|

نشانه‌شناسی و نقد: نمونه حوض نقاشی

روبرت صافاریان

مطلبی که هفته گذشته درباره نشانه‌شناسی غذا و معماری و ترافیک و... در فیلم «حوض نقاشی» نوشته بودم، واکنش‌هایی داشت که مرا متوجه یک مشکل اساسی در این نوع نوشته‌ها کرد؛ منظورم نوشته‌هایی است که یک دستگاه نشانه‌شناختی هر چند محدود در یک فیلم یا رمان کشف و آن را توصیف می‌کنند. متوجه شدم برخی‌ها انگار گمان برده بودند که من نیز نگاه سنت‌گرای سازندگان فیلم را تایید می‌کنم، در حالی که به نظر من، اگر بتوان در فیلمی مقدار معتنابهی نشانه‌ها و نمادهای دوتایی یافت (کتلت در برابر پیتزا/ آپارتمان در برابر حیاط/ غذا خوردن روی زمین در برابر غذا خوردن دور میز/ فقر در برابر غنا/ ...) و اگر یک فیلم یا آثار یک هنرمند پر از اینها باشد، این اصلا اعتباری برای هنرمند نیست، بلکه از نگاهی تقلیل‌گرا حکایت می‌کند که می‌خواهد پیچیدگی‌های واقعیت را به الگوهای ساده همه‌فهم تقلیل دهد. اتفاقا مازیار میری، آگاهانه یا نه خودآگاه، گویی متوجه خطر تقلیل‌گرایی و ساده‌سازی بیش از اندازه بوده است و در جاهایی از مقتضیات دستگاه نشانه‌های دوتایی عدول کرده و انسجام این دستگاه نشانه‌ای ساده را به هم زده است. مثلا ثروت خانواده دارای فیلم، خیلی اغراق‌شده‌ نیست، کما اینکه پدر خانواده از بیکاری رنج می‌برد. اما به نظر من در نهایت الگوی «شیوه زندگی سنتی و نداری خوب» در برابر «شیوه زندگی امروزی و دارایی بد» مسلط است. نکته دیگری که مازیار میری را در غلتیدن به ساده‌سازی افراطی بازمی‌دارد حس همدلی نسبت به آدم‌هایش است. هم در حوض نقاشی و هم در سعادت‌آباد، آدم‌ها در هر سوی خط فاصل سنت-مدرنیسم که جای گرفته باشند، مستحق همدلی و دلسوزی‌اند. به هر رو، تقلیل‌گرایی فیلم باعث شده موضوع معلولیت ذهنی قهرمانان آن به‌طور مستقل مورد توجه قرار نگیرد. هیچ تلاشی برای دیدن دنیا از دید آنها نشده است. معلولیت آنها در خدمت دو چیز است. یکم: تاکید مضاعف بر نداری (آنها حتی سلامت روانی هم ندارند). دوم: تشدید موقعیت مخاطره‌آمیز آنها در شهر. با اندکی تغییر، یک زوج غیرمعلول هم می‌تواند در ساختار روایی فیلم جایگزین آنها شود. زوج فقیری که بچه‌شان از فقر پدر و مادرش خجالت می‌کشد. فیلم‌هایی که بر تقابل‌های دوتایی ساده‌ شده استوارند به درد آموزش می‌خورند. فیلم حوض نقاشی هم فیلم خوبی است برای توجه دادن جامعه به زندگی معلولان ذهنی و تشویق خود آنها به تشکیل خانواده و تلاش برای زندگی. اما این خوش‌بینی با ساده‌سازی و دست‌کم گرفتن موقعیت دشوار این آدم‌ها و ظلمی وجودی که در حق آنها اعمال شده، به دست آمده است. اما سرانجام چه؟ خواننده بی‌حوصله لابد می‌پرسد بالاخره نظرت راجع به حوض نقاشی چیست؟ فیلم خوبی است یا فیلم بدی؟ خب، اگر این‌طور نگاه کنیم باید نمره بدهیم. من به حوض نقاشی از 20، 12 یا 13 می‌دهم. نمی‌توانم با دیدگاهش موافقت کنم، خوش‌بینی‌اش ساده‌انگارانه است، اما فصل‌هایی دارد که با امکانات سینمایی - میزانسن، تدوین، صدا - حسی واقعی از ناامنی ایجاد کرده است. به طور کلی، مجموعه نشانه‌های دوتایی یک فیلم باید به‌مثابه استخوان‌بندی آن تلقی شوند و آشکار است که یک فیلم در استخوان‌بندی آن خلاصه نمی‌شود؛ گوشت و خونی دارد که روی این استخوان‌بندی سوارند و آن را پر می‌کنند و در نهایت این گوشت و خون هستند که داوری ما درباره ارزش زیبایی‌شناختی فیلمی را معین می‌کنند. فصل مترو و شهربازی حوض نقاشی با مهارت و استادانه ساخته شده و احساس ناامنی مادرانه مریم را خوب القا می‌کند. بازی‌های نگار جواهریان و شهاب حسینی در این فیلم از تعادلی برخوردارند که آسان به دست نمی‌آید. اگر گوشه‌هایی، عناصری، اندیشه‌های بکری، تم‌های تازه‌ای، تیزبینی‌هایی و طنزهایی را در فیلمی ببینم، فیلم از دید من نمره قبولی می‌گیرد و دیگران را به دیدنش ترغیب می‌کنم و در عین حال درباره عیب‌ها، ساده‌سازی‌ها، عدم انسجام و قسمت‌های بدش نقد منفی می‌نویسم.
مطلبی که هفته گذشته درباره نشانه‌شناسی غذا و معماری و ترافیک و... در فیلم «حوض نقاشی» نوشته بودم، واکنش‌هایی داشت که مرا متوجه یک مشکل اساسی در این نوع نوشته‌ها کرد؛ منظورم نوشته‌هایی است که یک دستگاه نشانه‌شناختی هر چند محدود در یک فیلم یا رمان کشف و آن را توصیف می‌کنند. متوجه شدم برخی‌ها انگار گمان برده بودند که من نیز نگاه سنت‌گرای سازندگان فیلم را تایید می‌کنم، در حالی که به نظر من، اگر بتوان در فیلمی مقدار معتنابهی نشانه‌ها و نمادهای دوتایی یافت (کتلت در برابر پیتزا/ آپارتمان در برابر حیاط/ غذا خوردن روی زمین در برابر غذا خوردن دور میز/ فقر در برابر غنا/ ...) و اگر یک فیلم یا آثار یک هنرمند پر از اینها باشد، این اصلا اعتباری برای هنرمند نیست، بلکه از نگاهی تقلیل‌گرا حکایت می‌کند که می‌خواهد پیچیدگی‌های واقعیت را به الگوهای ساده همه‌فهم تقلیل دهد. اتفاقا مازیار میری، آگاهانه یا نه خودآگاه، گویی متوجه خطر تقلیل‌گرایی و ساده‌سازی بیش از اندازه بوده است و در جاهایی از مقتضیات دستگاه نشانه‌های دوتایی عدول کرده و انسجام این دستگاه نشانه‌ای ساده را به هم زده است. مثلا ثروت خانواده دارای فیلم، خیلی اغراق‌شده‌ نیست، کما اینکه پدر خانواده از بیکاری رنج می‌برد. اما به نظر من در نهایت الگوی «شیوه زندگی سنتی و نداری خوب» در برابر «شیوه زندگی امروزی و دارایی بد» مسلط است. نکته دیگری که مازیار میری را در غلتیدن به ساده‌سازی افراطی بازمی‌دارد حس همدلی نسبت به آدم‌هایش است. هم در حوض نقاشی و هم در سعادت‌آباد، آدم‌ها در هر سوی خط فاصل سنت-مدرنیسم که جای گرفته باشند، مستحق همدلی و دلسوزی‌اند. به هر رو، تقلیل‌گرایی فیلم باعث شده موضوع معلولیت ذهنی قهرمانان آن به‌طور مستقل مورد توجه قرار نگیرد. هیچ تلاشی برای دیدن دنیا از دید آنها نشده است. معلولیت آنها در خدمت دو چیز است. یکم: تاکید مضاعف بر نداری (آنها حتی سلامت روانی هم ندارند). دوم: تشدید موقعیت مخاطره‌آمیز آنها در شهر. با اندکی تغییر، یک زوج غیرمعلول هم می‌تواند در ساختار روایی فیلم جایگزین آنها شود. زوج فقیری که بچه‌شان از فقر پدر و مادرش خجالت می‌کشد. فیلم‌هایی که بر تقابل‌های دوتایی ساده‌ شده استوارند به درد آموزش می‌خورند. فیلم حوض نقاشی هم فیلم خوبی است برای توجه دادن جامعه به زندگی معلولان ذهنی و تشویق خود آنها به تشکیل خانواده و تلاش برای زندگی. اما این خوش‌بینی با ساده‌سازی و دست‌کم گرفتن موقعیت دشوار این آدم‌ها و ظلمی وجودی که در حق آنها اعمال شده، به دست آمده است. اما سرانجام چه؟ خواننده بی‌حوصله لابد می‌پرسد بالاخره نظرت راجع به حوض نقاشی چیست؟ فیلم خوبی است یا فیلم بدی؟ خب، اگر این‌طور نگاه کنیم باید نمره بدهیم. من به حوض نقاشی از 20، 12 یا 13 می‌دهم. نمی‌توانم با دیدگاهش موافقت کنم، خوش‌بینی‌اش ساده‌انگارانه است، اما فصل‌هایی دارد که با امکانات سینمایی - میزانسن، تدوین، صدا - حسی واقعی از ناامنی ایجاد کرده است. به طور کلی، مجموعه نشانه‌های دوتایی یک فیلم باید به‌مثابه استخوان‌بندی آن تلقی شوند و آشکار است که یک فیلم در استخوان‌بندی آن خلاصه نمی‌شود؛ گوشت و خونی دارد که روی این استخوان‌بندی سوارند و آن را پر می‌کنند و در نهایت این گوشت و خون هستند که داوری ما درباره ارزش زیبایی‌شناختی فیلمی را معین می‌کنند. فصل مترو و شهربازی حوض نقاشی با مهارت و استادانه ساخته شده و احساس ناامنی مادرانه مریم را خوب القا می‌کند. بازی‌های نگار جواهریان و شهاب حسینی در این فیلم از تعادلی برخوردارند که آسان به دست نمی‌آید. اگر گوشه‌هایی، عناصری، اندیشه‌های بکری، تم‌های تازه‌ای، تیزبینی‌هایی و طنزهایی را در فیلمی ببینم، فیلم از دید من نمره قبولی می‌گیرد و دیگران را به دیدنش ترغیب می‌کنم و در عین حال درباره عیب‌ها، ساده‌سازی‌ها، عدم انسجام و قسمت‌های بدش نقد منفی می‌نویسم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.