ترجمه دو شعر از راینر ماریا ریلکه همراه با دو تکنگاری بر شعرها
شعر و شهود
محمود حدادی
1 سونت بیستویکم برای اورفه
بخوان ای دل، به ستایش باغهایی بخوان که نمیشناسیشان
باغهایی چنان روشن و دستنیافتنی،
که انگاری در زلال جام جاریشان کرده باشند؛
به ستایش آب و سوری اصفهان یا شیراز بخوان.
نشان بده ای دل،
در سرودهای شادمانه و یگانه نشان بده
که هرگز شوق کنارِ آنها را از خاطر نخواهی شست،
که انجیرهای پختهشان به هوای تو میبالد،
که تو با نسیم آنها، نسیمی که میان شاخههای شکوفاشان
اعتلایی نفسانی مییابد، همنشینی داری.
پرهیز کن از گمان آنکه بر این تصمیمِ رفته
پشیمانی و برگشتی هست،
بر تصمیمِ بودن،
تاری بودن حضور و هستی یافته در ساحت این بافت.
پس با هر آن نقش هم که همسوییات هست ای دل،
(خواهی حتی با نقشی از نّفّس رنج)،
دریاب که مقصود غایی آن کل کیهانی است،
آن قالی ستایشانگیز.
باغ و پردیس ایرانی در شعر ریلکه
در اسطوره میآید اورفه که از پشت آپولون، خدای شعر و موسیقی بود، صوتی سحرانگیز داشت و بهواسطه آواز دلکش خود توانست دل خدای مرگ را نرم کند و محبوبهاش اوریدیک را که از نیش ماری جان باخته بود از او پس بگیرد. اما هنگام بازآوردن محبوبهی بازیافتهی خود از دهلیز دراز مردگان، چون چیزی نمیشنید، نه صدای نفسی و نه پایی، در آستانهی این مغاک شاهد مرگ دوبارهی محبوبهی خود شد، زیرا که از شدت تردید، شرط خدایان را شکست و محض آزمون آن که آیا همسرش بهراستی از پیاش میآید، به پشت سر خود نگاه کرد. با این سرنوشت، اورفه نماد قدرت و همزمان عجز هنر است، نماد تاثیر شگرف آن در عین بیتاثیریاش بر سرنوشت انسانی. با این همه بسیاری شاعران اروپایی خوش داشتهاند خود را، در تمجید از سرودههای خود، با او همسرشت بدانند. راینر ماریا ریلکه (1926-1875) در آخرین سالهای آفرینش ادبی خود، در دو مجموعه، سرودهایی در ستایش از اورفه گفته است، شعرهایی که درونمایهشان تمجید از فرهیختگی صوت انسانی و موسیقی، موسیقیای که به گمان فیلسوفان کهن یونانی، خاصه فیثاغورث، در ذات هستی طنینی نظمبخش دارد و با طنین خود در اجزاء سیارات، فاصلهها یا
«سپهر»های آنها را تعیین میکند. در سرود حاضر البته از اورفه مستقیم نامی نرفته است. بااینحال نمادهای متعلق این شخصیت اسطورهای در این قطعه هم حضور دارند: باغها، که هستی پرجلوهی طبیعت در آنها با هر بهار تکرار مییابد، بهعلاوه شراب و گل. و از آنجا که گلهای سرخ اصفهان و شیراز شهرتی جهانی دارند، شعر با این نمادهای پربسامد در ادبیات نهضت رمانتیک آلمانی، به جانب مشرق کشیده میشود و به ساحت تغزل شعر فارسی درمیآید. ریلکه در بیشینهی سرودهای خود برای اورفه، بیانگر جهانبینی یونانیان عتیق، نیز اندیشمندانی از عهد کلاسیک آلمان - کسانی مانند گوته- است، و گویای این اندیشهی گرانبار توراتی هم که در ساحت کل، اجزاء مقهور قانون کائناتی دگردیسیاند. پس، در ادامه بهرهگرفتنش از نمادهای ایرانی، قالی برایش آن ساحت سپهری میشود، آن عنصر بنیادین و رنگارنگ هستی کیهانی که باید به آن لبیکی شادیجویانه گفت، گرچه آدمی تنها وقتی در آن تکیهگاه و مقصودی مییابد که در پیش جاودانگی آن بر فرصت کوتاه عمر خویش آگاه و معترف باشد.
2 به اورفه
بهار آمده است و زمین،
بچهای را میماند، شعر از بر کرده،
شعرهای بسیار!
و اینک به پاداشِ سختی ساعات دراز درس
جایزه میگیرد.
معلمش جدی بود.
پیرمردی برای ما دلنشین،
خاصه با آن ریش سفیدش.
پس حال میتوانیم از پی معنای سبز و آبی بپرسیم!
و زمین جواب را میداند، میداند!
ای زمین که تعطیلات داری، ای خوشبخت!
حال با بچهها بازی کن!
میخواهیم ترا که شادمانی، بگیریم.
و شادمانترینِ ما، زودترت میگیرد!
در این میان هرآنچه معلمش آموخت، آن درسهای دشوار،
و متن پیچیده و بلند ریشهها و تنهها، آنهمه متن بسیار،
زمین، تمامی را به آواز میخواند، میخواند.
رنج گنج
در مجموعه سونتهایی برای اورفه، این قطعه بیستویکمین، استثنایی دلنشین و شادیبخش را تشکیل میدهد. زیرا که زبان کلی این سونتها دشوار، و تشبیه و تمثیلهاشان پیچیده، دیریاب و دوپهلو است. حالیکه چکامهی حاضر روحیهی رقص کودکان را، در شادیِ آنها بر یک روز تعطیل دارد. یا مشخصتر بگوییم سبکباری آنها را در پیشوازشان از پایان درسها و آغاز تعطیلات بلند بهار، با اینهمه آن اندیشهی گرانبار سروده بیستوششم از دفتر اول، آن دیالکتیک مرگوزندگی، در اینجا نیز پژواک برمیدارد، منتها بسیار شادمانهتر و سرخوشانهتر: با این همه باید آن را به زبان آورد، چرا که قانون هستی است، در هوایِ آفریدن ندای نظمآفرین هنر: بیرنج گنج میسر نمیشود. خود حتی برای بچهای مثل زمین، که معمولا در شعر با صفت مادری تشخص مییابد. زمستان سرد برای او فصل درس و مشق، و زحمت آموختن بود، فصل سروکلهزدن با متنهای ملالآور دستور در سر کلاس پیرِ برف. ولی تنها اویی که دود چراغ خورد، دید تمییز مییابد، رنگها را میبینید، و به معنای دوگانهی عینی و مجازی کلمه، ریشهها را هم. نگاهِ نهانبین، رایگان به دست نمیآید. زمان میخواهد تا دیده به اعماق راه
یابد. سپس نوبت شادی است: زمین میداند! میداند! رنجِ درس و مشق سرانجام شادیِ پیروزی کودک را درپیدارد، و در مرتبهای بالاتر، احساس ظفرمندی اورفهی استاد را هم.
1 سونت بیستویکم برای اورفه
بخوان ای دل، به ستایش باغهایی بخوان که نمیشناسیشان
باغهایی چنان روشن و دستنیافتنی،
که انگاری در زلال جام جاریشان کرده باشند؛
به ستایش آب و سوری اصفهان یا شیراز بخوان.
نشان بده ای دل،
در سرودهای شادمانه و یگانه نشان بده
که هرگز شوق کنارِ آنها را از خاطر نخواهی شست،
که انجیرهای پختهشان به هوای تو میبالد،
که تو با نسیم آنها، نسیمی که میان شاخههای شکوفاشان
اعتلایی نفسانی مییابد، همنشینی داری.
پرهیز کن از گمان آنکه بر این تصمیمِ رفته
پشیمانی و برگشتی هست،
بر تصمیمِ بودن،
تاری بودن حضور و هستی یافته در ساحت این بافت.
پس با هر آن نقش هم که همسوییات هست ای دل،
(خواهی حتی با نقشی از نّفّس رنج)،
دریاب که مقصود غایی آن کل کیهانی است،
آن قالی ستایشانگیز.
باغ و پردیس ایرانی در شعر ریلکه
در اسطوره میآید اورفه که از پشت آپولون، خدای شعر و موسیقی بود، صوتی سحرانگیز داشت و بهواسطه آواز دلکش خود توانست دل خدای مرگ را نرم کند و محبوبهاش اوریدیک را که از نیش ماری جان باخته بود از او پس بگیرد. اما هنگام بازآوردن محبوبهی بازیافتهی خود از دهلیز دراز مردگان، چون چیزی نمیشنید، نه صدای نفسی و نه پایی، در آستانهی این مغاک شاهد مرگ دوبارهی محبوبهی خود شد، زیرا که از شدت تردید، شرط خدایان را شکست و محض آزمون آن که آیا همسرش بهراستی از پیاش میآید، به پشت سر خود نگاه کرد. با این سرنوشت، اورفه نماد قدرت و همزمان عجز هنر است، نماد تاثیر شگرف آن در عین بیتاثیریاش بر سرنوشت انسانی. با این همه بسیاری شاعران اروپایی خوش داشتهاند خود را، در تمجید از سرودههای خود، با او همسرشت بدانند. راینر ماریا ریلکه (1926-1875) در آخرین سالهای آفرینش ادبی خود، در دو مجموعه، سرودهایی در ستایش از اورفه گفته است، شعرهایی که درونمایهشان تمجید از فرهیختگی صوت انسانی و موسیقی، موسیقیای که به گمان فیلسوفان کهن یونانی، خاصه فیثاغورث، در ذات هستی طنینی نظمبخش دارد و با طنین خود در اجزاء سیارات، فاصلهها یا
«سپهر»های آنها را تعیین میکند. در سرود حاضر البته از اورفه مستقیم نامی نرفته است. بااینحال نمادهای متعلق این شخصیت اسطورهای در این قطعه هم حضور دارند: باغها، که هستی پرجلوهی طبیعت در آنها با هر بهار تکرار مییابد، بهعلاوه شراب و گل. و از آنجا که گلهای سرخ اصفهان و شیراز شهرتی جهانی دارند، شعر با این نمادهای پربسامد در ادبیات نهضت رمانتیک آلمانی، به جانب مشرق کشیده میشود و به ساحت تغزل شعر فارسی درمیآید. ریلکه در بیشینهی سرودهای خود برای اورفه، بیانگر جهانبینی یونانیان عتیق، نیز اندیشمندانی از عهد کلاسیک آلمان - کسانی مانند گوته- است، و گویای این اندیشهی گرانبار توراتی هم که در ساحت کل، اجزاء مقهور قانون کائناتی دگردیسیاند. پس، در ادامه بهرهگرفتنش از نمادهای ایرانی، قالی برایش آن ساحت سپهری میشود، آن عنصر بنیادین و رنگارنگ هستی کیهانی که باید به آن لبیکی شادیجویانه گفت، گرچه آدمی تنها وقتی در آن تکیهگاه و مقصودی مییابد که در پیش جاودانگی آن بر فرصت کوتاه عمر خویش آگاه و معترف باشد.
2 به اورفه
بهار آمده است و زمین،
بچهای را میماند، شعر از بر کرده،
شعرهای بسیار!
و اینک به پاداشِ سختی ساعات دراز درس
جایزه میگیرد.
معلمش جدی بود.
پیرمردی برای ما دلنشین،
خاصه با آن ریش سفیدش.
پس حال میتوانیم از پی معنای سبز و آبی بپرسیم!
و زمین جواب را میداند، میداند!
ای زمین که تعطیلات داری، ای خوشبخت!
حال با بچهها بازی کن!
میخواهیم ترا که شادمانی، بگیریم.
و شادمانترینِ ما، زودترت میگیرد!
در این میان هرآنچه معلمش آموخت، آن درسهای دشوار،
و متن پیچیده و بلند ریشهها و تنهها، آنهمه متن بسیار،
زمین، تمامی را به آواز میخواند، میخواند.
رنج گنج
در مجموعه سونتهایی برای اورفه، این قطعه بیستویکمین، استثنایی دلنشین و شادیبخش را تشکیل میدهد. زیرا که زبان کلی این سونتها دشوار، و تشبیه و تمثیلهاشان پیچیده، دیریاب و دوپهلو است. حالیکه چکامهی حاضر روحیهی رقص کودکان را، در شادیِ آنها بر یک روز تعطیل دارد. یا مشخصتر بگوییم سبکباری آنها را در پیشوازشان از پایان درسها و آغاز تعطیلات بلند بهار، با اینهمه آن اندیشهی گرانبار سروده بیستوششم از دفتر اول، آن دیالکتیک مرگوزندگی، در اینجا نیز پژواک برمیدارد، منتها بسیار شادمانهتر و سرخوشانهتر: با این همه باید آن را به زبان آورد، چرا که قانون هستی است، در هوایِ آفریدن ندای نظمآفرین هنر: بیرنج گنج میسر نمیشود. خود حتی برای بچهای مثل زمین، که معمولا در شعر با صفت مادری تشخص مییابد. زمستان سرد برای او فصل درس و مشق، و زحمت آموختن بود، فصل سروکلهزدن با متنهای ملالآور دستور در سر کلاس پیرِ برف. ولی تنها اویی که دود چراغ خورد، دید تمییز مییابد، رنگها را میبینید، و به معنای دوگانهی عینی و مجازی کلمه، ریشهها را هم. نگاهِ نهانبین، رایگان به دست نمیآید. زمان میخواهد تا دیده به اعماق راه
یابد. سپس نوبت شادی است: زمین میداند! میداند! رنجِ درس و مشق سرانجام شادیِ پیروزی کودک را درپیدارد، و در مرتبهای بالاتر، احساس ظفرمندی اورفهی استاد را هم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.