|

فراکسیون خارج از پارلمان در جنبش دانشجویی آلمان

دانشجویان مه 1968 عمده پشتوانه نظری خود را از مارکوزه و مکتب فرانکفورت می‌گرفتند. مارکوزه معتقد بود مصرف حاوی آگاهی کاذبی است و نیروی کالاسازی سرمایه‌داری بیش از آنچه به اشتهای افراد برای کالا ربط داشته باشد به بازتولید سلطه فرهنگی مربوط است. او به این علت، طبقه کارگر آن زمان را ناتوان از اقدام انقلابی می‌دانست و به جای آن، چشم به گروه‌های به حاشیه رانده شده همچون جنبش حقوق مدنی آمریکا داشت. ارتباط ایدئولوژی سرمایه‌داری با سلطه و برهم‮زدن آن از طرق مختلف، سبک ‌کار قالب جنبش‌های جوانان در دهه 0691 بود. «وسایل حمل‌ونقل و ارتباطات، وسایل مسکن، غذا، لباس و محصولات مقاومت‌ناپذیر صنعت سرگرمی با خود گرایش‌ها و عاداتی تجویز‌شده و واکنش‌های فکری و عاطفی معینی به همراه می‌آورند که مصرف‌کننده‌ها را کم‌و‌بیش با خشنودی پایبند تولید‌کننده‌ها و از این طریق، وابسته به کل آن فرهنگ می‌کنند. محصول‌ها به فکر جهت می‌دهند و فرد را زیر نفوذ می‌گیرند و آگاهی کاذبی را تبلیغ می‌کنند که کذب آن مصونیت دارد» (مبارزه علیه وضع موجود، انتشارات طرح نو، ترجمه محمد قائد).
جنبش دانشجويي آلمان، جنبش اعتراضي بود كه اواخر دهه 1960 در آلمان‌غربي در واكنش به سياست‌هاي «دولت پلیسی» و همچنین افت روزافزون کیفیت زندگی دانشجويان شكل گرفت. جنبش دانشجویی با شعار تحول بنیادین جامعه، سرنگونی نظام سرمایه‌داری، براندازی ساختارهای سلطه‌گرانه، مبارزه با نابرابری‮های اجتماعی و تحمیلات فرهنگی شکل گرفت و از آغاز با نقد بنیادین نظام سیاسی و حقوقی حاکم آمیخته شد. در ميانه سال 6691 انجمن راديكال «دانشجويان سوسياليست» تشكیل شد. به ابتكار اين جمعيت از اوايل سال 7691 چند تظاهرات و تحصن عليه جنگ ويتنام در برابر سفارت آمريكا در فرانكفورت برپا شد. در برابر گسترش اعتراض‌ها، حساسيت دولت بيشتر و واكنش پليس شديدتر شد و سرانجام در پايان ماه مه‌7691 كه شاه ايران از آلمان غربي ديدار كرد، رويارويي پليس با تظاهرات‌كنندگان به اوج خود رسيد. مرگ «بنو اونه‌زورگ» دانشجوي 62 ساله در این روز با گلوله پليس در اين درگيري‌ها، توفاني در آلمان به پا كرد و پليس در برابر آن با شدت عمل بيشتري وارد عمل شد. جنبش دانشجويي آلمان از اوايل دهه 0791 كمابيش به کما رفت؛ اما از دل آن دو جريان متولد شد كه سال‌هاي طولاني بر صحنه سياسي آلمان تأثير گذاشت: عده‌اي از دانشجويان به مبارزه مسلحانه كشيده شدند و «فراكسيون ارتش سرخ» را تشكيل دادند و گروهي ديگر به مبارزه سياسي روي آوردند. برخي از كساني كه در سال 8691 در مبارزه‌هاي بیرون از پارلمان فعال بودند، سال‌ها بعد به عنوان نمايندگان «حزب سبزها» به پارلمان راه يافتند و برخي از آنها به مناصب بالاي دولتي نيز رسيدند.
بسیاری انقلاب مه 68 را انقلابی در زیبایی‌شناسی می‌دانند. دانشجویان و جوانان آلمانی بر این نظر بودند که هنر مرسوم آن زمانه محافظه‌کارانه و ارتجاعی است و فقط در دستان و در اختیار طبقات بالای جامعه در سالن‌های گران تئاتر و اپرا. آنها معتقد به هنری مترقی و غیر‌سوبسیدی در اماکنی از قبیل کارخانه‌ها و انبارهای متروک بودند. به گفته بسیاری از تاریخ‮نگاران و متفکران، مه 86 دستاوردهای بزرگی در تغییر سبک زندگی و حتی حضور سیاسی در قدرت داشت. هر سال در سالگرد جنبش دانشجویی در سال 8691 مجلات و روزنامه‌ها ویژه‌نامه‌هایی را به این مناسبت در آلمان منتشر می‌کنند.
تفاوت جنبش دانشجویی از انواع جنبش‌های متأثر از چپ جدید همچون خرده‌فرهنگ‌های دهه 60 و 70 در بحث‌های نظری دقیق این جریان بود. به گفته مک کورمیک «نظریه زیبایی‌شناسی، به‌خصوص در بیان منظم هربرت مارکوزه، تئودور آدورنو و والتر بنیامین، تأثیری بسیار عمیق در میان دانشجویان گذاشت. آنان هنر را با معنایی سیاسی، و فی‌الواقع آرمانی درآمیختند و در عرصه جامعه شیء‌انگار صنعتی، و برای مقاومت در برابر آن هنر را کرداری عاری از بیگانگی با محصول کار دیدند». او مشخصه این دوره را چنین بیان می‌کند: «آزادسازی شخصی، آزادی جنسی، و لذت بردن از فرهنگ پاپ، از موزیک راک گرفته تا فیلم زنده باز ماریا ساخته لویی مال را شامل می‌شد و چیزی جدا از مبارزه سیاسی به حساب نمی‌آمد».
همچنین انتقاد به نظام آموزشی و دیالکتیک تکنولوژی و سلطه که آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری آن را تشریح کرده بودند بنیان‌های نظری انتقاد به نظام آموزش را می‌ساخت. دانشجویان هم در مقابل سلسله‌مراتب سلطه در دانشگاه و هم در برابر تبدیل دانشگاه به خادم صنعت و تکنولوژی اعتراض داشتند. آزادی جنسی که یکی از شعارهای دانشجویان بود روح اخلاق پروتستانی و چفت‌و‌بست آن با روح سرمایه‌داری و حفظ اقتدار را در ساختار دولت و خانواده دچار نگرانی می‌کرد. نقطه قوت این نظریه‌پردازی درآمیختن روانکاوی با مارکسیسم بود. جوانان جنبش دانشجویی در آلمان اوضاع سیاست در اروپا را برای همیشه تغییر دادند. بررسی روند این سیر می‌تواند برخی خصلت‌ها و ویژگی‌های جنبش دانشجویی و به طوری کلی‌تر جنبش جوانان را تبیین کند. جنبش دانشجویی اروپا در دهه 60 تغییرات پایدار و لازمی را برای همیشه در سیستم به وجود آورد و ساخت‌ها و کلیشه‌های سنتی را در زمینه جنسیت، و سلسله‌مراتب آموزش برای همیشه تغییر داد. جنبش‌های جدید اجتماعی همچون جنبش دانشجویی، جنبش زنان، جنبش سیاهان در آمریکا، جنبش ضد سلاح هسته‌ای و ... که در دهه هفتاد اوج گرفت همگی را می‌توان نتیجه بلافصل جنبش دانشجویی در دهه 1960 دانست.
آلمانی‌ها مستقیما دوره فاشیسم را تجربه کرده بودند و فرزندان آنها همچنان باقی‌مانده‌های ریشه‌های فاشیسم را در ذهن آنها می‌دیدند. به همین خاطر یکی از جناح‌های اصلی حاضر در جنبش دانشجویی ضدیت با آمریت و آگاهی اذهان عمومی نسبت به جنگ ویتنام بود که نهایتا به اپوزیسیون خارج از پارلمان ختم شد. جنبش دانشجویی با وجود وجوه سیاسی مشترک، در هر کشوری ویژگی‌های خود را داشت، و در آلمان بیشتر جنبه ضد آمریت و ضدنازی آن برجسته شد. آلمان فدرال تا این زمان کشوری آرام و در حال پیشرفتی به‌نظر می‌رسید که زمامداران آن به چیزی جز رشد تکنولوژی و پیشرفت اقتصادی توجه نداشتند. ولی جوانان آلمانی نمی‌توانستند به کسانی که حقایق وحشتناک کشتارهای دسته‌جمعی آشویتس را از آنها دریغ کرده بودند اعتماد کنند، آنها در پی ایجاد یک شکاف نسلی بودند، شکافی که از آن جامعه مدرن پس از 68 متولد شد.

دانشجویان مه 1968 عمده پشتوانه نظری خود را از مارکوزه و مکتب فرانکفورت می‌گرفتند. مارکوزه معتقد بود مصرف حاوی آگاهی کاذبی است و نیروی کالاسازی سرمایه‌داری بیش از آنچه به اشتهای افراد برای کالا ربط داشته باشد به بازتولید سلطه فرهنگی مربوط است. او به این علت، طبقه کارگر آن زمان را ناتوان از اقدام انقلابی می‌دانست و به جای آن، چشم به گروه‌های به حاشیه رانده شده همچون جنبش حقوق مدنی آمریکا داشت. ارتباط ایدئولوژی سرمایه‌داری با سلطه و برهم‮زدن آن از طرق مختلف، سبک ‌کار قالب جنبش‌های جوانان در دهه 0691 بود. «وسایل حمل‌ونقل و ارتباطات، وسایل مسکن، غذا، لباس و محصولات مقاومت‌ناپذیر صنعت سرگرمی با خود گرایش‌ها و عاداتی تجویز‌شده و واکنش‌های فکری و عاطفی معینی به همراه می‌آورند که مصرف‌کننده‌ها را کم‌و‌بیش با خشنودی پایبند تولید‌کننده‌ها و از این طریق، وابسته به کل آن فرهنگ می‌کنند. محصول‌ها به فکر جهت می‌دهند و فرد را زیر نفوذ می‌گیرند و آگاهی کاذبی را تبلیغ می‌کنند که کذب آن مصونیت دارد» (مبارزه علیه وضع موجود، انتشارات طرح نو، ترجمه محمد قائد).
جنبش دانشجويي آلمان، جنبش اعتراضي بود كه اواخر دهه 1960 در آلمان‌غربي در واكنش به سياست‌هاي «دولت پلیسی» و همچنین افت روزافزون کیفیت زندگی دانشجويان شكل گرفت. جنبش دانشجویی با شعار تحول بنیادین جامعه، سرنگونی نظام سرمایه‌داری، براندازی ساختارهای سلطه‌گرانه، مبارزه با نابرابری‮های اجتماعی و تحمیلات فرهنگی شکل گرفت و از آغاز با نقد بنیادین نظام سیاسی و حقوقی حاکم آمیخته شد. در ميانه سال 6691 انجمن راديكال «دانشجويان سوسياليست» تشكیل شد. به ابتكار اين جمعيت از اوايل سال 7691 چند تظاهرات و تحصن عليه جنگ ويتنام در برابر سفارت آمريكا در فرانكفورت برپا شد. در برابر گسترش اعتراض‌ها، حساسيت دولت بيشتر و واكنش پليس شديدتر شد و سرانجام در پايان ماه مه‌7691 كه شاه ايران از آلمان غربي ديدار كرد، رويارويي پليس با تظاهرات‌كنندگان به اوج خود رسيد. مرگ «بنو اونه‌زورگ» دانشجوي 62 ساله در این روز با گلوله پليس در اين درگيري‌ها، توفاني در آلمان به پا كرد و پليس در برابر آن با شدت عمل بيشتري وارد عمل شد. جنبش دانشجويي آلمان از اوايل دهه 0791 كمابيش به کما رفت؛ اما از دل آن دو جريان متولد شد كه سال‌هاي طولاني بر صحنه سياسي آلمان تأثير گذاشت: عده‌اي از دانشجويان به مبارزه مسلحانه كشيده شدند و «فراكسيون ارتش سرخ» را تشكيل دادند و گروهي ديگر به مبارزه سياسي روي آوردند. برخي از كساني كه در سال 8691 در مبارزه‌هاي بیرون از پارلمان فعال بودند، سال‌ها بعد به عنوان نمايندگان «حزب سبزها» به پارلمان راه يافتند و برخي از آنها به مناصب بالاي دولتي نيز رسيدند.
بسیاری انقلاب مه 68 را انقلابی در زیبایی‌شناسی می‌دانند. دانشجویان و جوانان آلمانی بر این نظر بودند که هنر مرسوم آن زمانه محافظه‌کارانه و ارتجاعی است و فقط در دستان و در اختیار طبقات بالای جامعه در سالن‌های گران تئاتر و اپرا. آنها معتقد به هنری مترقی و غیر‌سوبسیدی در اماکنی از قبیل کارخانه‌ها و انبارهای متروک بودند. به گفته بسیاری از تاریخ‮نگاران و متفکران، مه 86 دستاوردهای بزرگی در تغییر سبک زندگی و حتی حضور سیاسی در قدرت داشت. هر سال در سالگرد جنبش دانشجویی در سال 8691 مجلات و روزنامه‌ها ویژه‌نامه‌هایی را به این مناسبت در آلمان منتشر می‌کنند.
تفاوت جنبش دانشجویی از انواع جنبش‌های متأثر از چپ جدید همچون خرده‌فرهنگ‌های دهه 60 و 70 در بحث‌های نظری دقیق این جریان بود. به گفته مک کورمیک «نظریه زیبایی‌شناسی، به‌خصوص در بیان منظم هربرت مارکوزه، تئودور آدورنو و والتر بنیامین، تأثیری بسیار عمیق در میان دانشجویان گذاشت. آنان هنر را با معنایی سیاسی، و فی‌الواقع آرمانی درآمیختند و در عرصه جامعه شیء‌انگار صنعتی، و برای مقاومت در برابر آن هنر را کرداری عاری از بیگانگی با محصول کار دیدند». او مشخصه این دوره را چنین بیان می‌کند: «آزادسازی شخصی، آزادی جنسی، و لذت بردن از فرهنگ پاپ، از موزیک راک گرفته تا فیلم زنده باز ماریا ساخته لویی مال را شامل می‌شد و چیزی جدا از مبارزه سیاسی به حساب نمی‌آمد».
همچنین انتقاد به نظام آموزشی و دیالکتیک تکنولوژی و سلطه که آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری آن را تشریح کرده بودند بنیان‌های نظری انتقاد به نظام آموزش را می‌ساخت. دانشجویان هم در مقابل سلسله‌مراتب سلطه در دانشگاه و هم در برابر تبدیل دانشگاه به خادم صنعت و تکنولوژی اعتراض داشتند. آزادی جنسی که یکی از شعارهای دانشجویان بود روح اخلاق پروتستانی و چفت‌و‌بست آن با روح سرمایه‌داری و حفظ اقتدار را در ساختار دولت و خانواده دچار نگرانی می‌کرد. نقطه قوت این نظریه‌پردازی درآمیختن روانکاوی با مارکسیسم بود. جوانان جنبش دانشجویی در آلمان اوضاع سیاست در اروپا را برای همیشه تغییر دادند. بررسی روند این سیر می‌تواند برخی خصلت‌ها و ویژگی‌های جنبش دانشجویی و به طوری کلی‌تر جنبش جوانان را تبیین کند. جنبش دانشجویی اروپا در دهه 60 تغییرات پایدار و لازمی را برای همیشه در سیستم به وجود آورد و ساخت‌ها و کلیشه‌های سنتی را در زمینه جنسیت، و سلسله‌مراتب آموزش برای همیشه تغییر داد. جنبش‌های جدید اجتماعی همچون جنبش دانشجویی، جنبش زنان، جنبش سیاهان در آمریکا، جنبش ضد سلاح هسته‌ای و ... که در دهه هفتاد اوج گرفت همگی را می‌توان نتیجه بلافصل جنبش دانشجویی در دهه 1960 دانست.
آلمانی‌ها مستقیما دوره فاشیسم را تجربه کرده بودند و فرزندان آنها همچنان باقی‌مانده‌های ریشه‌های فاشیسم را در ذهن آنها می‌دیدند. به همین خاطر یکی از جناح‌های اصلی حاضر در جنبش دانشجویی ضدیت با آمریت و آگاهی اذهان عمومی نسبت به جنگ ویتنام بود که نهایتا به اپوزیسیون خارج از پارلمان ختم شد. جنبش دانشجویی با وجود وجوه سیاسی مشترک، در هر کشوری ویژگی‌های خود را داشت، و در آلمان بیشتر جنبه ضد آمریت و ضدنازی آن برجسته شد. آلمان فدرال تا این زمان کشوری آرام و در حال پیشرفتی به‌نظر می‌رسید که زمامداران آن به چیزی جز رشد تکنولوژی و پیشرفت اقتصادی توجه نداشتند. ولی جوانان آلمانی نمی‌توانستند به کسانی که حقایق وحشتناک کشتارهای دسته‌جمعی آشویتس را از آنها دریغ کرده بودند اعتماد کنند، آنها در پی ایجاد یک شکاف نسلی بودند، شکافی که از آن جامعه مدرن پس از 68 متولد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.