روایت حسین علیزاده از رفتن کیارستمی و آن روزهای «کانون»:
بخشی از جغرافیای ایران حذف شد
سعید برآبادی: عباس کیارستمی امروز از مقابل یکی از قدیمیترین ساختمانهای کانون پرورش فکری بهسوی خانه ابدیاش خواهد رفت. برای نسل ما، شاید انتخاب چنین مکانی برای بدرقه کیارستمی، منطقی و آشنا باشد، اما برای نسل جدید که بهواسطه پیچیدن خبر فوت او در شبکههای اجتماعی، کیارستمی را شناختند، انتخاب کانون پرورش فکری چه معنایی دارد؟ اصلا آیا آنها این نهاد را بهدرستی میشناسند و از هنرمندانی که سنگ بنای آن را گذاشتهاند، اطلاع درستی دارند؟ حسین علیزاده که خود از 19 سالگی در کانون پرورش فکری بوده و از دوستان نزدیک کیارستمی است، به «شرق» میگوید که چرا و چطور، کانون پرورش فکری در ساختن یک نسل نقش داشت؛ نقشی که دیگر امکان تکرار آن فراهم نشد و به همین خاطر بعید نیست که نسل امروز از علت انتخاب این محل برای بدرقه کیارستمی، چیزی نداند.
اولین خاطره شما از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به چه زمانی برمیگردد؟
سال 49 بود و من 19 سال بیشتر نداشتم. همزمان با قبولی در دانشگاه، من هم مثل بسیاری از هنرمندان همدورهایام کار در کانون را شروع کردیم. این روزها که همه در غم ازدستدادن کیارستمی شریک شدهایم، یاد کانون هم دوباره زنده شده است، چون او هم اولین تجربههای فیلمسازیاش را از کانون پرورش فکری آغاز کرده بود.
کانون در آن سالها چه ویژگی منحصربهفردی داشت که باعث جمعشدن خیل کثیری از هنرمندان در یک مکان واحد شده بود؟
ذات کانون، منحصربهفرد بود. محیطی بود که همه را سر ذوق میآورد؛ فرقی نمیکرد که آمدهای تا درس بدهی یا درس بگیری، همه یک خانواده بودیم. اگر کودکی استعداد داشت میتوانست در کانون، پرورش پیدا کند، کار تعاونی را بیاموزد و متفاوت از همنسلانش شود. اصلا اگر شما به مکانیابی کتابخانههای کانون پرورش فکری، چه در تهران و چه در دیگر شهرها نگاه کنید متوجه میشوید که حتی انتخاب این مکانها هدفمند بوده است. عموم کتابخانههای کانون، در محلههای فرودست شهرها قرار داشتند، در مکانهایی که بضاعت خانوادهها کم بود و کانون به خانوادهها کمک میکرد، بهجای رهاکردن کودک در کوچه و خیابان، آنها را با طیف وسیعی از هنر آشنا کنند؛ از فیلمسازی گرفته تا موسیقی، از نقاشی تا تئاتر و در کنار همه اینها، جلسات مفصل کتابخوانی بود.
امروز نسل نوپایی که کانون را تجربه نکرده، شاید تعریف درستی از علیزادهها و کیارستمیها و مثقالیها و کلانتریها نداشته باشد. سرنوشت نسلی که استادانی چون شما در کانون پرورش داد، چه شد و چرا این زنجیره ادامه پیدا نکرد؟
وقتی با هرکدام از استادان آن روزگار درباره کانون حرف بزنید، از این محیط آموزشی و پرورشی، بهمثابه یک بهشت یاد میکنند و میگویند: «آیا میشود این بهشت را تکرار کرد؟ آیا میشود خانه امید بچهها دوباره بازگردد و زنده شود؟» آنموقع، بچههای کوچکی فارغ از طبقههای اجتماعی خود میآمدند، فیلم میساختند، موسیقی و نقاشی را میشناختند، سفر علمی میرفتند، کتاب میخواندند و انگیزهداشتن برای ساختن جامعه خود را از دل همه این آموزشها فرامیگرفتند و طبیعی است که چنین محیط صمیمانهای، بهشت آنها و ما باشد. شاید به همین خاطر است که همه از عشق مشترکی نسبت به کانون حرف میزنند. عده زیادی از این بچهها، بعدها جذب هنر حرفهای شدند و به صورت تخصصی شاخههای مختلف هنر را پیگیری کردند؛ مثلا آقای علیقلی که آهنگساز هستند، از شاگردان ما در کانون بودند، یا آقای حسندوست و آقای طالبی که بعدها به حوزه سینما رفتند، از همین نسل بودند. در کنار چهرههای فراوانی که این کانونها به جامعه هنری کشور معرفی کردند، کانون نسلی را پرورش داد که هنردوستِ بافرهنگ بود. بچهها این امکان را داشتند که از ششسالگی به کانون بیایند و چنین فرصتی قطعا از آنها
مخاطبانی جدی و بافرهنگ برای هنر کشور میساخت، حتی اگر هنرمند نمیشدند و تخصصی دیگر پیدا میکردند. اگرچه من تحصیل موسیقی را از هنرستان شروع کرده بودم، اما عشقم به موسیقی از زمان کانون، عمق گرفت. وضع کیارستمی و استادانی چون او هم به همین منوال است. اگر اسامی هنرمندانی را که روزگاری در کانون بودند مرور کنید، میبینید که کانون یک مرکز خلاقیت بود.
چرا امروز دیگر خبری از کانون پرورش فکری نیست، یا اگر هست به پرباری آن دوره نیست؟
شاید به این خاطر که امروز، نقش مادیات در جامعه ما پررنگتر از همیشه شده است. آنموقع ما با حقوق ناچیز اما با میل و عشق به کانون میرفتیم، حتی اگر حقوقمان را قطع میکردند، باز هم روابط احساسیای که در آنجا و با شاگردانمان داشتیم، باعث میشد کار را ادامه دهیم. امروز اما خیلی چیزها مادی شده و بهدستآوردن آن شرایط سختتر از همیشه. در شرایط فعلی، با وجود نهادهای دولتی و نظارتی در حوزه هنر، باز هم میبینیم که کُمیت هنردوستی و فهم هنر در جامعه میلنگد، چرا؟ شاید به این خاطر که نقش کانون را نادیده گرفتیم، کانون در آنموقع سطح کیفی یک نسل را در حوزه هنر بالا میبرد و کودکان را از سن پایین با هنر آشنا میکرد. شاید اگر امروز کانون پرورش فکری روند واقعیاش را طی میکرد، بسیاری از تولیدات حوزه هنر، اصلا نیازی به مجوز نداشتند، چون شهروندی که از کودکی بهصورت کیفی با هنر آشنا شده، هنر را میشناسد و در چارچوبهای آن دست به خلق اثر میزند. تمام این زنجیره آموزشی در کانون، حالا قطع شده و در یک نگاه کلی باید علتهای این مسئله را به عنوان امراض جامعه مورد بررسی قرار داد، چراکه اگر به دنبال هنر معنوی باشیم یا حتی بخواهیم
مردم را از طریق هنر، دیندار کنیم، باز هم نقش آموزش، یک نقش کلیدی است.
اولینبار کیارستمی را در کانون دیدید؟
او از نسل بزرگتر هنرمندانی بود که در کانون مشغول به کار شده بودند، جوان لاغری که همین عینک را همیشه روی چشم داشت. شاید اولین برخورد ملموس و از نزدیک ما، درست همان روزی بود که دوربین به دست برای تصویربرداری از ارکستر کانون، پیش ما آمد. همانطور که من اولین تجربههای آهنگسازی را در کانون شروع کرده بودم، کیارستمی هم همین موقعیت را داشت. او در کنار آثار مستندی که میساخت، از فعالیتهای کانون، فیلمهای گزارشگونهای تهیه میکرد. یک روز آمدند ارکستر 40 نفرهای که در کانون داشتم و تمام روز از فعالیت این ارکستر فیلمبرداری کردند. فکر میکنم فیلمش هنوز در آرشیو کانون پرورش فکری باشد اگرچه از آن زمان 40 سال گذشته و خدا میداند این فیلم الان کجا باشد. این دوستی بعدها و بعد از انقلاب با معاشرت و دیدارهای فراوانی همراه بود و من حتی در فیلم «زندگی و دیگر هیچ» هم با ایشان همکاری داشتم که بعدها به دلایلی، موسیقی من از روی فیلم کیارستمی حذف شد و من آن را به صورت یک اثر مجزا با عنوان «آوای مهر» منتشر کردم.
با این حساب، اولین و آخرین دیدار شما با کیارستمی در همین کانون بوده. در هنگام تشییع چه حسی نسبت به کانون خواهید داشت؟
به یاد دارم همین پارسال که زندهیاد پرویز کلانتری را دیدم، اولین چیزی که از آن حرف زدیم، کانون بود. درباره عباس کیارستمی هم همینطور؛ آن جمله حسرتبرانگیز «یادش بخیر»، سر زبانمان بود چراکه عضو یک خانواده بزرگ بودیم و اگر امروز میبینید که پرنده آرم کانون پرورش فکری به مناسبت این مرگ، اشکی در چشم دارد، این اشک مشترک اعضای این خانواده است. ما هنوز خیلی از حسهای ناب خودمان را از همین کانون داریم، ما آدمهای عاشقی بودیم که در کانون به عشق خود رسیدیم، حتی با اینکه همگی به نوعی با تلویزیون و رادیوی آن زمان کار میکردیم، اما این فقط کانون بود که بچگی ما را برای ما نگه میداشت.
حس شما نسبت به درگذشت کیارستمی چگونه است؟
تا پیش از شنیدن خبر درگذشت عباس کیارستمی، هیچوقت چنین حسی را تجربه نکرده بودم. من به او، آنچنان که به مشکاتیان یا لطفی نزدیک بودم، نزدیک نبودم اما شنیدن خبر درگذشت او، این حس را در من ایجاد کرد که بخشی از جغرافیای ایران حذف شده است. فارغ از ویژگیهای انسانی، کیارستمی، به بخشی از هویت ایران بدل شده بود و حتی برای کسانی که کشورمان را نمیشناختند، او بیآنکه ادعایی داشته باشد، جزئی از ایران بود. هر جای دنیا که بودهام و رفتهام، شنیدن اینکه من هموطن کیارستمی هستم، باعث شده میزبانان من، جور دیگری به من نگاه کنند و این از آن خصوصیاتی بود که کیارستمی بیادعا، فراتر از مرزها، برای خودش، کشورش و مردمش ساخته بود.
سعید برآبادی: عباس کیارستمی امروز از مقابل یکی از قدیمیترین ساختمانهای کانون پرورش فکری بهسوی خانه ابدیاش خواهد رفت. برای نسل ما، شاید انتخاب چنین مکانی برای بدرقه کیارستمی، منطقی و آشنا باشد، اما برای نسل جدید که بهواسطه پیچیدن خبر فوت او در شبکههای اجتماعی، کیارستمی را شناختند، انتخاب کانون پرورش فکری چه معنایی دارد؟ اصلا آیا آنها این نهاد را بهدرستی میشناسند و از هنرمندانی که سنگ بنای آن را گذاشتهاند، اطلاع درستی دارند؟ حسین علیزاده که خود از 19 سالگی در کانون پرورش فکری بوده و از دوستان نزدیک کیارستمی است، به «شرق» میگوید که چرا و چطور، کانون پرورش فکری در ساختن یک نسل نقش داشت؛ نقشی که دیگر امکان تکرار آن فراهم نشد و به همین خاطر بعید نیست که نسل امروز از علت انتخاب این محل برای بدرقه کیارستمی، چیزی نداند.
اولین خاطره شما از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به چه زمانی برمیگردد؟
سال 49 بود و من 19 سال بیشتر نداشتم. همزمان با قبولی در دانشگاه، من هم مثل بسیاری از هنرمندان همدورهایام کار در کانون را شروع کردیم. این روزها که همه در غم ازدستدادن کیارستمی شریک شدهایم، یاد کانون هم دوباره زنده شده است، چون او هم اولین تجربههای فیلمسازیاش را از کانون پرورش فکری آغاز کرده بود.
کانون در آن سالها چه ویژگی منحصربهفردی داشت که باعث جمعشدن خیل کثیری از هنرمندان در یک مکان واحد شده بود؟
ذات کانون، منحصربهفرد بود. محیطی بود که همه را سر ذوق میآورد؛ فرقی نمیکرد که آمدهای تا درس بدهی یا درس بگیری، همه یک خانواده بودیم. اگر کودکی استعداد داشت میتوانست در کانون، پرورش پیدا کند، کار تعاونی را بیاموزد و متفاوت از همنسلانش شود. اصلا اگر شما به مکانیابی کتابخانههای کانون پرورش فکری، چه در تهران و چه در دیگر شهرها نگاه کنید متوجه میشوید که حتی انتخاب این مکانها هدفمند بوده است. عموم کتابخانههای کانون، در محلههای فرودست شهرها قرار داشتند، در مکانهایی که بضاعت خانوادهها کم بود و کانون به خانوادهها کمک میکرد، بهجای رهاکردن کودک در کوچه و خیابان، آنها را با طیف وسیعی از هنر آشنا کنند؛ از فیلمسازی گرفته تا موسیقی، از نقاشی تا تئاتر و در کنار همه اینها، جلسات مفصل کتابخوانی بود.
امروز نسل نوپایی که کانون را تجربه نکرده، شاید تعریف درستی از علیزادهها و کیارستمیها و مثقالیها و کلانتریها نداشته باشد. سرنوشت نسلی که استادانی چون شما در کانون پرورش داد، چه شد و چرا این زنجیره ادامه پیدا نکرد؟
وقتی با هرکدام از استادان آن روزگار درباره کانون حرف بزنید، از این محیط آموزشی و پرورشی، بهمثابه یک بهشت یاد میکنند و میگویند: «آیا میشود این بهشت را تکرار کرد؟ آیا میشود خانه امید بچهها دوباره بازگردد و زنده شود؟» آنموقع، بچههای کوچکی فارغ از طبقههای اجتماعی خود میآمدند، فیلم میساختند، موسیقی و نقاشی را میشناختند، سفر علمی میرفتند، کتاب میخواندند و انگیزهداشتن برای ساختن جامعه خود را از دل همه این آموزشها فرامیگرفتند و طبیعی است که چنین محیط صمیمانهای، بهشت آنها و ما باشد. شاید به همین خاطر است که همه از عشق مشترکی نسبت به کانون حرف میزنند. عده زیادی از این بچهها، بعدها جذب هنر حرفهای شدند و به صورت تخصصی شاخههای مختلف هنر را پیگیری کردند؛ مثلا آقای علیقلی که آهنگساز هستند، از شاگردان ما در کانون بودند، یا آقای حسندوست و آقای طالبی که بعدها به حوزه سینما رفتند، از همین نسل بودند. در کنار چهرههای فراوانی که این کانونها به جامعه هنری کشور معرفی کردند، کانون نسلی را پرورش داد که هنردوستِ بافرهنگ بود. بچهها این امکان را داشتند که از ششسالگی به کانون بیایند و چنین فرصتی قطعا از آنها
مخاطبانی جدی و بافرهنگ برای هنر کشور میساخت، حتی اگر هنرمند نمیشدند و تخصصی دیگر پیدا میکردند. اگرچه من تحصیل موسیقی را از هنرستان شروع کرده بودم، اما عشقم به موسیقی از زمان کانون، عمق گرفت. وضع کیارستمی و استادانی چون او هم به همین منوال است. اگر اسامی هنرمندانی را که روزگاری در کانون بودند مرور کنید، میبینید که کانون یک مرکز خلاقیت بود.
چرا امروز دیگر خبری از کانون پرورش فکری نیست، یا اگر هست به پرباری آن دوره نیست؟
شاید به این خاطر که امروز، نقش مادیات در جامعه ما پررنگتر از همیشه شده است. آنموقع ما با حقوق ناچیز اما با میل و عشق به کانون میرفتیم، حتی اگر حقوقمان را قطع میکردند، باز هم روابط احساسیای که در آنجا و با شاگردانمان داشتیم، باعث میشد کار را ادامه دهیم. امروز اما خیلی چیزها مادی شده و بهدستآوردن آن شرایط سختتر از همیشه. در شرایط فعلی، با وجود نهادهای دولتی و نظارتی در حوزه هنر، باز هم میبینیم که کُمیت هنردوستی و فهم هنر در جامعه میلنگد، چرا؟ شاید به این خاطر که نقش کانون را نادیده گرفتیم، کانون در آنموقع سطح کیفی یک نسل را در حوزه هنر بالا میبرد و کودکان را از سن پایین با هنر آشنا میکرد. شاید اگر امروز کانون پرورش فکری روند واقعیاش را طی میکرد، بسیاری از تولیدات حوزه هنر، اصلا نیازی به مجوز نداشتند، چون شهروندی که از کودکی بهصورت کیفی با هنر آشنا شده، هنر را میشناسد و در چارچوبهای آن دست به خلق اثر میزند. تمام این زنجیره آموزشی در کانون، حالا قطع شده و در یک نگاه کلی باید علتهای این مسئله را به عنوان امراض جامعه مورد بررسی قرار داد، چراکه اگر به دنبال هنر معنوی باشیم یا حتی بخواهیم
مردم را از طریق هنر، دیندار کنیم، باز هم نقش آموزش، یک نقش کلیدی است.
اولینبار کیارستمی را در کانون دیدید؟
او از نسل بزرگتر هنرمندانی بود که در کانون مشغول به کار شده بودند، جوان لاغری که همین عینک را همیشه روی چشم داشت. شاید اولین برخورد ملموس و از نزدیک ما، درست همان روزی بود که دوربین به دست برای تصویربرداری از ارکستر کانون، پیش ما آمد. همانطور که من اولین تجربههای آهنگسازی را در کانون شروع کرده بودم، کیارستمی هم همین موقعیت را داشت. او در کنار آثار مستندی که میساخت، از فعالیتهای کانون، فیلمهای گزارشگونهای تهیه میکرد. یک روز آمدند ارکستر 40 نفرهای که در کانون داشتم و تمام روز از فعالیت این ارکستر فیلمبرداری کردند. فکر میکنم فیلمش هنوز در آرشیو کانون پرورش فکری باشد اگرچه از آن زمان 40 سال گذشته و خدا میداند این فیلم الان کجا باشد. این دوستی بعدها و بعد از انقلاب با معاشرت و دیدارهای فراوانی همراه بود و من حتی در فیلم «زندگی و دیگر هیچ» هم با ایشان همکاری داشتم که بعدها به دلایلی، موسیقی من از روی فیلم کیارستمی حذف شد و من آن را به صورت یک اثر مجزا با عنوان «آوای مهر» منتشر کردم.
با این حساب، اولین و آخرین دیدار شما با کیارستمی در همین کانون بوده. در هنگام تشییع چه حسی نسبت به کانون خواهید داشت؟
به یاد دارم همین پارسال که زندهیاد پرویز کلانتری را دیدم، اولین چیزی که از آن حرف زدیم، کانون بود. درباره عباس کیارستمی هم همینطور؛ آن جمله حسرتبرانگیز «یادش بخیر»، سر زبانمان بود چراکه عضو یک خانواده بزرگ بودیم و اگر امروز میبینید که پرنده آرم کانون پرورش فکری به مناسبت این مرگ، اشکی در چشم دارد، این اشک مشترک اعضای این خانواده است. ما هنوز خیلی از حسهای ناب خودمان را از همین کانون داریم، ما آدمهای عاشقی بودیم که در کانون به عشق خود رسیدیم، حتی با اینکه همگی به نوعی با تلویزیون و رادیوی آن زمان کار میکردیم، اما این فقط کانون بود که بچگی ما را برای ما نگه میداشت.
حس شما نسبت به درگذشت کیارستمی چگونه است؟
تا پیش از شنیدن خبر درگذشت عباس کیارستمی، هیچوقت چنین حسی را تجربه نکرده بودم. من به او، آنچنان که به مشکاتیان یا لطفی نزدیک بودم، نزدیک نبودم اما شنیدن خبر درگذشت او، این حس را در من ایجاد کرد که بخشی از جغرافیای ایران حذف شده است. فارغ از ویژگیهای انسانی، کیارستمی، به بخشی از هویت ایران بدل شده بود و حتی برای کسانی که کشورمان را نمیشناختند، او بیآنکه ادعایی داشته باشد، جزئی از ایران بود. هر جای دنیا که بودهام و رفتهام، شنیدن اینکه من هموطن کیارستمی هستم، باعث شده میزبانان من، جور دیگری به من نگاه کنند و این از آن خصوصیاتی بود که کیارستمی بیادعا، فراتر از مرزها، برای خودش، کشورش و مردمش ساخته بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.