|

تهران - قاهره در مدار بسته

حجت‌الله جودکی*

از سال 1952 که نظام سلطنتی در مصر از بین رفت و ملی‌گرایان به رهبری عبدالناصر با کودتا حکومت را در دست گرفتند تا زمان فعلی که آقای السیسی به‌عنوان نماینده نظامیان بار دیگر حاکم مصر شده، فقط در چند سال از دوران محمد انور سادات روابط میان تهران و قاهره به اوج رسید و در واقع ماه‌عسل روابط دو کشور همان دوران کوتاه بود و بقیه ایام میان ایران و مصر نوعی تخاصم و سوءظن حاکم بوده است. در دهه 50 میلادی دکتر محمد مصدق الگوی ملی‌گرایان مصر بود و همین مسئله شاه ایران را آزار می‌داد. در اواخر دوران عبدالناصر، روابط میان دو کشور برقرار شد و هیأتی از نظام شاهنشاهی ایران در مراسم تدفین عبدالناصر حاضر شد. از این به بعد روابط دو کشور بهبود یافت و بعد از دگردیسی انورسادات و نزدیکی او به کشورهای محافظه‌کار عرب، روابط تهران و قاهره کاملا عادی شد. در دوران انقلاب ایران، شاه برای استراحت به شهر اسوان در مصر رفت و انور سادات به‌خوبی از او پذیرایی کرد. روابط ایران و مصر با پیروزی انقلاب اسلامی و توافق کمپ دیوید میان مصر، اسرائیل و آمریکا رو به تیرگی نهاد و مصر برای مقابله با نظام ایران در کنار آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. در همین دوران به دستور امام خمینی روابط ایران و مصر قطع شد. در جنگ تحمیلی هم مصر در کنار صدام ایستاد.

به یک روایت که به تازگی منتشر شده، بعد از جنگ تحمیلی و در اواخر دوران ریاست آقای هاشمی‌رفسنجانی، شورای امنیت ملی ایران اجازه ایجاد روابط سیاسی با مصر را تصویب کرد. در این زمان مرحوم سیداحمد خمینی در ملاقات با رهبری به جمله امام خمینی در وصیت‌نامه ایشان اشاره کردند و اینکه صلاح نیست در این شرایط با مصر ارتباط سیاسی برقرار کنیم، بنابراین به توصیه رهبری مقرر شد که با مصر فقط رابطه فرهنگی ایجاد شود. از آن به بعد تقویت رابطه فرهنگی با مصر در اولویت مسئولان نظام قرار گرفت. در مقابل مصری‌ها به این پیشنهاد تمکین نکردند و اعلام کردند بدون رابطه سیاسی، ایجاد رابطه فرهنگی ممکن نیست. چندی بعد با برگزاری همایش بزرگداشت دو رهبر تقریبی جهان اسلام یعنی آیت‌الله بروجردی و شیخ شلتوت در شهر قم، روابط ایران و مصر وارد فاز تازه‌ای شد و در هر دو کشور از آن استقبال کردند. اندکی بعد گروه انصار حزب‌الله در ایران با ترسیم چهره خالد اسلامبولی، عامل ترور محمد انور سادات بر روی ساختمانی در خیابان خالد اسلامبولی تهران سطح روابط دوستانه میان دو کشور را به قبل از برگزاری همایش یادشده رساندند و پرونده جدیدی در روابط دو کشور گشودند که دیدار آقای خاتمی ریاست‌جمهور وقت ایران و آقای حسنی مبارک در ژنو هم نتوانست آن را حل کند. مسائل مثبت و منفی میان دو کشور ایران و مصر در صد سال اخیر آن‌قدر زیاد است که اگر بخواهیم عناوین آنها را نام ببریم، در حد پرونده قطوری می‌‌شود. برخی تصور می‌کنند روابط دو کشور هیچ‌گاه مثبت نبوده و همواره بر مسائل اختلافی تأکید کرده‌اند، در حالی که چنین نیست. از دوران رژیم سابق چند نهاد ایرانی و مصری در مصر فعال شده‌‌اند که هنوز به کار خود ادامه می‌دهند. قبل از انقلاب هم باوجود تیرگی روابط سیاسی میان دو کشور،‌ دارالتقریب مذاهب اسلامی در قاهره که آیت‌الله شیخ محمدتقی قمی بعد از جنگ جهانی دوم به کمک مصریان آن را بنیان نهاد، خدمات ارزنده‌ای به کل جهان اسلام کرد. البته باید اعتراف کرد برخي رفتارهاي سیاسی نقش مخربی در روابط دو کشور بازی کرد که آخرین مورد آن سفر آقای احمدی‌نژاد، ریاست‌جمهوری ایران به قاهره و سفر چندساعته آقای محمد مرسی، ریاست‌جمهوری مصر به ایران است. مرسی در سفر به ایران از ادبیات ویژه‌ای در پاسخ به ادبیات محمود احمدی‌نژاد استفاده کرد و هر دوی ایشان فراموش کردند که ایران و مصر بنیان‌گذار‌ دارالتقریب بوده‌اند! نقش مخرب برخی گروه‌ها که داعش آخرین نماد آن است آن‌چنان ضرری به جهان اسلام زده که در همه جا قابل مشاهده است. کافی است اشاره کنیم که بیشترین جنگ‌های دنیا درحال‌حاضر در جغرافیای جهان اسلام در جریان است و تقریبا اکثر تروریست‌های جهان پسوند اسلامی را یدک می‌کشند و اختلافات میان کشورهای اسلامی به مراحل بسیار خطرناکی رسیده است. با ضرس قاطع می‌توان گفت که حجم ادبیات اختلاف‌افکن میان مذاهب اسلامی در 20 سال اخیر صدها برابر کل تاریخ اسلام است. در شرایط فعلی نقش گذشته مصر در میان کشورهای عربی به دلیل مشکلات سیاسی و اقتصادی ناشی از رویکرد نادرست رهبران این کشور افول یافته و این مشکلات آنها را به ریزه‌خواری در برابر کشورهایی چون عربستان و امارات کشانده تا جایی‌که آنها دو جزیره استراتژیک خود را در برابر پول به عربستان واگذار کردند. بنابراین بعید است که مصری‌ها برای بازگشت روابط پیش‌قدم شوند، به‌ویژه که جمهوری اسلامی ایران هم در جایگاهی نیست که بتواند کمک مالی قابل‌توجهی در اختیار آنها قرار دهد، در نتیجه روابط سیاسی ایران و مصر و به‌تبع آن روابط فرهنگی و اقتصادی دو کشور همچنان ناپایدار و در حالت ایستای فعلی ادامه خواهد یافت. البته چنانچه به هر دلیلی ژنرال‌ها در مصر قدرت را به مردم واگذار کنند، غیرنظامیان عاقلانه‌‌تر در مورد روابط با ما تصمیم خواهند گرفت.
*نماینده اسبق فرهنگی ایران در قاهره

از سال 1952 که نظام سلطنتی در مصر از بین رفت و ملی‌گرایان به رهبری عبدالناصر با کودتا حکومت را در دست گرفتند تا زمان فعلی که آقای السیسی به‌عنوان نماینده نظامیان بار دیگر حاکم مصر شده، فقط در چند سال از دوران محمد انور سادات روابط میان تهران و قاهره به اوج رسید و در واقع ماه‌عسل روابط دو کشور همان دوران کوتاه بود و بقیه ایام میان ایران و مصر نوعی تخاصم و سوءظن حاکم بوده است. در دهه 50 میلادی دکتر محمد مصدق الگوی ملی‌گرایان مصر بود و همین مسئله شاه ایران را آزار می‌داد. در اواخر دوران عبدالناصر، روابط میان دو کشور برقرار شد و هیأتی از نظام شاهنشاهی ایران در مراسم تدفین عبدالناصر حاضر شد. از این به بعد روابط دو کشور بهبود یافت و بعد از دگردیسی انورسادات و نزدیکی او به کشورهای محافظه‌کار عرب، روابط تهران و قاهره کاملا عادی شد. در دوران انقلاب ایران، شاه برای استراحت به شهر اسوان در مصر رفت و انور سادات به‌خوبی از او پذیرایی کرد. روابط ایران و مصر با پیروزی انقلاب اسلامی و توافق کمپ دیوید میان مصر، اسرائیل و آمریکا رو به تیرگی نهاد و مصر برای مقابله با نظام ایران در کنار آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. در همین دوران به دستور امام خمینی روابط ایران و مصر قطع شد. در جنگ تحمیلی هم مصر در کنار صدام ایستاد.

به یک روایت که به تازگی منتشر شده، بعد از جنگ تحمیلی و در اواخر دوران ریاست آقای هاشمی‌رفسنجانی، شورای امنیت ملی ایران اجازه ایجاد روابط سیاسی با مصر را تصویب کرد. در این زمان مرحوم سیداحمد خمینی در ملاقات با رهبری به جمله امام خمینی در وصیت‌نامه ایشان اشاره کردند و اینکه صلاح نیست در این شرایط با مصر ارتباط سیاسی برقرار کنیم، بنابراین به توصیه رهبری مقرر شد که با مصر فقط رابطه فرهنگی ایجاد شود. از آن به بعد تقویت رابطه فرهنگی با مصر در اولویت مسئولان نظام قرار گرفت. در مقابل مصری‌ها به این پیشنهاد تمکین نکردند و اعلام کردند بدون رابطه سیاسی، ایجاد رابطه فرهنگی ممکن نیست. چندی بعد با برگزاری همایش بزرگداشت دو رهبر تقریبی جهان اسلام یعنی آیت‌الله بروجردی و شیخ شلتوت در شهر قم، روابط ایران و مصر وارد فاز تازه‌ای شد و در هر دو کشور از آن استقبال کردند. اندکی بعد گروه انصار حزب‌الله در ایران با ترسیم چهره خالد اسلامبولی، عامل ترور محمد انور سادات بر روی ساختمانی در خیابان خالد اسلامبولی تهران سطح روابط دوستانه میان دو کشور را به قبل از برگزاری همایش یادشده رساندند و پرونده جدیدی در روابط دو کشور گشودند که دیدار آقای خاتمی ریاست‌جمهور وقت ایران و آقای حسنی مبارک در ژنو هم نتوانست آن را حل کند. مسائل مثبت و منفی میان دو کشور ایران و مصر در صد سال اخیر آن‌قدر زیاد است که اگر بخواهیم عناوین آنها را نام ببریم، در حد پرونده قطوری می‌‌شود. برخی تصور می‌کنند روابط دو کشور هیچ‌گاه مثبت نبوده و همواره بر مسائل اختلافی تأکید کرده‌اند، در حالی که چنین نیست. از دوران رژیم سابق چند نهاد ایرانی و مصری در مصر فعال شده‌‌اند که هنوز به کار خود ادامه می‌دهند. قبل از انقلاب هم باوجود تیرگی روابط سیاسی میان دو کشور،‌ دارالتقریب مذاهب اسلامی در قاهره که آیت‌الله شیخ محمدتقی قمی بعد از جنگ جهانی دوم به کمک مصریان آن را بنیان نهاد، خدمات ارزنده‌ای به کل جهان اسلام کرد. البته باید اعتراف کرد برخي رفتارهاي سیاسی نقش مخربی در روابط دو کشور بازی کرد که آخرین مورد آن سفر آقای احمدی‌نژاد، ریاست‌جمهوری ایران به قاهره و سفر چندساعته آقای محمد مرسی، ریاست‌جمهوری مصر به ایران است. مرسی در سفر به ایران از ادبیات ویژه‌ای در پاسخ به ادبیات محمود احمدی‌نژاد استفاده کرد و هر دوی ایشان فراموش کردند که ایران و مصر بنیان‌گذار‌ دارالتقریب بوده‌اند! نقش مخرب برخی گروه‌ها که داعش آخرین نماد آن است آن‌چنان ضرری به جهان اسلام زده که در همه جا قابل مشاهده است. کافی است اشاره کنیم که بیشترین جنگ‌های دنیا درحال‌حاضر در جغرافیای جهان اسلام در جریان است و تقریبا اکثر تروریست‌های جهان پسوند اسلامی را یدک می‌کشند و اختلافات میان کشورهای اسلامی به مراحل بسیار خطرناکی رسیده است. با ضرس قاطع می‌توان گفت که حجم ادبیات اختلاف‌افکن میان مذاهب اسلامی در 20 سال اخیر صدها برابر کل تاریخ اسلام است. در شرایط فعلی نقش گذشته مصر در میان کشورهای عربی به دلیل مشکلات سیاسی و اقتصادی ناشی از رویکرد نادرست رهبران این کشور افول یافته و این مشکلات آنها را به ریزه‌خواری در برابر کشورهایی چون عربستان و امارات کشانده تا جایی‌که آنها دو جزیره استراتژیک خود را در برابر پول به عربستان واگذار کردند. بنابراین بعید است که مصری‌ها برای بازگشت روابط پیش‌قدم شوند، به‌ویژه که جمهوری اسلامی ایران هم در جایگاهی نیست که بتواند کمک مالی قابل‌توجهی در اختیار آنها قرار دهد، در نتیجه روابط سیاسی ایران و مصر و به‌تبع آن روابط فرهنگی و اقتصادی دو کشور همچنان ناپایدار و در حالت ایستای فعلی ادامه خواهد یافت. البته چنانچه به هر دلیلی ژنرال‌ها در مصر قدرت را به مردم واگذار کنند، غیرنظامیان عاقلانه‌‌تر در مورد روابط با ما تصمیم خواهند گرفت.
*نماینده اسبق فرهنگی ایران در قاهره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.