«روسمرسهولم» علیه روشنگری
عدالت یا مرگ
پارسا شهري: «روسمرسهولم» اثر هنریک ایبسن نمایشنامهای است که در آن چیزی رخ نمیدهد. با این همه این نمایشنامه روشنگر مسائل بسیاری است و با مهمترین اتفاقات دورانش پیوندی عمیق دارد. آنطور که مترجم آن، بهزاد قادری در مقدمهاش بر کتاب نوشته است: «آنچه در این نمایش اتفاق میافتد، پیش از آنکه روی صحنه رخ دهد، در فکر و ذهن اشخاص بازی روی میدهد». از این است که میتوان گفت در نمایشنامه اخیر اتفاقی رخ نمیدهد. تنها ماجرای نمایش شاید مرگ خودخواسته روسمر و ربکاست، که آنهم «به روش تراژدی یونان، بیرون از صحنه اتفاق میافتد». در این نمایشنامه مواجهه شخصیتها با گذشته و شناخت خود، آنان را به نابودی میکشاند. در نظر قادری فضای صحنه و دیالوگهای گمراهکننده ایبسن خاصه در پرده اول، ابزاری برای زمینهچینی است تا نویسنده به نوع خاصی از زندگی اشاره کند. «او از فضای اتاق نشیمن روسمرسهولم برای ایجاد تنش استفاده میکند، انگار گذشته بر این خانه قدیمی سخت سایه افکنده است». تنش بین زندگی و مرگ و در طرف دیگر بین حال و گذشته در تمام گفتوشنودها و زمینهچینیهای ایبسن احساس میشود. روسمر در نمایش مردی مسئول با آرمانهای والا معرفی میشود اما از نظر کرول، «پای مردم و امور واقعی زندگی که پیش میآید، آدم خام و ضعیفی است». نمایش، در چهار پرده روایت میشود. پرده اول بیشتر گفتوگوهایی است که زمینه جدلهای روانشناختی و اخلاقی را فراهم میکند. پرده سوم خود سه صحنه دارد که در هریک از آنها آگاهی روسمر به طرز دردناکی گسترش مییابد. مدیر محافظهکار مدرسه، روزنامهنگار آزادیخواه و ربکا و روسمر آدمهای بازی این پرده هستند. اما پرده سوم تماموکمال از آنِ ربکا است. در خلال این پرده ما و ربکا همزمان با خویشتنِ او آشنا میشویم و بهنظر میرسد که ربکا نیز همچون روسمر چندان شناختی از خود و نیروهایی که بر او تأثیر میگذارند، ندارد. و پرده آخر که مهمترین بخش نمایشنامه نیز هست. اینجاست که ربکا اعتراف میکند تلقی خاندان روسمر از زندگی، اراده او را نیز مسموم کرده و درهم شکسته و این مقدمهای است برای یگانهشدن این دو، گرچه در آنسوی زندگی. جایی که «درنهایت زندگیِ روسمر و ربکا یکی میشود پل روی تنوره آسیاب در لحظه مرگ است». در این نمایش بهخصوص در پرده دوم «توجه ایبسن بیشتر به بحران اخلاقی روسمر معطوف است: یعنی به آگاهی فزاینده او نسبت به این واقعیت که دستش عمیقا به گناه آلوده است». در آخر پرده دوم است که روسمر همزمان با رد پیشنهاد ازدواجش از سوی ربکا، به ناتوانی خود در مواجهه با دنیای خود واقف میشود. او اینک برای رویارویی با خویشتن ناتوانتر از پیش است. روسمر میمیرد تا رهاییاش را ثابت کند؛ کاری که پیشتر از این از ربکا انتظار میرفت و ربکا به شیوه غیرمسیحی غریب میمیرد، بیشتر بر طبق عرف باستانی اسکاندیناویایی، عدالت یا مرگ، به سنت روسمرسهولم، تا کفاره گناهانش را بپردازد. «روسمرسهولم» را نمایشنامهای میدانند که بیش از هر چیز به نروژ و وضعیت آن مربوط است، اما درعینحال این نمایش را کنایه یا تعریضی میخوانند روشنگریِ شیلر، گوته. روسمر در وظیفه خود، به ارمغانآوردن آزادی برای انسانهای متعالی شکست خورده است.
پارسا شهري: «روسمرسهولم» اثر هنریک ایبسن نمایشنامهای است که در آن چیزی رخ نمیدهد. با این همه این نمایشنامه روشنگر مسائل بسیاری است و با مهمترین اتفاقات دورانش پیوندی عمیق دارد. آنطور که مترجم آن، بهزاد قادری در مقدمهاش بر کتاب نوشته است: «آنچه در این نمایش اتفاق میافتد، پیش از آنکه روی صحنه رخ دهد، در فکر و ذهن اشخاص بازی روی میدهد». از این است که میتوان گفت در نمایشنامه اخیر اتفاقی رخ نمیدهد. تنها ماجرای نمایش شاید مرگ خودخواسته روسمر و ربکاست، که آنهم «به روش تراژدی یونان، بیرون از صحنه اتفاق میافتد». در این نمایشنامه مواجهه شخصیتها با گذشته و شناخت خود، آنان را به نابودی میکشاند. در نظر قادری فضای صحنه و دیالوگهای گمراهکننده ایبسن خاصه در پرده اول، ابزاری برای زمینهچینی است تا نویسنده به نوع خاصی از زندگی اشاره کند. «او از فضای اتاق نشیمن روسمرسهولم برای ایجاد تنش استفاده میکند، انگار گذشته بر این خانه قدیمی سخت سایه افکنده است». تنش بین زندگی و مرگ و در طرف دیگر بین حال و گذشته در تمام گفتوشنودها و زمینهچینیهای ایبسن احساس میشود. روسمر در نمایش مردی مسئول با آرمانهای والا معرفی میشود اما از نظر کرول، «پای مردم و امور واقعی زندگی که پیش میآید، آدم خام و ضعیفی است». نمایش، در چهار پرده روایت میشود. پرده اول بیشتر گفتوگوهایی است که زمینه جدلهای روانشناختی و اخلاقی را فراهم میکند. پرده سوم خود سه صحنه دارد که در هریک از آنها آگاهی روسمر به طرز دردناکی گسترش مییابد. مدیر محافظهکار مدرسه، روزنامهنگار آزادیخواه و ربکا و روسمر آدمهای بازی این پرده هستند. اما پرده سوم تماموکمال از آنِ ربکا است. در خلال این پرده ما و ربکا همزمان با خویشتنِ او آشنا میشویم و بهنظر میرسد که ربکا نیز همچون روسمر چندان شناختی از خود و نیروهایی که بر او تأثیر میگذارند، ندارد. و پرده آخر که مهمترین بخش نمایشنامه نیز هست. اینجاست که ربکا اعتراف میکند تلقی خاندان روسمر از زندگی، اراده او را نیز مسموم کرده و درهم شکسته و این مقدمهای است برای یگانهشدن این دو، گرچه در آنسوی زندگی. جایی که «درنهایت زندگیِ روسمر و ربکا یکی میشود پل روی تنوره آسیاب در لحظه مرگ است». در این نمایش بهخصوص در پرده دوم «توجه ایبسن بیشتر به بحران اخلاقی روسمر معطوف است: یعنی به آگاهی فزاینده او نسبت به این واقعیت که دستش عمیقا به گناه آلوده است». در آخر پرده دوم است که روسمر همزمان با رد پیشنهاد ازدواجش از سوی ربکا، به ناتوانی خود در مواجهه با دنیای خود واقف میشود. او اینک برای رویارویی با خویشتن ناتوانتر از پیش است. روسمر میمیرد تا رهاییاش را ثابت کند؛ کاری که پیشتر از این از ربکا انتظار میرفت و ربکا به شیوه غیرمسیحی غریب میمیرد، بیشتر بر طبق عرف باستانی اسکاندیناویایی، عدالت یا مرگ، به سنت روسمرسهولم، تا کفاره گناهانش را بپردازد. «روسمرسهولم» را نمایشنامهای میدانند که بیش از هر چیز به نروژ و وضعیت آن مربوط است، اما درعینحال این نمایش را کنایه یا تعریضی میخوانند روشنگریِ شیلر، گوته. روسمر در وظیفه خود، به ارمغانآوردن آزادی برای انسانهای متعالی شکست خورده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.