جیمز جویس و آثارش
گرداب کلمات
پانیذ زرتابی: جیمز جویس، از مهمترین نویسندگانی که جهان از قرن بیستم به این طرف به خود دیده است، در تمام عمر برای امرار معاش خود و خانوادهاش به تدریس زبان انگلیسی پرداخت. فقط در اواخر عمر بود که با نخستین حقتألیفهای عمده توانست در پاریس سروسامانی مختصر پیدا کند و دیگر دچار ترس از فقر و فاقه نباشد. او در برابر عوامل سردکنندهای مانند فقر، بیاعتنایی، سانسور اخلاقی و بیماری وخیمِ هر دو چشم پایداری کرد. در 1941 که درگذشت، کمتر صاحبنظر و منتقدی در عالم ادبیات، از اروپا تا آمریکا بود که جویس را یکی از مهمترین نویسندگان قرن نداند و از قبول آن سر باز زند. زندگینامه ادبی جیمز جویس در کتابی با همین عنوان آمده است. به قلم جیآیام استیوارت و ترجمه بیبدیلِ منوچهر بدیعی که دیگر نیمقرنی است نامش در ایران با نامِ جیمز جویس گره خورده و اهلِ ادبیات هم همین مدت است که به انتظار ترجمه او از «اولیس» جویس نشستهاند. در کتاب آمده است: «ستایشهای جاهلانه بسیاری هم نثار جویس کردند و کتابهایش را گرفتار بلایایی کردند که بیشک اقتضای خود آنها بود - بلای تفسیر و تحشیه بیش از حد.» آنطور که از روایتِ
استیوارت برمیآید نخستین اثر جویس کتابی است با عنوان «موسیقی مجلسی» که در سال 1907 درآمد. مجموعهای از سیوشش قطعه شعر. سرودن این مجموعه در 1904 تمام شد اما سه سال منتظر پیداشدن ناشر میماند. چندی بعد در سال 1918، جویس نمایشنامه «تبعیدیها» را مینویسد، اثر دیگری که همچون اولین کتابش، چندان اهمیتی ندارد. اما به نظر میرسد در تمام این سالها ذهن جویس درگیر دابلین و دابلینیها بوده است. اما اگر بخواهیم تا حدی ردِ سبک و طرز تفکر جویس را، حتی ناپخته در «تبعیدیها» دنبال کنیم، میتوانیم از تأثیرپذیری او از ایبسن سخن بگوییم. «تبعیدیها، فقط فریاد مخالفی نیست که طرز نمایش ناتورالیستی مفرطی را در برابر نمایشنامههای ییتس، سینگ و لیدی گرگوری قرار داده باشد، بلکه اثر نویسندهای است که با ایبسن از لحاظ روحیه شباهتی واقعی دارد، هرچند که این شباهت محدود است.» آخر، جویس دریافته بود که پیش از آنکه ایرلندی باشد، باید اروپایی باشد یا به بیان دیگر باید جهانی فکر کند. او این حقیقت را در سیمای ایبسن دیده بود. «دریافت که ایبسن چهرهای جهانی است و برای نشاندادن جنبه ولایتی جنبش ادبی ایرلند، که جویس به ولایتیبودن آن معتقد
بود، میتوان به او متوسل شد.» جویس با این نمایشنامه مطلقطلبی اخلاقی بسیار شدیدی را که در آدمی سخت خودپرست جریان دارد، روی صحنه و پیش چشم مخاطبان میآورد. با این همه فشارهای فکری و عاطفی که بر جویس اعمال میشد نه در این نمایشنامه و نه در آن مجموعه شعر، نمودِ حقیقی پیدا نمیکند. جویس سرانجام در «دابلینیها»، موفق میشود همه این دردها و نیروهای اعمالشده بر او را روایت کند. هنگامی که این مجموعه داستان در 1914 منتشر شد، شامل پانزده داستان بود که جویس نُه سال پیش درباره آنها خطاب به ناشرش نوشته بود: «قصد من آن بوده که فصلی در تاریخ اخلاقی وطن خود بنویسم و از آنرو دابلین را صحنه داستانها قرار دادم که این شهر به نظر من کانون فلج مینمود.» و بعد اعتراف میکند که «بیشتر قسمتهای کتاب را به سبکی میانمایه نوشتهام و بر این عقیده بودم که گستاخی زیادی میخواهد که کسی جرئت کند آنچه را دیده و شنیده است در هنگام بیانکردن عوض کند، چه رسد به آنکه مسخ کند.» و بعد استیوارت همصدا با جویس مینویسد که ما هم با جویس همعقیدهایم که سبک حکایت حوادث آن دورانِ دابلین را، انحطاط فرهنگی طبقه متوسط، بیتفاوتی و فلجشدگی دابلین
و دابلینیها را اینگونه میانمایه بنویسد و «بخش بزرگی از تأثیر آن به سبب مهارت جویس در این زمینه است.» اولین و آخرین داستان این مجموعه را جزء شاهکارهای جویس بهحساب میآوردند و صدالبته داستان آخر را که با دیگر داستانهای مجموعه تفاوت چشمگیر دارد، گرچه، نوعی تکمله بر تمام داستانهای این مجموعه است. بدون شک توانمندی جویس در نویسندگی نخستینبار در همین آخرین و بلندترین داستان «دابلینیها» - داستان «مردگان»- نمایان میشود. «مردگان سمبولیسم و ناتورالیسم را با اطمینان و غنای تازهای در هم میآمیزد و طنز اندوهآمیزی با ظرافت و ایجاز در سراسر آن موج میزند.» این کتاب در ایران نیز چند ترجمه دارد: ترجمهای از پرویز داریوش و ترجمه مؤخر آن نیز از آنِ محمدعلی صفریان و صالح حسینی است.
اما میرسیم به «چهره مرد هنرمند در جوانی». رمانی که در اصل داستان بریدن جویس از کاتولیک است در 1916 و در پایان روند تکوینی که سالیان درازی ادامه یافت. جویس در ایام جوانی نوشتن رمانی را براساس زندگی خود آغاز میکند و آنقدر در نوشتن آن مداومت به خرج میدهد که به 150000 کلمه میرسد و تازه این تعداد کلمات به قدر نیمی از رمان است. در حدود 1908 بود که تصمیم گرفت رمان را مختصر کند و به کلی آن را بازنوشت. تمام رمان «چهره مرد هنرمند در جوانی» نوعی عذر تقصیر است: درعینحال تأکید اساسی بر این است که استیون - شخصیت اصلی رمان - عذرخواهی نخواهد کرد، بلکه منتظر عقاب میماند. این کتاب را مشخصا آغازی بر شاهکار جویس، «اولیس» میدانند. زیرا جویس تمام اندیشههایی را که در «چهره مرد هنرمند در جوانی» پا گرفته است، در «اولیس» باز از سر میگیرد. این اثر مهم جویس نیز در زبان فارسی با ترجمه درخشان منوچهر بدیعی - که مترجم «اولیس» نیز هست - منتشر شده است. و اما «اولیس». اولیس، وصف یک روز است، کندوکاو ذهن در وقت بیداری، درست برخلاف یا بدیل رمان دیگر او «شبزندهداری فینگنها» که وصف یک شب واحد است. «اولیس به صورت بهتآوری از زبان
سرشار است. زبان با موجهای خرد و کلان، گرداب و مشتمشت کف و افشانک به سوی ما روان میشود؛ سخت وجدآور است؛ و تا بیاید به پایین برسد تا اندازهای نیز کوبنده، خراشنده و ذلهکننده میشود.» رمان «اولیس» که در زبان فارسی اگر دربیاید شاید تا هزار صفحه نیز برسد، سالیانی است که در دست مترجم توانای ما، منوچهر بدیعی است. برگردان او یا «اولیس» در زبان فارسی، چنان که بدیعی در همین صفحات اشاره میکند از سال 1371 یعنی بیش از دو دهه است که انجام گرفته است، اما به دلایلی تا امروز چاپ آن ممکن نشده است. رمانی چنان مشهور که یکی از شخصیتهای آن، لئوپولد بلوم خود بهتنهایی، یک روز را در تاریخ ایرلند به خود اختصاص داده است: شانزدهم ژوئن، بلومزدی. روزی که بدیعی به قصد درک و دیدار برپاییاش سال گذشته به دابلین رفت و در این صفحات از رهاوردِ خود با ما سخن گفت.
پانیذ زرتابی: جیمز جویس، از مهمترین نویسندگانی که جهان از قرن بیستم به این طرف به خود دیده است، در تمام عمر برای امرار معاش خود و خانوادهاش به تدریس زبان انگلیسی پرداخت. فقط در اواخر عمر بود که با نخستین حقتألیفهای عمده توانست در پاریس سروسامانی مختصر پیدا کند و دیگر دچار ترس از فقر و فاقه نباشد. او در برابر عوامل سردکنندهای مانند فقر، بیاعتنایی، سانسور اخلاقی و بیماری وخیمِ هر دو چشم پایداری کرد. در 1941 که درگذشت، کمتر صاحبنظر و منتقدی در عالم ادبیات، از اروپا تا آمریکا بود که جویس را یکی از مهمترین نویسندگان قرن نداند و از قبول آن سر باز زند. زندگینامه ادبی جیمز جویس در کتابی با همین عنوان آمده است. به قلم جیآیام استیوارت و ترجمه بیبدیلِ منوچهر بدیعی که دیگر نیمقرنی است نامش در ایران با نامِ جیمز جویس گره خورده و اهلِ ادبیات هم همین مدت است که به انتظار ترجمه او از «اولیس» جویس نشستهاند. در کتاب آمده است: «ستایشهای جاهلانه بسیاری هم نثار جویس کردند و کتابهایش را گرفتار بلایایی کردند که بیشک اقتضای خود آنها بود - بلای تفسیر و تحشیه بیش از حد.» آنطور که از روایتِ
استیوارت برمیآید نخستین اثر جویس کتابی است با عنوان «موسیقی مجلسی» که در سال 1907 درآمد. مجموعهای از سیوشش قطعه شعر. سرودن این مجموعه در 1904 تمام شد اما سه سال منتظر پیداشدن ناشر میماند. چندی بعد در سال 1918، جویس نمایشنامه «تبعیدیها» را مینویسد، اثر دیگری که همچون اولین کتابش، چندان اهمیتی ندارد. اما به نظر میرسد در تمام این سالها ذهن جویس درگیر دابلین و دابلینیها بوده است. اما اگر بخواهیم تا حدی ردِ سبک و طرز تفکر جویس را، حتی ناپخته در «تبعیدیها» دنبال کنیم، میتوانیم از تأثیرپذیری او از ایبسن سخن بگوییم. «تبعیدیها، فقط فریاد مخالفی نیست که طرز نمایش ناتورالیستی مفرطی را در برابر نمایشنامههای ییتس، سینگ و لیدی گرگوری قرار داده باشد، بلکه اثر نویسندهای است که با ایبسن از لحاظ روحیه شباهتی واقعی دارد، هرچند که این شباهت محدود است.» آخر، جویس دریافته بود که پیش از آنکه ایرلندی باشد، باید اروپایی باشد یا به بیان دیگر باید جهانی فکر کند. او این حقیقت را در سیمای ایبسن دیده بود. «دریافت که ایبسن چهرهای جهانی است و برای نشاندادن جنبه ولایتی جنبش ادبی ایرلند، که جویس به ولایتیبودن آن معتقد
بود، میتوان به او متوسل شد.» جویس با این نمایشنامه مطلقطلبی اخلاقی بسیار شدیدی را که در آدمی سخت خودپرست جریان دارد، روی صحنه و پیش چشم مخاطبان میآورد. با این همه فشارهای فکری و عاطفی که بر جویس اعمال میشد نه در این نمایشنامه و نه در آن مجموعه شعر، نمودِ حقیقی پیدا نمیکند. جویس سرانجام در «دابلینیها»، موفق میشود همه این دردها و نیروهای اعمالشده بر او را روایت کند. هنگامی که این مجموعه داستان در 1914 منتشر شد، شامل پانزده داستان بود که جویس نُه سال پیش درباره آنها خطاب به ناشرش نوشته بود: «قصد من آن بوده که فصلی در تاریخ اخلاقی وطن خود بنویسم و از آنرو دابلین را صحنه داستانها قرار دادم که این شهر به نظر من کانون فلج مینمود.» و بعد اعتراف میکند که «بیشتر قسمتهای کتاب را به سبکی میانمایه نوشتهام و بر این عقیده بودم که گستاخی زیادی میخواهد که کسی جرئت کند آنچه را دیده و شنیده است در هنگام بیانکردن عوض کند، چه رسد به آنکه مسخ کند.» و بعد استیوارت همصدا با جویس مینویسد که ما هم با جویس همعقیدهایم که سبک حکایت حوادث آن دورانِ دابلین را، انحطاط فرهنگی طبقه متوسط، بیتفاوتی و فلجشدگی دابلین
و دابلینیها را اینگونه میانمایه بنویسد و «بخش بزرگی از تأثیر آن به سبب مهارت جویس در این زمینه است.» اولین و آخرین داستان این مجموعه را جزء شاهکارهای جویس بهحساب میآوردند و صدالبته داستان آخر را که با دیگر داستانهای مجموعه تفاوت چشمگیر دارد، گرچه، نوعی تکمله بر تمام داستانهای این مجموعه است. بدون شک توانمندی جویس در نویسندگی نخستینبار در همین آخرین و بلندترین داستان «دابلینیها» - داستان «مردگان»- نمایان میشود. «مردگان سمبولیسم و ناتورالیسم را با اطمینان و غنای تازهای در هم میآمیزد و طنز اندوهآمیزی با ظرافت و ایجاز در سراسر آن موج میزند.» این کتاب در ایران نیز چند ترجمه دارد: ترجمهای از پرویز داریوش و ترجمه مؤخر آن نیز از آنِ محمدعلی صفریان و صالح حسینی است.
اما میرسیم به «چهره مرد هنرمند در جوانی». رمانی که در اصل داستان بریدن جویس از کاتولیک است در 1916 و در پایان روند تکوینی که سالیان درازی ادامه یافت. جویس در ایام جوانی نوشتن رمانی را براساس زندگی خود آغاز میکند و آنقدر در نوشتن آن مداومت به خرج میدهد که به 150000 کلمه میرسد و تازه این تعداد کلمات به قدر نیمی از رمان است. در حدود 1908 بود که تصمیم گرفت رمان را مختصر کند و به کلی آن را بازنوشت. تمام رمان «چهره مرد هنرمند در جوانی» نوعی عذر تقصیر است: درعینحال تأکید اساسی بر این است که استیون - شخصیت اصلی رمان - عذرخواهی نخواهد کرد، بلکه منتظر عقاب میماند. این کتاب را مشخصا آغازی بر شاهکار جویس، «اولیس» میدانند. زیرا جویس تمام اندیشههایی را که در «چهره مرد هنرمند در جوانی» پا گرفته است، در «اولیس» باز از سر میگیرد. این اثر مهم جویس نیز در زبان فارسی با ترجمه درخشان منوچهر بدیعی - که مترجم «اولیس» نیز هست - منتشر شده است. و اما «اولیس». اولیس، وصف یک روز است، کندوکاو ذهن در وقت بیداری، درست برخلاف یا بدیل رمان دیگر او «شبزندهداری فینگنها» که وصف یک شب واحد است. «اولیس به صورت بهتآوری از زبان
سرشار است. زبان با موجهای خرد و کلان، گرداب و مشتمشت کف و افشانک به سوی ما روان میشود؛ سخت وجدآور است؛ و تا بیاید به پایین برسد تا اندازهای نیز کوبنده، خراشنده و ذلهکننده میشود.» رمان «اولیس» که در زبان فارسی اگر دربیاید شاید تا هزار صفحه نیز برسد، سالیانی است که در دست مترجم توانای ما، منوچهر بدیعی است. برگردان او یا «اولیس» در زبان فارسی، چنان که بدیعی در همین صفحات اشاره میکند از سال 1371 یعنی بیش از دو دهه است که انجام گرفته است، اما به دلایلی تا امروز چاپ آن ممکن نشده است. رمانی چنان مشهور که یکی از شخصیتهای آن، لئوپولد بلوم خود بهتنهایی، یک روز را در تاریخ ایرلند به خود اختصاص داده است: شانزدهم ژوئن، بلومزدی. روزی که بدیعی به قصد درک و دیدار برپاییاش سال گذشته به دابلین رفت و در این صفحات از رهاوردِ خود با ما سخن گفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.