|

فرانسه می‌تواند صلح را برای خاورمیانه به ارمغان آورد؟

داود کتاب.استاد دانشگاه «پرینستون» و فعال رسانه‌ای

از ابتدای سال جاری میلادی بود که دولت فرانسه تلاش‌های خود را برای جلب حمایت‌های جهانی در برپایی کنفرانسی بین‌المللی با هدف
از سرگیری فرایند صلح اسرائیل و فلسطین آغاز کرد؛ تلاشی شجاعانه که شایسته تقدیر است؛ اما توفیق آن چیزی بیش از جسارت می‌طلبد. حقیقت آن است که هرگونه اقدام بین‌المللي برای حل‌وفصل مسئله فلسطینی به شش عامل بستگی دارد که اولین آن جدیت است. وقتی فرانسه برای اولین‌بار در ماه ژانویه گذشته از طرح خود رونمایی کرد، بسیاری این ایده را به‌عنوان یک شیرین‌کاری دیپلماتیک نادیده گرفتند. مقامات فلسطینی نیز در ابتدا به ابتکار عمل فرانسوی‌ها بدبین بودند و می‌ترسیدند چنین کنفرانسی برای طرف اسرائیلی فقط در حکم یک فرصت عکاسی باشد؛ اما پس از آنكه با اعلام تاریخ 30 می ‌برای آغاز گفت‌وگوهای مقدماتی، معلوم شد تلاش فرانسوی‌ها جدی بوده، مقامات فلسطینی تشویق شدند با نظر به زمان‌بندی مشخص مذاکرات، برای مشارکت در فرایند صلح اعلام آمادگی کنند. این همان حسن ‌نیت و اعتمادی است که باید در آینده نیز با وجود تمامی موانع احتمالی ادامه یابد.
دومین مؤلفه کلیدی چندجانبه‌بودن مذاکرات است. اسرائیل، در مقام طرف قوی‌تر منازعه، ترجیح می‌دهد گفت‌وگوها دوطرفه باشد تا برای تحمیل شرایط خود از موقعیت بهتری برخوردار شود. طرف ضعیف‌تر در چنین مذاکراتی نیز البته قدرت و اختیاراتی نوعی دارد: قدرتِ «نه»‌گفتن که اعمال آن اغلب بهای سنگینی به‌همراه دارد. فقط در صورتی می‌توان به توافقی مشابه آنچه در مسئله هسته‌ای ایران رخ داد، امیدوار بود که تمامی طرف‌های حاضر در مذاکره فقط بر یافتن یک راه ‌حل تمرکز كنند و به طرف اسرائیلی اجازه ندهند چیزی به فلسطینیان تحمیل کند. سومین عامل اساسی، وجود یک برنامه زمان‌بندی مشخص است. دهه‌ها مذاکرات بی‌پایان برای اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها دستاورد چندانی نداشته است. اگر فرانسوی‌ها خواستار موفقیت فرایند صلح جدید باشند، باید با تنظیم یک برنامه زمان‌بندی مشخص، تاریخی نهایی برای نتیجه‌دهی مذاکرات تعیین کنند. با وجود ضرب‌الاجل، دیگر در تاکتیک‌های مذاکراتی جایی برای تعلل و مسامحه باقی نمی‌ماند. پس از تعیین ضرب‌الاجل همچنین باید هزینه شکست در مذاکرات را نیز روشن و واضح معرفی کرد؛ این چهارمین مؤلفه حیاتی است. هر مذاکره‌کننده‌ای می‌داند طرف‌های یک منازعه تا زمانی که ندانند در صورت شکست مذاکرات ناچار هستند هزینه‌هایی بپردازند، تن به سازش نخواهند داد. لوران فابیوس، وزیر خارجه سابق فرانسه، پیش‌تر بلافاصله پس از اعلام طرح ابتکاری کشورش، گفته بود در صورت شکست مذاکرات، فرانسه فلسطین را به رسمیت خواهد شناخت؛ اقدامی که با نظر به عضویت دائم فرانسه در شورای امنیت سازمان ‌ملل، بسیار مهم و سرنوشت‌ساز خواهد بود. در‌صورتی‌که تا ماه نوامبر یا دسامبر مشخص شود طرف اسرائیلی با حسن ‌نیت قدم در مذاکرات نگذاشته، فشار بر آنان حتی بیش از این نیز افزایش خواهد یافت؛ چنان‌ که احتمال می‌رود باراک اوباما که در آن زمان آخرین هفته‌های ریاست‌جمهوری خود را از سر می‌گذراند، بتواند در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای بازی کند.
شرط پنجم موفقیت نیز احساس عدالت است که خود پیش‌شرط تحقق آن است. حتی اگر رهبران فلسطینی و اسرائیلی عاقبت مجاب به امضای نوعی توافق‌نامه شوند، این توافق فقط در صورتی با گذر زمان دوام خواهد آورد که از سوی تمامی طرف‌ها منصفانه و عادلانه قلمداد شود.
امروز اتفاق نظر منطقه‌ای و بین‌المللی چشم‌گیری درباره این موضوع وجود دارد که تشکیل یک دولت مستقل فلسطینی در حدود مرزهای 1967، حل‌وفصل مسئله پناه‌جویان و ترتیباتی برای تقسیم اورشلیم، راه‌ حلی منصفانه برای مسئله فلسطین است. گذشته از اینها، نمی‌توان مذاکرات را تا زماني که اسرائیل به اشغال ظالمانه خود و ساخت شهرک‌ها در سرزمین فلسطینی‌ها ادامه می‌دهد، منصفانه انگاشت. در پایان، موفقیت در مذاکرات صلح مستلزم پشتیبانی مردمی است که فقط به‌واسطه مواضع و اقداماتی صلح‌جویانه و صادقانه از سوی رهبران دو طرف به دست می‌آید. مردم عادی فلسطین و اسرائیل باید امکان صلح را باور كنند که این به‌خودی‌خود، به‌معنای لزوم تغییر در خط‌مشی نظامی، محدودیت‌های مسافرتی و موضع‌گیری سیاسی طرف اسرائیلی و پایان‌دهی به رقابت و سبقت‌طلبی‌های دو طرف است.
آن‌طور که پیداست، دولت فرانسه مأموریتی دشوار به «پی‌یر ویمونت»، فرستاده ویژه خود محول كرده است که احتمالا به‌تنهایی قادر به تکمیل آن نخواهد بود. او جدای از تلاش‌های جدی چندجانبه، زمان‌بندی مشخص و تعهد تمامی طرف‌های درگیر به راه‌ حلی عادلانه، احتمالا به چیزی شبیه یک معجزه هم نیازمند است.

از ابتدای سال جاری میلادی بود که دولت فرانسه تلاش‌های خود را برای جلب حمایت‌های جهانی در برپایی کنفرانسی بین‌المللی با هدف
از سرگیری فرایند صلح اسرائیل و فلسطین آغاز کرد؛ تلاشی شجاعانه که شایسته تقدیر است؛ اما توفیق آن چیزی بیش از جسارت می‌طلبد. حقیقت آن است که هرگونه اقدام بین‌المللي برای حل‌وفصل مسئله فلسطینی به شش عامل بستگی دارد که اولین آن جدیت است. وقتی فرانسه برای اولین‌بار در ماه ژانویه گذشته از طرح خود رونمایی کرد، بسیاری این ایده را به‌عنوان یک شیرین‌کاری دیپلماتیک نادیده گرفتند. مقامات فلسطینی نیز در ابتدا به ابتکار عمل فرانسوی‌ها بدبین بودند و می‌ترسیدند چنین کنفرانسی برای طرف اسرائیلی فقط در حکم یک فرصت عکاسی باشد؛ اما پس از آنكه با اعلام تاریخ 30 می ‌برای آغاز گفت‌وگوهای مقدماتی، معلوم شد تلاش فرانسوی‌ها جدی بوده، مقامات فلسطینی تشویق شدند با نظر به زمان‌بندی مشخص مذاکرات، برای مشارکت در فرایند صلح اعلام آمادگی کنند. این همان حسن ‌نیت و اعتمادی است که باید در آینده نیز با وجود تمامی موانع احتمالی ادامه یابد.
دومین مؤلفه کلیدی چندجانبه‌بودن مذاکرات است. اسرائیل، در مقام طرف قوی‌تر منازعه، ترجیح می‌دهد گفت‌وگوها دوطرفه باشد تا برای تحمیل شرایط خود از موقعیت بهتری برخوردار شود. طرف ضعیف‌تر در چنین مذاکراتی نیز البته قدرت و اختیاراتی نوعی دارد: قدرتِ «نه»‌گفتن که اعمال آن اغلب بهای سنگینی به‌همراه دارد. فقط در صورتی می‌توان به توافقی مشابه آنچه در مسئله هسته‌ای ایران رخ داد، امیدوار بود که تمامی طرف‌های حاضر در مذاکره فقط بر یافتن یک راه ‌حل تمرکز كنند و به طرف اسرائیلی اجازه ندهند چیزی به فلسطینیان تحمیل کند. سومین عامل اساسی، وجود یک برنامه زمان‌بندی مشخص است. دهه‌ها مذاکرات بی‌پایان برای اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها دستاورد چندانی نداشته است. اگر فرانسوی‌ها خواستار موفقیت فرایند صلح جدید باشند، باید با تنظیم یک برنامه زمان‌بندی مشخص، تاریخی نهایی برای نتیجه‌دهی مذاکرات تعیین کنند. با وجود ضرب‌الاجل، دیگر در تاکتیک‌های مذاکراتی جایی برای تعلل و مسامحه باقی نمی‌ماند. پس از تعیین ضرب‌الاجل همچنین باید هزینه شکست در مذاکرات را نیز روشن و واضح معرفی کرد؛ این چهارمین مؤلفه حیاتی است. هر مذاکره‌کننده‌ای می‌داند طرف‌های یک منازعه تا زمانی که ندانند در صورت شکست مذاکرات ناچار هستند هزینه‌هایی بپردازند، تن به سازش نخواهند داد. لوران فابیوس، وزیر خارجه سابق فرانسه، پیش‌تر بلافاصله پس از اعلام طرح ابتکاری کشورش، گفته بود در صورت شکست مذاکرات، فرانسه فلسطین را به رسمیت خواهد شناخت؛ اقدامی که با نظر به عضویت دائم فرانسه در شورای امنیت سازمان ‌ملل، بسیار مهم و سرنوشت‌ساز خواهد بود. در‌صورتی‌که تا ماه نوامبر یا دسامبر مشخص شود طرف اسرائیلی با حسن ‌نیت قدم در مذاکرات نگذاشته، فشار بر آنان حتی بیش از این نیز افزایش خواهد یافت؛ چنان‌ که احتمال می‌رود باراک اوباما که در آن زمان آخرین هفته‌های ریاست‌جمهوری خود را از سر می‌گذراند، بتواند در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای بازی کند.
شرط پنجم موفقیت نیز احساس عدالت است که خود پیش‌شرط تحقق آن است. حتی اگر رهبران فلسطینی و اسرائیلی عاقبت مجاب به امضای نوعی توافق‌نامه شوند، این توافق فقط در صورتی با گذر زمان دوام خواهد آورد که از سوی تمامی طرف‌ها منصفانه و عادلانه قلمداد شود.
امروز اتفاق نظر منطقه‌ای و بین‌المللی چشم‌گیری درباره این موضوع وجود دارد که تشکیل یک دولت مستقل فلسطینی در حدود مرزهای 1967، حل‌وفصل مسئله پناه‌جویان و ترتیباتی برای تقسیم اورشلیم، راه‌ حلی منصفانه برای مسئله فلسطین است. گذشته از اینها، نمی‌توان مذاکرات را تا زماني که اسرائیل به اشغال ظالمانه خود و ساخت شهرک‌ها در سرزمین فلسطینی‌ها ادامه می‌دهد، منصفانه انگاشت. در پایان، موفقیت در مذاکرات صلح مستلزم پشتیبانی مردمی است که فقط به‌واسطه مواضع و اقداماتی صلح‌جویانه و صادقانه از سوی رهبران دو طرف به دست می‌آید. مردم عادی فلسطین و اسرائیل باید امکان صلح را باور كنند که این به‌خودی‌خود، به‌معنای لزوم تغییر در خط‌مشی نظامی، محدودیت‌های مسافرتی و موضع‌گیری سیاسی طرف اسرائیلی و پایان‌دهی به رقابت و سبقت‌طلبی‌های دو طرف است.
آن‌طور که پیداست، دولت فرانسه مأموریتی دشوار به «پی‌یر ویمونت»، فرستاده ویژه خود محول كرده است که احتمالا به‌تنهایی قادر به تکمیل آن نخواهد بود. او جدای از تلاش‌های جدی چندجانبه، زمان‌بندی مشخص و تعهد تمامی طرف‌های درگیر به راه‌ حلی عادلانه، احتمالا به چیزی شبیه یک معجزه هم نیازمند است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.