|

تحریفات عاشورا از نگاه شهید مطهری

یکی از مشهور‌ترین سلسله سخنرانی‌های شهید مطهری که بعدها به صورت مکتوب منتشر شد و همچنان نیز یکی از آثاری است که نیاز به بازخوانی و تأمل در میان دغدغه‌مندان مذهب شیعه دارد، «حماسه حسینی» است. مطهری به دلیل این سخنرانی مورد انتقاد و گاه حمله‌های کلامی طیفی از سنت‌گراها واقع شد که سخنان او را مغایر سخنان خود و البته مقبول جامعه می‌دانستند. مخالفت‌ها و نقدهایی که ارتباطی با نوع نگاه مطهری به اسلام و حکومت نداشت و برخی از سردمدارانش این قابلیت را داشتند که پس از انقلاب نیز به مخالفت‌های خود با سخنان مطهری درباره «حماسه حسینی» شدت بخشند. اما وقتی امام‌خمینی، در پی شهادت مطهری، درباره او گفت: «آثاری که از او هست بی‌استثنا همه آثارش خوب است و من کس دیگری را سراغ ندارم که بتوانم بگویم بی‌استثنا آثارش خوب است، ایشان بی‌استثنا آثارش خوب است، انسان‌ساز است، برای کشور خدمت کرده، در آن حال خفقان، خدمت‌های بزرگ کرده است»، باب تاختن به این اثر مهم مطهری بسته شد. هرچند این اتفاق هم باعث نشد «حماسه حسینی» نصب‌العین سلوک عزاداری‌ها قرار گیرد و ازاین‌رو جا دارد تا بازهم این اثر و نگاه مطهری به مراسم عزاداری دهه محرم، بازخوانی شود و مورد توجه قرار گیرد.
یکی از مناقشه‌برانگیزترین فصول این اثر مطهری، فصل مربوط به تحریفات واقعه عاشوراست. مطهری در این بخش، تحریفاتی نظیر «داستان طفلی که در حین اسارت گردنش را بسته بودند و سوار می‌‏کشید»، «آمدن اسرا به کربلا در اربعین و اینکه به دوراهی عراق و مدینه رسیدند و عبور اسرا از کربلا و ملاقات امام سجاد با جابر» و «داستان طفلی از ابی عبدالله که در شام از دنیا رفت و بهانه پدر می‌‏گرفت و سر پدر را آوردند و همان‌جا وفات کرد» را با استنادات تاریخی رد می‌کند. کاری که به گفته حسن رحیم‌پورازغدی، پس از مطهری هیچ‌کس شهامت تکرارش را نداشته است. اما او در ادامه، بحثی تحت عنوان «تحریفات معنوی» را نیز مطرح می‌کند و در این بحث، ضمن ریشه‌یابی علل تحریف‌ها، به برخی از روضه‌های ناصحیحی که برای گریاندن مردم، باب شده نیز اشاره می‌کند. در ادامه و برای بازخوانی اندیشه شهید مطهری درباب «حماسه حسینی» بخشی از فصل مربوط به تحریفات معنوی حادثه عاشورا را می‌خوانید:
اولین تحریف این بود که این حادثه را یک حادثه استثنائی و ناشی از یک دستور محرمانه و خصوصی دانستند. امام حسین فدای گناهان امت شد! او کشته شد تا گناهان امت بخشیده شود! بدون شک این یک فکر مسیحی است که در میان ما نیز رایج شده است. این فکر است که امام حسین را به کلی مسخ می‌کند و او را به صورت سنگر گنهکاران درمی‌‏آورد، قیام او را کفاره عمل بد دیگران قرار می‌دهد: امام حسین کشته شد که گنهکاران از عذاب الهی بیمه شوند! جواب‌گوی معصیت معصیت‏کاران باشد.
(به شخصی گفتند تو چرا نماز نمی‌خوانی، روزه نمی‏گیری، مشروب می‏خوری؟ گفت من؟! شب جمعه در هیأت، سینه سه‌ضربه مرا ندیدی؟! آقای بروجردی هرچه خواستند سردسته‌های قمی را از بعضی کارها منع کنند قبول نکردند، گفتند ما همه سال جز یک روز مقلد شما هستیم). چیزی که هست فرق ما با مسیحیان این است که می‌گوییم یک بهانه‏‌ای لازم است، به قدر بال مگسی اشک بریزد و همان کافی است که جواب دروغ‌گویی‌ها، خیانت‌ها، شراب‏خواری‌ها، رباخواری‌ها، ظلم‌ها و آدمکشی‌ها بشود! مکتب امام حسین به‌جای اینکه مکتب احیاء احکام دین باشد، مکتب اشْهَدُ انَّک قَدْ اقَمْتَ الصَّلاه و آتَیتَ الزَّکاه وَ امَرْتَ بِالْمَعْروفِ وَ نَهَیتَ عَنِ الْمُنْکرِ باشد و همان‌طور که خودش فرمود: اریدُ انْ آمُرَ بِالْمَعْروفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکرِ، مکتب ابن زیادسازی و یزیدسازی شد.
در این زمینه است که افسانه‌ها ساخته شده از قبیل داستان مردی که سرِراه را می‏گرفت و آدم‌ها را می‏کشت و لخت می‏کرد، اطلاع پیدا کرد که قافله‌‏ای از زوّار حسینی امشب از فلان نقطه عبور می‌کنند، در گردنه‏ای کمین کرد و درحالی‌که انتظار می‌کشید خوابش برد و قافله آمد و گذشت و او متوجه نشد. قافله که می‌گذشت، گرد و غبار بلند شده بود و روی لباس‌ها و بدن او نشست. در همین حال خواب دید که قیامت به‌پاشده و او را هم کشان‏کشان به طرف جهنم می‏برند به جرم خون‌های ناحقّی که ریخته و مال‌هایی که دزدیده و امنیتی که سلب کرده است (زیرا از نظر اسلام اینها محارب خوانده می‌شوند: إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‏... أَنْ یقَتَّلُوا أَوْ یصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیدِیهِمْ‏... رجوع شود به تفسیر آیه و به بحث فقهی مطلب) ولی همین‏که به نزدیک جهنم رسید، جهنم از قبول او امتناع کرد و امر شد او را برگردانید زیرا این کسی است که در وقتی که در خواب بوده، غبار زوّار حسینی بر روی او نشسته است! پس وقتی که غبار زوّار حسین بر روی یک دزد جانی بنشیند او را نجات دهد، خود زوّار چه مقام و درجه‏ای دارند! و حتما بالاتر از ابراهیم خلیل خواهند بود!
عامل تحریف چند چیز است:
الف. اغراض دشمنان این وقایع که کوشش می‌کنند اینها را قلب و تحریف کنند.
ب. حس اسطوره‏‌سازی و قهرمان‏‌سازی خیالی که در بشر وجود دارد که قبلا به آن اشاره شد و آقای دکتر شریعتی در سخنرانی عید غدیر، مبنای توجه بشر را به اساطیر به نحو احسن بیان کردند. و گفتیم همین حس است که علی را آنجا می‏برد که جبرئیل از آسیب شمشیر علی چهل روز نمی‌تواند بالا برود و ضربت علی آن‏چنان نرم و بُرنده صورت می‌گیرد که خود «مَرحَب» متوجه نمی‌شود و به علی می‌‏گوید: یا علی! این‏همه که از تو تعریف می‌کنند، همه زور و هنر تو همین است؟! علی می‌‏گوید خودت را یک تکان بده تا ببینی چه خبر است. تا تکان می‏خورد نیمی به این طرف و نیمی به آن طرف می‌‏افتد!
ج. درخصوص حادثه عاشورا یک عامل خاصی هم دخالت کرده است و آن اینکه به خاطر فلسفه خاصی از طرف پیشوایان دین توصیه شده که این جریان به‌ عنوان یک مصیبت یادآوری شود و مردم بر آن بگریند. فلسفه این تذکر و گریستن و گریاندن، احیای این خاطره است و فلسفه احیای آن، این است که هدف کلی این نهضت برای همیشه زنده بماند و امام‌حسین هر سال در میان مردم به این صورت ظهور کند و مردم از حلقوم او بشنوند که: أَ لا تَرَوْنَ انَّ الْحَقَّ لایعْمَلُ بِهِ وَ انَّ الْباطِلَ لایتَناهی‏ عَنْهُ، مردم همیشه بشنوند: لا ارَی الْمَوْتَ الّاسَعادَه وَ الْحَیاه مَعَ‌الظّالِمینَ الّا بَرَماً، مردم بشنوند این ندایی را که با حماسه سروده شده است و ببینند این تاریخی را که با خون نوشته شده است.
ولی این مطلب بدون توجه به هدف گریستن‌ها و گریاندن‌ها، خود گریستن موضوع شده است، بلکه هنر مخصوص شده است.
گریززدن خود یک هنری است در میان اهل منبر و روضه‏خوان‏ها. قهرا برای اینکه مردم بهتر و بیشتر گریه کنند و به‌ظاهر برای اینکه اجر و ثواب بیشتری پیدا کنند، روضه‌های دروغ جعل شد. مردم ما هم فعلا مثل چایخورهایی که به چای پررنگ عادت کرده باشند که چای کمرنگ آنها را نمی‏گیرد، به روضه‌های خیلی داغ و پرحاشیه عادت کرده‏اند و این خود عاملی شده که اجبارا عده‏ای از اهل منبر برای اینکه مردم گریه بکنند، روضه‌های دروغ و اگر بخواهیم‏ محترمانه بگوییم روضه‌های ضعیف می‌خوانند.

یکی از مشهور‌ترین سلسله سخنرانی‌های شهید مطهری که بعدها به صورت مکتوب منتشر شد و همچنان نیز یکی از آثاری است که نیاز به بازخوانی و تأمل در میان دغدغه‌مندان مذهب شیعه دارد، «حماسه حسینی» است. مطهری به دلیل این سخنرانی مورد انتقاد و گاه حمله‌های کلامی طیفی از سنت‌گراها واقع شد که سخنان او را مغایر سخنان خود و البته مقبول جامعه می‌دانستند. مخالفت‌ها و نقدهایی که ارتباطی با نوع نگاه مطهری به اسلام و حکومت نداشت و برخی از سردمدارانش این قابلیت را داشتند که پس از انقلاب نیز به مخالفت‌های خود با سخنان مطهری درباره «حماسه حسینی» شدت بخشند. اما وقتی امام‌خمینی، در پی شهادت مطهری، درباره او گفت: «آثاری که از او هست بی‌استثنا همه آثارش خوب است و من کس دیگری را سراغ ندارم که بتوانم بگویم بی‌استثنا آثارش خوب است، ایشان بی‌استثنا آثارش خوب است، انسان‌ساز است، برای کشور خدمت کرده، در آن حال خفقان، خدمت‌های بزرگ کرده است»، باب تاختن به این اثر مهم مطهری بسته شد. هرچند این اتفاق هم باعث نشد «حماسه حسینی» نصب‌العین سلوک عزاداری‌ها قرار گیرد و ازاین‌رو جا دارد تا بازهم این اثر و نگاه مطهری به مراسم عزاداری دهه محرم، بازخوانی شود و مورد توجه قرار گیرد.
یکی از مناقشه‌برانگیزترین فصول این اثر مطهری، فصل مربوط به تحریفات واقعه عاشوراست. مطهری در این بخش، تحریفاتی نظیر «داستان طفلی که در حین اسارت گردنش را بسته بودند و سوار می‌‏کشید»، «آمدن اسرا به کربلا در اربعین و اینکه به دوراهی عراق و مدینه رسیدند و عبور اسرا از کربلا و ملاقات امام سجاد با جابر» و «داستان طفلی از ابی عبدالله که در شام از دنیا رفت و بهانه پدر می‌‏گرفت و سر پدر را آوردند و همان‌جا وفات کرد» را با استنادات تاریخی رد می‌کند. کاری که به گفته حسن رحیم‌پورازغدی، پس از مطهری هیچ‌کس شهامت تکرارش را نداشته است. اما او در ادامه، بحثی تحت عنوان «تحریفات معنوی» را نیز مطرح می‌کند و در این بحث، ضمن ریشه‌یابی علل تحریف‌ها، به برخی از روضه‌های ناصحیحی که برای گریاندن مردم، باب شده نیز اشاره می‌کند. در ادامه و برای بازخوانی اندیشه شهید مطهری درباب «حماسه حسینی» بخشی از فصل مربوط به تحریفات معنوی حادثه عاشورا را می‌خوانید:
اولین تحریف این بود که این حادثه را یک حادثه استثنائی و ناشی از یک دستور محرمانه و خصوصی دانستند. امام حسین فدای گناهان امت شد! او کشته شد تا گناهان امت بخشیده شود! بدون شک این یک فکر مسیحی است که در میان ما نیز رایج شده است. این فکر است که امام حسین را به کلی مسخ می‌کند و او را به صورت سنگر گنهکاران درمی‌‏آورد، قیام او را کفاره عمل بد دیگران قرار می‌دهد: امام حسین کشته شد که گنهکاران از عذاب الهی بیمه شوند! جواب‌گوی معصیت معصیت‏کاران باشد.
(به شخصی گفتند تو چرا نماز نمی‌خوانی، روزه نمی‏گیری، مشروب می‏خوری؟ گفت من؟! شب جمعه در هیأت، سینه سه‌ضربه مرا ندیدی؟! آقای بروجردی هرچه خواستند سردسته‌های قمی را از بعضی کارها منع کنند قبول نکردند، گفتند ما همه سال جز یک روز مقلد شما هستیم). چیزی که هست فرق ما با مسیحیان این است که می‌گوییم یک بهانه‏‌ای لازم است، به قدر بال مگسی اشک بریزد و همان کافی است که جواب دروغ‌گویی‌ها، خیانت‌ها، شراب‏خواری‌ها، رباخواری‌ها، ظلم‌ها و آدمکشی‌ها بشود! مکتب امام حسین به‌جای اینکه مکتب احیاء احکام دین باشد، مکتب اشْهَدُ انَّک قَدْ اقَمْتَ الصَّلاه و آتَیتَ الزَّکاه وَ امَرْتَ بِالْمَعْروفِ وَ نَهَیتَ عَنِ الْمُنْکرِ باشد و همان‌طور که خودش فرمود: اریدُ انْ آمُرَ بِالْمَعْروفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکرِ، مکتب ابن زیادسازی و یزیدسازی شد.
در این زمینه است که افسانه‌ها ساخته شده از قبیل داستان مردی که سرِراه را می‏گرفت و آدم‌ها را می‏کشت و لخت می‏کرد، اطلاع پیدا کرد که قافله‌‏ای از زوّار حسینی امشب از فلان نقطه عبور می‌کنند، در گردنه‏ای کمین کرد و درحالی‌که انتظار می‌کشید خوابش برد و قافله آمد و گذشت و او متوجه نشد. قافله که می‌گذشت، گرد و غبار بلند شده بود و روی لباس‌ها و بدن او نشست. در همین حال خواب دید که قیامت به‌پاشده و او را هم کشان‏کشان به طرف جهنم می‏برند به جرم خون‌های ناحقّی که ریخته و مال‌هایی که دزدیده و امنیتی که سلب کرده است (زیرا از نظر اسلام اینها محارب خوانده می‌شوند: إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‏... أَنْ یقَتَّلُوا أَوْ یصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیدِیهِمْ‏... رجوع شود به تفسیر آیه و به بحث فقهی مطلب) ولی همین‏که به نزدیک جهنم رسید، جهنم از قبول او امتناع کرد و امر شد او را برگردانید زیرا این کسی است که در وقتی که در خواب بوده، غبار زوّار حسینی بر روی او نشسته است! پس وقتی که غبار زوّار حسین بر روی یک دزد جانی بنشیند او را نجات دهد، خود زوّار چه مقام و درجه‏ای دارند! و حتما بالاتر از ابراهیم خلیل خواهند بود!
عامل تحریف چند چیز است:
الف. اغراض دشمنان این وقایع که کوشش می‌کنند اینها را قلب و تحریف کنند.
ب. حس اسطوره‏‌سازی و قهرمان‏‌سازی خیالی که در بشر وجود دارد که قبلا به آن اشاره شد و آقای دکتر شریعتی در سخنرانی عید غدیر، مبنای توجه بشر را به اساطیر به نحو احسن بیان کردند. و گفتیم همین حس است که علی را آنجا می‏برد که جبرئیل از آسیب شمشیر علی چهل روز نمی‌تواند بالا برود و ضربت علی آن‏چنان نرم و بُرنده صورت می‌گیرد که خود «مَرحَب» متوجه نمی‌شود و به علی می‌‏گوید: یا علی! این‏همه که از تو تعریف می‌کنند، همه زور و هنر تو همین است؟! علی می‌‏گوید خودت را یک تکان بده تا ببینی چه خبر است. تا تکان می‏خورد نیمی به این طرف و نیمی به آن طرف می‌‏افتد!
ج. درخصوص حادثه عاشورا یک عامل خاصی هم دخالت کرده است و آن اینکه به خاطر فلسفه خاصی از طرف پیشوایان دین توصیه شده که این جریان به‌ عنوان یک مصیبت یادآوری شود و مردم بر آن بگریند. فلسفه این تذکر و گریستن و گریاندن، احیای این خاطره است و فلسفه احیای آن، این است که هدف کلی این نهضت برای همیشه زنده بماند و امام‌حسین هر سال در میان مردم به این صورت ظهور کند و مردم از حلقوم او بشنوند که: أَ لا تَرَوْنَ انَّ الْحَقَّ لایعْمَلُ بِهِ وَ انَّ الْباطِلَ لایتَناهی‏ عَنْهُ، مردم همیشه بشنوند: لا ارَی الْمَوْتَ الّاسَعادَه وَ الْحَیاه مَعَ‌الظّالِمینَ الّا بَرَماً، مردم بشنوند این ندایی را که با حماسه سروده شده است و ببینند این تاریخی را که با خون نوشته شده است.
ولی این مطلب بدون توجه به هدف گریستن‌ها و گریاندن‌ها، خود گریستن موضوع شده است، بلکه هنر مخصوص شده است.
گریززدن خود یک هنری است در میان اهل منبر و روضه‏خوان‏ها. قهرا برای اینکه مردم بهتر و بیشتر گریه کنند و به‌ظاهر برای اینکه اجر و ثواب بیشتری پیدا کنند، روضه‌های دروغ جعل شد. مردم ما هم فعلا مثل چایخورهایی که به چای پررنگ عادت کرده باشند که چای کمرنگ آنها را نمی‏گیرد، به روضه‌های خیلی داغ و پرحاشیه عادت کرده‏اند و این خود عاملی شده که اجبارا عده‏ای از اهل منبر برای اینکه مردم گریه بکنند، روضه‌های دروغ و اگر بخواهیم‏ محترمانه بگوییم روضه‌های ضعیف می‌خوانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.