مشکلات اقتصادی و سیاسی‌اش یکی از قهرمانان بازسازی اقتصاد خود و خصوصی‌سازی با غلبه بر تورم به‌همراه حرکتی رو به جلو در میان بیشتر جمهوری‌های پیشین شوروی با ذکر این نکته است که ارمنستان کشوری محصور به خشکی و تحت تحریم‌های اقتصادی ترکیه و آذربایجان است. شهروندان ارمنی بیش از دیگر کشورهای قفقاز تمرین تغییر کرده‌‌اند و تمامی مسائل سیاسی، فساد اداری و مالیات انرژی را از طریق حرکت‌های اعتراضی و جمعی به دولت خود نشان داده‌‌اند که فارغ از نتیجه به‌‌دست‌آمده، نشان از حرکتی پویا و نادر در میان جماهیر پیشین شوروی مانند: ازبکستان، تاجیکستان، آذربایجان، بلاروس و قزاقستان دارد که حکمرانانی مادام‌العمر با تکیه بر منابع غنی ملی، کشورهای خود را در شرایطی قرون‌وسطایی از نظر سیاسی و اجتماعی با خفقانی که بخش روزمره زندگی مردم شده است اداره می‌کنند. شاید بتوان دلیل این تغییر را بیش از هر نکته‌ای در ذات مسئله هویت ارمنی جست که در آن مذهب، ناسیونالیسم و قومیت طی قرون به هم آمیخته و هویتی ویژه را برای شهروندان ارمنی و به‌ويژه مهاجران بی‌شمار رقم زده است. چنین ویژگی ممتازی در تقریبا بیشتر جمهوری‌های پیشین (البته به‌جز روسیه، گرجستان و دیگر جمهوری‌های اروپایی) وجود ندارد که ساختار سیاسی آنها تا پیش از شورویایی‌شدن درمانده فئودالیسمی بومی و عموما متکی بر خانات محلی با فرهنگ غالب اسلامی آسیای میانه بوده است که در آن ناسیونالیسم یا در کل مفهوم دولت - ملت چندان جایی برای خودنمایی نمی‌یافته است، همان‌گونه که در آذربایجان تا پیش از ازهم‌پاشیدن امپراتوری رومانوف‌ها، مسلمانان قفقاز دل در گرو آن‌سوی ارس و سرزمین ایران داشتند. امروز «سرکيسیان» در چنین جایگاهی ایستاده است که با دموکراسی ارمنی دست به قماری خطرناک برای ماندن در قدرت بزند در کشوری که جدای زدوبند‌های پشت‌پرده حداقل تاکنون ریاست موروثی و قبضه دیکتاتورمآبانه قدرت در آن جایی نداشته است. ناحیه اربونی که امروز بحران گروگان‌گیری مرکز پلیس و تظاهرات مرتبط با دستگیری «ژیرایر سفیلیان» که خود روزگاری جنگ‌های شهری داخلی لبنان در مناطق ارمنی را رهبری می‌کرد، محلی است که مجسمه مشهور «داوید ساسونی»، قهرمان اساطیری و فولکلور ارامنه، در آن قرار گرفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.