|

روایت كريستين راس

مه سياسي يا مه فرهنگي؟

ترجمه: رحمان بوذري

«هيچ‌كس در مه 68 نمرد». اين تكرار مكررات به راستي غلط است. ولي بازگويي آن نشانه یک بیماری است؛ تلاشي براي خوب جلوه‌دادن و مبهم‌کردن اين قيام و حاضران در آن، اعم از مبارزان و دولت. آيا يك رخداد را بايد بر حسب تعداد قربانيان آن ارزيابي كرد؟ نه، قطعا نه، مگر اینکه آن را در زمره رخدادهاي فرهنگي دسته‌بندي کرده باشیم - همان اتفاقي كه در روايت‌هاي رسمي اواخر دهه 1980 مي‌افتد و از مه 68 رخدادی فرهنگي مي‌سازد. در طول مه 68 هيچ اتفاق سياسي نيفتاد؛ تأثيرات آن كاملا فرهنگي بود. چنين است ارزيابي مورد اجماع همگان، داستاني كه در مدارس مي‌گويند، در فضاي عمومي بر ما تحميل مي‌كنند، آن را جشن مي‌گيرند و یاد و خاطره‌اش را در روزنامه‌ها و برنامه‌هاي تلويزيوني گرامي مي‌دارند. منظور از «فرهنگي» معمولا تغييري در سبك زندگي، تغيير‌شكل عادات زندگي روزمره و رفتارهايي است كه در دهه 1970 رايج شدند، چيزهايي از قبيل شلوارپوشيدن زنان (به‌جاي دامن) يا پذيرفتن شكل‌هاي جديدي از خوگرفتن به گفتارهاي محاوره‌اي. ولي تأثيرات اصطلاحا فرهنگي مه واقعا چه ربطي دارند به غرابت خود رخداد؟ همان‌طوركه ژان فرانكلن نرو جايي گفته، همه اتفاقات آن چند ماه بخشي از جنبش نبود، و همه اتفاقات بعد از ماه مه را نيز نمي‌توان به مه نسبت داد. بخش عمده‌اي از سبك زندگي‌هاي مختلف و تغييراتي كه در زندگي روزمره به وجود آمد و آن را ذيل «تأثيرات فرهنگي مه» مي‌گنجانند پيش‌تر در همه آن كشورهاي غربي رخ داده بود كه فرايند مدرن‌شدن پرشتاب سرمايه‌دارانه را از سر مي‌گذراندند، چه اين كشورها «مه 68» داشتند چه نداشتند.
ولي اگر منظورمان از عبارت مبهمي مثل «تأثيرات فرهنگي» چيزي باشد شبيه آنچه در كشورهاي آنگلوساكسون «ضد فرهنگ» خوانده مي‌شود آن‌وقت ‌چه؟ برخلاف انگلستان و ايالات متحده، يعني كشورهايي كه طي دهه 1960 و 1970 تحولات شكوفا و خلاقي را در عرصه ضد فرهنگ، به‌خصوص در موسيقي، به خود ديدند، شكل‌هاي فرانسوي ضد فرهنگ بعد از 1968 عمدتا وارداتي بودند. آدم در انگلستان و ايالات متحده احتمالا مي‌تواند از در پشتي ضد فرهنگ وارد و بدين‌ترتيب كم‌كم با فرهنگ سياسي آشنا شود، ولي در فرانسه يا ايتاليا جريان «ضد فرهنگ» در دهه 1970 عموما نمايانگر زوال يك مبارزه‌جويي سياسي بس پرشورتر و پرتوان‌تر از چيزي بود كه در ايالات متحده به راه افتاد. البته وقايع 68 نقش بسيار مهمي در فلسفه و كاوش‌هاي مختلف فكري در يك بزنگاه حياتي و سرزنده ايفا كردند، بزنگاهي كه دهه 1970 فرانسه را بدل كرد به لحظه خلاقيت‌ها و ابداعات بي‌مانند. در اولين سال‌هاي بعد از مه 68، پروژه‌هاي ظاهرا بي‌حدوحصر روشنفكري و جاهاي اصيلي براي تبادل آراء - مجلات جديد و آزمون‌و‌خطا در نشر افكار - به وجود آمد كه همه به نحوي از انحا مي‌خواستند وقايع مه را ادامه دهند يا انرژي سياسي آن را به حوزه تحقيقاتي ديگري منتقل كنند كه در نسبت با آن باشد.
اصل استدلال من مغاير تلاش‌هايي است كه در دهه 1980 شد تا اثرات مه را صرفا «فرهنگي»، اگر نه اخلاقي يا رواني، بخوانند. كوشيده‌ام چيزي دقيقا متضاد با اين را نشان دهم. هرآنچه در مه رخ داد سياسي بود، البته با اين پيش‌فرض كه فهم ما از سياست هيچ نسبتي با سياست انتخاباتي يا كارشناسانه آن دوران ندارد.
خود مه 68 لحظه‌اي هنري نبود. رخدادي بود كه از دل تصاوير بيرون نيامد؛ هر چه نباشد تلويزيون فرانسه در آن دوران در اعتصاب به‌سر مي‌برد. طراحي‌ها و كارتون‌هاي سياسي تكثير و عكس‌هاي مختلفي گرفته مي‌شدند. ظاهرا فقط «سريع‌ترين» تكنيك‌هاي هنري مي‌توانست به گردپاي سرعت وقايع برسد. ولي اين حرف نقدا بدان معناست كه سياست كشش مغناطيسي عظيمي بر فرهنگ وارد مي‌آورد و آن را از قلمرو خاص و تخصصي‌اش بيرون مي‌كشيد. يعني چه كه در يك آن هدف هنر بايد همراه‌شدن با شتاب وقايع، معاصرشدن با حال حاضر و هم‮زمان‌شدن با اتفاقات دور‌و‌برش باشد؟
قابل مقايسه نبودن يا عدم تقارني كه بر رابطه فرهنگ و سياست حكمفرماست درمورد دوره 68 فرانسه نيز صدق مي‌كند. در حقيقت اين قابل مقايسه‌ نبودن همان چيزي است كه مه 68 بود: ناتواني راه‌حل‌هاي فرهنگي از ارائه پاسخي درخور، ابداع و به‌كارگيري فرم‌هاي سياسي در تقابل مستقيم با فرم‌هاي فرهنگي موجود، فوريت روال‌هاي سياسي نسبت به روال‌هاي فرهنگي. اين قضيه به بهترين نحو در تجربه دانشجويان هنرهاي زيبا مشهود است كه در اواسط مه 1968 مدرسه خود را اشغال كردند، آن را «آتليه مردمي هنرهاي زيبا» ناميدند و با سرعت سرسام‌آوري شروع كردند به توليد پوسترهايي در حمايت از اعتصاب و در آن چندماه ديوارهاي پاريس را از اين پوسترها پر كردند. «پيام» قاطبه اين پوسترها تأييد و گاه الزام به «ادامه» اتفاقي بود كه در جريان بود: «مبارزه را ادامه دهيد»، «اعتصاب ادامه دارد»، «در برابر تهاجمات: اعتصاب ادامه مي‌يابد»، «تاكسي‌رانان: نبرد ادامه دارد». پيام اين پوسترها قرار نبود هيچ سطحي از واقعيت را «بازنمايي» كند؛ بلكه هدف نوعي اتفاق‌نظر با - هم‌زماني با، هم‌عصر‌بودن با - هر آن چيزي است كه در جريان بود. سرعت، نوعي تكنيك سريع، حياتي بود. دانشجويان خيلي زود به اين قضيه پي بردند و ليتوگرافي (چاپ سنگي) را به اين علت كنار گذاشتند كه ساعتي 10 تا 15 كاغذ بيشتر چاپ نمي‌كرد و كندتر از آن بود كه پاسخ نيازهاي يك جنبش توده‌گير باشد. سريگرافي (چاپ پارچه‌اي) كه سبك‌تر و سهل‌الوصول‌تر بود ساعتي 250 كاغذ چاپ می‌کرد. پوسترها به جنبش سرعت لازم و رسانه منعطفي را اعطا كردند كه درهم‌تنيدگي كامل هنر و مه 68 را تسهيل كرد، ولي سرعت مهم‌ترين عاملي نبود كه هنر را قادر كرد با زمانمندي يك رخداد پيش برود. يكي از مبارزان فعال در آتليه مردمي هنر، ژرار فرمانژر، سي‌سال بعد از مه 68 روند پيدايش اين پوسترها را در خاطرات كوتاه خود به ياد مي‌آورد: «هنر همان چيزي است كه زندگي را بس جذاب‌تر از هنر مي‌كند». عنوان نوشته او حس گشايش سرگيجه‌آوري را القا مي‌كند ناشي از دوره‌اي كه در آن امر اجتماعي نمي‌تواند «در خيابان‌ها» متمايز از هنر بماند، يا دوره‌اي كه در آن هنر ديگر نه بازنمايي واقعيت كه نمايانگر واقعيت است:
«مه 68 همين بود. هنرمندان ديگر در استوديوهايشان نيستند، ديگر كار نمي‌كنند، ديگر نمي‌توانند كار كنند زيرا واقعيت نيرومندتر از ابداعات ايشان است. آنها به حكم طبيعت‌شان مبارز مي‌شوند، من هم يكي از آنها. ما آتليه مردمي هنرهاي زيبا را ايجاد مي‌كنيم و پوستر بيرون مي‌دهيم. شب‌و‌روز آنجا پوستر طراحي مي‌كنيم. كل كشور در اعتصاب است و هرگز در زندگي‌مان اينقدر كار نكرده‌ايم. بالاخره ما هم به كاري مي‌آييم».
* قطعه‌اي از مقدمه كتاب «مه 68 و زندگي‌هاي پس از مرگ آن» اثر كريستين راس

«هيچ‌كس در مه 68 نمرد». اين تكرار مكررات به راستي غلط است. ولي بازگويي آن نشانه یک بیماری است؛ تلاشي براي خوب جلوه‌دادن و مبهم‌کردن اين قيام و حاضران در آن، اعم از مبارزان و دولت. آيا يك رخداد را بايد بر حسب تعداد قربانيان آن ارزيابي كرد؟ نه، قطعا نه، مگر اینکه آن را در زمره رخدادهاي فرهنگي دسته‌بندي کرده باشیم - همان اتفاقي كه در روايت‌هاي رسمي اواخر دهه 1980 مي‌افتد و از مه 68 رخدادی فرهنگي مي‌سازد. در طول مه 68 هيچ اتفاق سياسي نيفتاد؛ تأثيرات آن كاملا فرهنگي بود. چنين است ارزيابي مورد اجماع همگان، داستاني كه در مدارس مي‌گويند، در فضاي عمومي بر ما تحميل مي‌كنند، آن را جشن مي‌گيرند و یاد و خاطره‌اش را در روزنامه‌ها و برنامه‌هاي تلويزيوني گرامي مي‌دارند. منظور از «فرهنگي» معمولا تغييري در سبك زندگي، تغيير‌شكل عادات زندگي روزمره و رفتارهايي است كه در دهه 1970 رايج شدند، چيزهايي از قبيل شلوارپوشيدن زنان (به‌جاي دامن) يا پذيرفتن شكل‌هاي جديدي از خوگرفتن به گفتارهاي محاوره‌اي. ولي تأثيرات اصطلاحا فرهنگي مه واقعا چه ربطي دارند به غرابت خود رخداد؟ همان‌طوركه ژان فرانكلن نرو جايي گفته، همه اتفاقات آن چند ماه بخشي از جنبش نبود، و همه اتفاقات بعد از ماه مه را نيز نمي‌توان به مه نسبت داد. بخش عمده‌اي از سبك زندگي‌هاي مختلف و تغييراتي كه در زندگي روزمره به وجود آمد و آن را ذيل «تأثيرات فرهنگي مه» مي‌گنجانند پيش‌تر در همه آن كشورهاي غربي رخ داده بود كه فرايند مدرن‌شدن پرشتاب سرمايه‌دارانه را از سر مي‌گذراندند، چه اين كشورها «مه 68» داشتند چه نداشتند.
ولي اگر منظورمان از عبارت مبهمي مثل «تأثيرات فرهنگي» چيزي باشد شبيه آنچه در كشورهاي آنگلوساكسون «ضد فرهنگ» خوانده مي‌شود آن‌وقت ‌چه؟ برخلاف انگلستان و ايالات متحده، يعني كشورهايي كه طي دهه 1960 و 1970 تحولات شكوفا و خلاقي را در عرصه ضد فرهنگ، به‌خصوص در موسيقي، به خود ديدند، شكل‌هاي فرانسوي ضد فرهنگ بعد از 1968 عمدتا وارداتي بودند. آدم در انگلستان و ايالات متحده احتمالا مي‌تواند از در پشتي ضد فرهنگ وارد و بدين‌ترتيب كم‌كم با فرهنگ سياسي آشنا شود، ولي در فرانسه يا ايتاليا جريان «ضد فرهنگ» در دهه 1970 عموما نمايانگر زوال يك مبارزه‌جويي سياسي بس پرشورتر و پرتوان‌تر از چيزي بود كه در ايالات متحده به راه افتاد. البته وقايع 68 نقش بسيار مهمي در فلسفه و كاوش‌هاي مختلف فكري در يك بزنگاه حياتي و سرزنده ايفا كردند، بزنگاهي كه دهه 1970 فرانسه را بدل كرد به لحظه خلاقيت‌ها و ابداعات بي‌مانند. در اولين سال‌هاي بعد از مه 68، پروژه‌هاي ظاهرا بي‌حدوحصر روشنفكري و جاهاي اصيلي براي تبادل آراء - مجلات جديد و آزمون‌و‌خطا در نشر افكار - به وجود آمد كه همه به نحوي از انحا مي‌خواستند وقايع مه را ادامه دهند يا انرژي سياسي آن را به حوزه تحقيقاتي ديگري منتقل كنند كه در نسبت با آن باشد.
اصل استدلال من مغاير تلاش‌هايي است كه در دهه 1980 شد تا اثرات مه را صرفا «فرهنگي»، اگر نه اخلاقي يا رواني، بخوانند. كوشيده‌ام چيزي دقيقا متضاد با اين را نشان دهم. هرآنچه در مه رخ داد سياسي بود، البته با اين پيش‌فرض كه فهم ما از سياست هيچ نسبتي با سياست انتخاباتي يا كارشناسانه آن دوران ندارد.
خود مه 68 لحظه‌اي هنري نبود. رخدادي بود كه از دل تصاوير بيرون نيامد؛ هر چه نباشد تلويزيون فرانسه در آن دوران در اعتصاب به‌سر مي‌برد. طراحي‌ها و كارتون‌هاي سياسي تكثير و عكس‌هاي مختلفي گرفته مي‌شدند. ظاهرا فقط «سريع‌ترين» تكنيك‌هاي هنري مي‌توانست به گردپاي سرعت وقايع برسد. ولي اين حرف نقدا بدان معناست كه سياست كشش مغناطيسي عظيمي بر فرهنگ وارد مي‌آورد و آن را از قلمرو خاص و تخصصي‌اش بيرون مي‌كشيد. يعني چه كه در يك آن هدف هنر بايد همراه‌شدن با شتاب وقايع، معاصرشدن با حال حاضر و هم‮زمان‌شدن با اتفاقات دور‌و‌برش باشد؟
قابل مقايسه نبودن يا عدم تقارني كه بر رابطه فرهنگ و سياست حكمفرماست درمورد دوره 68 فرانسه نيز صدق مي‌كند. در حقيقت اين قابل مقايسه‌ نبودن همان چيزي است كه مه 68 بود: ناتواني راه‌حل‌هاي فرهنگي از ارائه پاسخي درخور، ابداع و به‌كارگيري فرم‌هاي سياسي در تقابل مستقيم با فرم‌هاي فرهنگي موجود، فوريت روال‌هاي سياسي نسبت به روال‌هاي فرهنگي. اين قضيه به بهترين نحو در تجربه دانشجويان هنرهاي زيبا مشهود است كه در اواسط مه 1968 مدرسه خود را اشغال كردند، آن را «آتليه مردمي هنرهاي زيبا» ناميدند و با سرعت سرسام‌آوري شروع كردند به توليد پوسترهايي در حمايت از اعتصاب و در آن چندماه ديوارهاي پاريس را از اين پوسترها پر كردند. «پيام» قاطبه اين پوسترها تأييد و گاه الزام به «ادامه» اتفاقي بود كه در جريان بود: «مبارزه را ادامه دهيد»، «اعتصاب ادامه دارد»، «در برابر تهاجمات: اعتصاب ادامه مي‌يابد»، «تاكسي‌رانان: نبرد ادامه دارد». پيام اين پوسترها قرار نبود هيچ سطحي از واقعيت را «بازنمايي» كند؛ بلكه هدف نوعي اتفاق‌نظر با - هم‌زماني با، هم‌عصر‌بودن با - هر آن چيزي است كه در جريان بود. سرعت، نوعي تكنيك سريع، حياتي بود. دانشجويان خيلي زود به اين قضيه پي بردند و ليتوگرافي (چاپ سنگي) را به اين علت كنار گذاشتند كه ساعتي 10 تا 15 كاغذ بيشتر چاپ نمي‌كرد و كندتر از آن بود كه پاسخ نيازهاي يك جنبش توده‌گير باشد. سريگرافي (چاپ پارچه‌اي) كه سبك‌تر و سهل‌الوصول‌تر بود ساعتي 250 كاغذ چاپ می‌کرد. پوسترها به جنبش سرعت لازم و رسانه منعطفي را اعطا كردند كه درهم‌تنيدگي كامل هنر و مه 68 را تسهيل كرد، ولي سرعت مهم‌ترين عاملي نبود كه هنر را قادر كرد با زمانمندي يك رخداد پيش برود. يكي از مبارزان فعال در آتليه مردمي هنر، ژرار فرمانژر، سي‌سال بعد از مه 68 روند پيدايش اين پوسترها را در خاطرات كوتاه خود به ياد مي‌آورد: «هنر همان چيزي است كه زندگي را بس جذاب‌تر از هنر مي‌كند». عنوان نوشته او حس گشايش سرگيجه‌آوري را القا مي‌كند ناشي از دوره‌اي كه در آن امر اجتماعي نمي‌تواند «در خيابان‌ها» متمايز از هنر بماند، يا دوره‌اي كه در آن هنر ديگر نه بازنمايي واقعيت كه نمايانگر واقعيت است:
«مه 68 همين بود. هنرمندان ديگر در استوديوهايشان نيستند، ديگر كار نمي‌كنند، ديگر نمي‌توانند كار كنند زيرا واقعيت نيرومندتر از ابداعات ايشان است. آنها به حكم طبيعت‌شان مبارز مي‌شوند، من هم يكي از آنها. ما آتليه مردمي هنرهاي زيبا را ايجاد مي‌كنيم و پوستر بيرون مي‌دهيم. شب‌و‌روز آنجا پوستر طراحي مي‌كنيم. كل كشور در اعتصاب است و هرگز در زندگي‌مان اينقدر كار نكرده‌ايم. بالاخره ما هم به كاري مي‌آييم».
* قطعه‌اي از مقدمه كتاب «مه 68 و زندگي‌هاي پس از مرگ آن» اثر كريستين راس

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.