|

نشانه‌هاي پرمعناي يك دوران سپري‌شده

جواد طوسي

نمايش تعدادي از توليدات قديمي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان از 31 خرداد تا 10 تير در سينماتك موزه هنرهاي معاصر تهران، مي‌تواند فرصت مناسبي براي آسيب‌شناسي اين مركز و ارزيابي گذشته و حالش باشد. به جز تعداد محدودي از فيلم‌هاي توليدشده در اوايل انقلاب و دوره طلايي مديريت عليرضا زرين، همچون «مدرسه‌اي كه مي‌رفتيم» (با نام اوليه حياط پشتي مدرسه عدل آفاق) داريوش مهرجويي، «همسرايان» و «اولي‌ها» عباس كيارستمي، ساير فيلم‌ها مربوط به دوران قبل از انقلاب كانون هستند. در كنار افرادي مانند «فيروز شيوانلو» و «م. آزاد»، مدير و همه‌كاره كانون در حوزه فيلم‌سازي «ليلي اميرارجمند» بود كه بعدها در اين دوران، پشتِ سر او حرف‌و‌حديث‌هاي زيادي زده شد كه در اين يادداشت با اين مسائل كاري نداريم؛ اما نكته‌اي را كه نمي‌توان در نگاهي واقع‌بينانه از كنارش گذشت اين است كه در دوران مديريت همين خانم در معرض اتهامات عديده، فيلم‌هاي متنوعي در قالب داستاني، آموزشي و انيميشن توليد شد كه اغلبشان از ارزش‌هاي كيفي، مضموني و ساختاري برخوردار بودند. در كنار حضور افرادي چون علي‌اكبر صادقي، فرشيد مثقالي، نفيسه رياحي، مرتضي مميز، آراپيك باغداساريان، ابراهيم حقيقي، محمدرضا اصلاني، نورالدين زرين‌كلك، سهراب شهيدثالث و اسفنديار منفردزاده، موجوديت فرهنگي و هنري «عباس كيارستمي» در اين كانون شكل گرفت. در واقع، او به‌عنوان شاخص‌ترين فيلم‌ساز اين مركز با فعاليت مداوم خود توليدات مختلف و متنوعي با نگاه آموزشي، روان‌شناسانه و اجتماعي- سياسي در پيش و بعد از انقلاب داشته كه فيلم‌هاي «نان و كوچه»، «زنگ تفريح»، «تجربه»، «دندان‌درد»، «مسافر»، «لباسي براي عروسي»، «همشهري»، «همسرايان»، «اولي‌ها»، «مشق شب»، «دو راه‌حل براي يك مسئله»، «قضيه شكل اول قضيه شكل دوم» و «خانه دوست كجاست؟» از آن جمله‌اند. به‌جرئت مي‌توان گفت كيارستمي تعريف مستقل و متفاوتي از فيلم‌سازي «كودك و نوجوان» در اين طي طريق ارائه داد كه در كنار موافقان زياد، مخالفاني هم دارد. ويژگي بارز و درخور اعتناي اين دوران، جذب فيلم‌سازاني مانند ناصر تقوايي، مسعود كيميايي، بهرام بيضايي، شاپور قريب و امير نادري با ساخت فيلم‌هاي خوب و تأمل‌برانگيزي مانند «رهايي»، «پسر شرقي»، «اسب»، «عمو سبيلو»، «سفر»، «هفت‌تيرهاي چوبي»، «ساز دهني» و «انتظار» بود كه شماري از اين فيلم‌ها در اين چند روز، به نمايش درخواهند آمد.
اما نكته قابل بحث به‌عنوان ختم كلام (با درنظرگرفتن دوران فطرت كانون در سال‌هاي اخير و نداشتن هيچ توليدي)، قائم به فرد بودن اين مركز در دوران طلايي و پربارش است؛ يعني با ارزيابي بيلان كار و عملكرد كانون در دوران ماضي و دوران اول انقلاب با مديرين عليرضا زرين و حميد دهقان‌پور بايد اين واقعيت را پذيرفت كه اساسا موجوديت فرهنگي و حيات طبيعي چنين مركزي در چارچوب اهداف و شرح وظايف اصلي‌اش، وابسته به يك نگاه دلسوزانه و توأم با شناخت فردي بوده و هرجا مدير و مسئول فقط خودش را يك حقوق‌بگير صرف مي‌دانسته و دغدغه كار فرهنگي نداشته و به‌جا‌آوردن شرط احتياط و محافظه‌كاري را ارجح بر جسارت و خط‌شكني و ريسك‌پذيري مي‌دانسته، با ركورد و تخته‌شدن در كار فيلم‌سازي در اين مكان مواجه بوده و هستيم. به‌هرحال، كمترين دستاورد نمايش اين فيلم‌ها در سينما‌تك موزه هنرهاي معاصر، آگاهي نسل‌هاي جوان اين زمانه از يك دوران سپري‌شده و فرهنگ و دغدغه‌ها و سلايق جاري در آن است. از منظري ديگر، با اين فيلم‌ها مي‌توان به اين نكته مهم دست يافت كه سينماي كودك و نوجوان براي شماري از فيلم‌سازان ما در مقاطع مختلف و حساس تاريخي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي، يك بهانه بوده است يا يك ضرورت و هدف؟

نمايش تعدادي از توليدات قديمي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان از 31 خرداد تا 10 تير در سينماتك موزه هنرهاي معاصر تهران، مي‌تواند فرصت مناسبي براي آسيب‌شناسي اين مركز و ارزيابي گذشته و حالش باشد. به جز تعداد محدودي از فيلم‌هاي توليدشده در اوايل انقلاب و دوره طلايي مديريت عليرضا زرين، همچون «مدرسه‌اي كه مي‌رفتيم» (با نام اوليه حياط پشتي مدرسه عدل آفاق) داريوش مهرجويي، «همسرايان» و «اولي‌ها» عباس كيارستمي، ساير فيلم‌ها مربوط به دوران قبل از انقلاب كانون هستند. در كنار افرادي مانند «فيروز شيوانلو» و «م. آزاد»، مدير و همه‌كاره كانون در حوزه فيلم‌سازي «ليلي اميرارجمند» بود كه بعدها در اين دوران، پشتِ سر او حرف‌و‌حديث‌هاي زيادي زده شد كه در اين يادداشت با اين مسائل كاري نداريم؛ اما نكته‌اي را كه نمي‌توان در نگاهي واقع‌بينانه از كنارش گذشت اين است كه در دوران مديريت همين خانم در معرض اتهامات عديده، فيلم‌هاي متنوعي در قالب داستاني، آموزشي و انيميشن توليد شد كه اغلبشان از ارزش‌هاي كيفي، مضموني و ساختاري برخوردار بودند. در كنار حضور افرادي چون علي‌اكبر صادقي، فرشيد مثقالي، نفيسه رياحي، مرتضي مميز، آراپيك باغداساريان، ابراهيم حقيقي، محمدرضا اصلاني، نورالدين زرين‌كلك، سهراب شهيدثالث و اسفنديار منفردزاده، موجوديت فرهنگي و هنري «عباس كيارستمي» در اين كانون شكل گرفت. در واقع، او به‌عنوان شاخص‌ترين فيلم‌ساز اين مركز با فعاليت مداوم خود توليدات مختلف و متنوعي با نگاه آموزشي، روان‌شناسانه و اجتماعي- سياسي در پيش و بعد از انقلاب داشته كه فيلم‌هاي «نان و كوچه»، «زنگ تفريح»، «تجربه»، «دندان‌درد»، «مسافر»، «لباسي براي عروسي»، «همشهري»، «همسرايان»، «اولي‌ها»، «مشق شب»، «دو راه‌حل براي يك مسئله»، «قضيه شكل اول قضيه شكل دوم» و «خانه دوست كجاست؟» از آن جمله‌اند. به‌جرئت مي‌توان گفت كيارستمي تعريف مستقل و متفاوتي از فيلم‌سازي «كودك و نوجوان» در اين طي طريق ارائه داد كه در كنار موافقان زياد، مخالفاني هم دارد. ويژگي بارز و درخور اعتناي اين دوران، جذب فيلم‌سازاني مانند ناصر تقوايي، مسعود كيميايي، بهرام بيضايي، شاپور قريب و امير نادري با ساخت فيلم‌هاي خوب و تأمل‌برانگيزي مانند «رهايي»، «پسر شرقي»، «اسب»، «عمو سبيلو»، «سفر»، «هفت‌تيرهاي چوبي»، «ساز دهني» و «انتظار» بود كه شماري از اين فيلم‌ها در اين چند روز، به نمايش درخواهند آمد.
اما نكته قابل بحث به‌عنوان ختم كلام (با درنظرگرفتن دوران فطرت كانون در سال‌هاي اخير و نداشتن هيچ توليدي)، قائم به فرد بودن اين مركز در دوران طلايي و پربارش است؛ يعني با ارزيابي بيلان كار و عملكرد كانون در دوران ماضي و دوران اول انقلاب با مديرين عليرضا زرين و حميد دهقان‌پور بايد اين واقعيت را پذيرفت كه اساسا موجوديت فرهنگي و حيات طبيعي چنين مركزي در چارچوب اهداف و شرح وظايف اصلي‌اش، وابسته به يك نگاه دلسوزانه و توأم با شناخت فردي بوده و هرجا مدير و مسئول فقط خودش را يك حقوق‌بگير صرف مي‌دانسته و دغدغه كار فرهنگي نداشته و به‌جا‌آوردن شرط احتياط و محافظه‌كاري را ارجح بر جسارت و خط‌شكني و ريسك‌پذيري مي‌دانسته، با ركورد و تخته‌شدن در كار فيلم‌سازي در اين مكان مواجه بوده و هستيم. به‌هرحال، كمترين دستاورد نمايش اين فيلم‌ها در سينما‌تك موزه هنرهاي معاصر، آگاهي نسل‌هاي جوان اين زمانه از يك دوران سپري‌شده و فرهنگ و دغدغه‌ها و سلايق جاري در آن است. از منظري ديگر، با اين فيلم‌ها مي‌توان به اين نكته مهم دست يافت كه سينماي كودك و نوجوان براي شماري از فيلم‌سازان ما در مقاطع مختلف و حساس تاريخي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي، يك بهانه بوده است يا يك ضرورت و هدف؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.