مقصود فراستخواه: پرسش از نهاد دانشگاه
نخستین بار دکتر صدیقی پدر جامعهشناسی ایران، از نسل اول جامعهشناسان، «Institution» را «نهاد» ترجمه کرد. نهادها به لحاظ جامعهشناسی ساختهای اجتماعی هستند که از شیوههای زیست تکرارشونده به وجود میآیند. وقتی شیوه زیست پایدار و تکرارشونده بهاینترتیب ارزش بقا پیدا میکند به نهاد تبدیل میشوند. نظم نهادی شکلگرفته مثل نهاد خانواده، نهاد مالکیت، دولت، دین یا آموزش. دانشگاه در اروپا نهادی شهری بود که از پویاییهای شهر مدرن و تجربه مدرنیته در شهر و از زیست اجتماعی مردم مثل نهادهای دیگر ساختار پیدا کرد. پس پشت دانشگاه یک زیست اجتماعی وجود دارد. به عبارت دیگر، یک زیستبوم وجود دارد، نوعی حس سوژگی هست: انسانی که میگوید میخواهم بفهمم. پس پشت دانشگاه طبقات متوسط نیرومندی است که روی پای خود ایستادهاند. پس پشت دانشگاه آپاراتوسهای اجتماعی-اقتصادی و صنفی و حرفهای وجود دارد. دانشگاه به این معنا در اروپا نهادی نیرومند بود. درحالیکه به همین معنا در ایران میتوان گفت یا اصلا نهاد نبوده یا دستکم نهاد نیرومندی نبوده است. هسته اجتماعی دانشگاه در ایران ضعیف بوده. ما ستارههای دانش کم نداشتهایم، اما مؤسسات دانشی نه.
دانشگاه مؤسس نیست. بههمیندلیل دانشگاه در دوره معاصر ایران به تصاحب ایدئولوژیها در آمده است. چون خود دانشگاه هستی ضعیفی دارد. در آغاز ذیل ایدئولوژی مدرنیزاسیون دولتی تعریف شد. دولتی که هستی زائد دارد و میخواهد نوسازی کند. پس بهتر است ساختمانی هم به نام دانشگاه داشته باشیم. رضاخان که میخواست مدرسههای عالی را برای کنترل در قالب یک دانشگاه درآورد، دانشگاه تهران را ساخت. سومین ایدئولوژی که دانشگاه به تصاحبش در میآید، ایدئولوژی خصوصیسازی است. امروزه ایدئولوژی بازار در دانشگاه در کنار ایدئولوژیهای دیگر جولان میدهد. پولیشدن دانشگاه یکی از نشانههای این سیطره است. دانشگاه طبق تعریف، سرشتی اجتماعی دارد و نهادی مدنی معطوف به خیر عمومی است. اما اکنون 85 درصد دانشجویان ما برای درسخواندن پول پرداخت میکنند، در حالیکه در کشوری مانند آلمان هزینه تحصیل کاملا رایگان است. در کشورهای دیگری هم که باید شهریه پرداخت شود، دانشجو میتواند از کمکهای متعددی استفاده کند.
17 سازمان مختلف بر دانشگاه سیطره دارند و هر یک به صورت موازی برای دانشگاه تعیین تکلیف میکنند. در جهان بهندرت میتوان نمونه مشابهی یافت که رئیس دانشگاه را دولت تعیین کند و بعد از او بخواهند بنگاهداری کند و هزینههای دانشگاه را خودش تأمین کند. در اینجا هم باید هزینه ایدئولوژی دولت پرداخت شود و هم خرج سرمایهداری پولی. دانشگاه ایرانی در هشت دهه گرفتار اینهمه ایدئولوژی بوده و نتوانسته هستی و چیستی خود را مستقر کند. مراد من از ایدئولوژی معرفتی است مخدوش که بیش از اندازه مسحورکننده است که با صدایی بلند دعوی بیان کلیت به شکل منسجم را دارد. در اروپا نیز دانشگاه امری ناب نبود و انواع ایدئولوژیهای طبقاتی را پس پشت خود میدید. ملت-دولت مدرن در اروپا ایدئولوژیای بود که در سیطره دانشگاه نقشی اساسی داشت. اما ظرفیتی در طبیعت دانشی این نهاد وجود دارد که به صورت مداوم نقد و تشکیک را امکانپذیر میکند؛ درواقع به خاطر دینامیسم درون دانشگاه است که میتواند در برابر ایدئولوژیها مقاومت کند.
نخستین بار دکتر صدیقی پدر جامعهشناسی ایران، از نسل اول جامعهشناسان، «Institution» را «نهاد» ترجمه کرد. نهادها به لحاظ جامعهشناسی ساختهای اجتماعی هستند که از شیوههای زیست تکرارشونده به وجود میآیند. وقتی شیوه زیست پایدار و تکرارشونده بهاینترتیب ارزش بقا پیدا میکند به نهاد تبدیل میشوند. نظم نهادی شکلگرفته مثل نهاد خانواده، نهاد مالکیت، دولت، دین یا آموزش. دانشگاه در اروپا نهادی شهری بود که از پویاییهای شهر مدرن و تجربه مدرنیته در شهر و از زیست اجتماعی مردم مثل نهادهای دیگر ساختار پیدا کرد. پس پشت دانشگاه یک زیست اجتماعی وجود دارد. به عبارت دیگر، یک زیستبوم وجود دارد، نوعی حس سوژگی هست: انسانی که میگوید میخواهم بفهمم. پس پشت دانشگاه طبقات متوسط نیرومندی است که روی پای خود ایستادهاند. پس پشت دانشگاه آپاراتوسهای اجتماعی-اقتصادی و صنفی و حرفهای وجود دارد. دانشگاه به این معنا در اروپا نهادی نیرومند بود. درحالیکه به همین معنا در ایران میتوان گفت یا اصلا نهاد نبوده یا دستکم نهاد نیرومندی نبوده است. هسته اجتماعی دانشگاه در ایران ضعیف بوده. ما ستارههای دانش کم نداشتهایم، اما مؤسسات دانشی نه.
دانشگاه مؤسس نیست. بههمیندلیل دانشگاه در دوره معاصر ایران به تصاحب ایدئولوژیها در آمده است. چون خود دانشگاه هستی ضعیفی دارد. در آغاز ذیل ایدئولوژی مدرنیزاسیون دولتی تعریف شد. دولتی که هستی زائد دارد و میخواهد نوسازی کند. پس بهتر است ساختمانی هم به نام دانشگاه داشته باشیم. رضاخان که میخواست مدرسههای عالی را برای کنترل در قالب یک دانشگاه درآورد، دانشگاه تهران را ساخت. سومین ایدئولوژی که دانشگاه به تصاحبش در میآید، ایدئولوژی خصوصیسازی است. امروزه ایدئولوژی بازار در دانشگاه در کنار ایدئولوژیهای دیگر جولان میدهد. پولیشدن دانشگاه یکی از نشانههای این سیطره است. دانشگاه طبق تعریف، سرشتی اجتماعی دارد و نهادی مدنی معطوف به خیر عمومی است. اما اکنون 85 درصد دانشجویان ما برای درسخواندن پول پرداخت میکنند، در حالیکه در کشوری مانند آلمان هزینه تحصیل کاملا رایگان است. در کشورهای دیگری هم که باید شهریه پرداخت شود، دانشجو میتواند از کمکهای متعددی استفاده کند.
17 سازمان مختلف بر دانشگاه سیطره دارند و هر یک به صورت موازی برای دانشگاه تعیین تکلیف میکنند. در جهان بهندرت میتوان نمونه مشابهی یافت که رئیس دانشگاه را دولت تعیین کند و بعد از او بخواهند بنگاهداری کند و هزینههای دانشگاه را خودش تأمین کند. در اینجا هم باید هزینه ایدئولوژی دولت پرداخت شود و هم خرج سرمایهداری پولی. دانشگاه ایرانی در هشت دهه گرفتار اینهمه ایدئولوژی بوده و نتوانسته هستی و چیستی خود را مستقر کند. مراد من از ایدئولوژی معرفتی است مخدوش که بیش از اندازه مسحورکننده است که با صدایی بلند دعوی بیان کلیت به شکل منسجم را دارد. در اروپا نیز دانشگاه امری ناب نبود و انواع ایدئولوژیهای طبقاتی را پس پشت خود میدید. ملت-دولت مدرن در اروپا ایدئولوژیای بود که در سیطره دانشگاه نقشی اساسی داشت. اما ظرفیتی در طبیعت دانشی این نهاد وجود دارد که به صورت مداوم نقد و تشکیک را امکانپذیر میکند؛ درواقع به خاطر دینامیسم درون دانشگاه است که میتواند در برابر ایدئولوژیها مقاومت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.