بازشناسی کهنترین کتیبه یادمانی به زبان فارسی در شمال پاکستان
احسان شواربی، باستانشناس و پژوهشگر موزه تاریخ هنر وین در اتریش، از بازشناسی و انتشار خوانش تازه سنگنبشته مهمی از شمال پاکستان خبر داد که به نظر میرسد کهنترین کتیبه یادمانی شناختهشده به زبان فارسی نو باشد. با آنکه کشف این کتیبه به حدود سه دهه پیش بازمیگردد، تا امروز برای ایرانیان ناشناخته مانده بود و تنها پس از انتشار مقاله اخیر شواربی، خبر بازشناسی این کتیبه به رسانههای فارسیزبان راه یافت
احسان شواربی، باستانشناس و پژوهشگر موزه تاریخ هنر وین در اتریش، از بازشناسی و انتشار خوانش تازه سنگنبشته مهمی از شمال پاکستان خبر داد که به نظر میرسد کهنترین کتیبه یادمانی شناختهشده به زبان فارسی نو باشد. با آنکه کشف این کتیبه به حدود سه دهه پیش بازمیگردد، تا امروز برای ایرانیان ناشناخته مانده بود و تنها پس از انتشار مقاله اخیر شواربی، خبر بازشناسی این کتیبه به رسانههای فارسیزبان راه یافت. مقاله انگیسی احسان شواربی با همکاری اینگو اشتراوخ در شماره ۶۲ مجله شرق و غرب (East and West) در ایتالیا چاپ است و نسخه فارسی آن، با اندکی اصلاحات و اضافات، در شماره آتی مجله گزارش میراث منتشر خواهد شد.
یادداشت مقدماتی احسان شواربی درباره محتوا و اهمیت این کتیبه تاریخی، که ابتدا در سایت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب منتشر شده است، در اینجا بازنشر میشود.
حدود 30 سال پیش، باستانشناس پاکستانی آقای دکتر عبدالرحمان متوجه وجود کتیبهای ناشناخته به دو زبان فارسی و سنسکریت در یک مجموعه خصوصی در پیشاور شد. او پس از بررسی و تصویربرداری از کتیبه، آن را در سال ۱۹۹۷ در خبرنامه موزه لاهور و یک سال بعد در مجله شرق و غرب ایتالیا منتشر کرد. این کتیبه به صورت تصادفی در روستای زَلَمکوت واقع در دره سوات در شمالغرب پاکستان پیدا شده است. در بدو کشف، متأسفانه قاچاقچیان محلی کتیبه را از دل دیواری کهن درآوردند و در بازار پیشاور فروختند. بدین ترتیب این کتیبه مهم سر از مجموعهای خصوصی درآورد. کتیبه زلمکوت بر یک قطعه سنگ آهک به ابعاد ۵۵×۳۶ سانتیمتر در هفت سطر به زبان فارسی به خط کوفی بینقطه و سه یا چهار سطر به زبان سنسکریت به خط شارَدا نوشته شده است. بر اساس بازخوانی من از متن فارسی، این کتیبه متعلق به یکی از نخستین مساجد شبهقاره هند است که به فرمان امیرارسلان جاذب، امیر طوس و سردار سپاه غزنوی، در سال ۴۰۱ هجری، کمتر از 10 سال پس از نخستین لشکرکشی سلطان محمود غزنوی به هندوستان، بنا شده است.
دکتر عبدالرحمان، در مقالاتی که اشاره شد، خوانشی از متن فارسی کتیبه به همراه ترجمه انگلیسی و حواشی تاریخی به دست داد. اما نخستین خوانش از متن سنسکریت دو دهه بعد در رساله دکتری ناشا بن رودزیادی خاو در دانشگاه پیشاور ارائه شد. با وجود تلاشهای این دو محقق در معرفی این کتیبه مهم، خوانش آنها از چند واژه کلیدی در هر دو متن فارسی و سنسکریت نادرست بود و همین امر سبب خطا در تعیین کارکرد و بافت اولیه این کتیبه شد.
آشنایی من با این کتیبه به حدود چهار سال پیش باز میگردد. در پاییز سال ۲۰۱۹، از طرف آکادمی علوم اتریش و به عنوان عضو هیئت باستانشناسی ایتالیا (مؤسسه ایزمئو) به مأموریتی پژوهشی در دره سوات پاکستان اعزام شدم. هدف اصلی این سفر شناسایی و مستندسازی سکههای مکشوفه از 40 سال کاوشهای هیئت باستانشناسی ایتالیایی در شهر باستانی بریکوت بود. حاصل این پژوهش کتابی است که اکنون در سلسله انتشارات آکادمی علوم اتریش زیر چاپ است.
هنگامی که مشغول بررسی آثار بازمانده از دوره موسوم به هندوشاهی و شواهد لشکرکشی سلطان محمود غزنوی در این منطقه بودم، فهرستی از کتیبههای این دو دوره تاریخی در دره سوات و دشت پیشاور تهیه کردم و به بررسی محتوای آنها پرداختم. یکی از آنها همین کتیبه زلمکوت بود که نخستین بار دکتر عبدالرحمان آن را منتشر کرده است. هنگامی که کتیبههای موجود را بر اساس تاریخشان مرتب میکردم، تصادفا دریافتم که کتیبه زلمکوت ظاهرا کهنترین سنگنبشته یادمانی تاریخدار به زبان فارسی نو است که تاکنون شناسایی شده. خانم دکتر ویولا آلگرانتزی، متخصص کتیبههای غزنوی در آکادمی علوم اتریش، نیز در جایی به این موضوع اشاره کرده است. در پایان سفرم به پاکستان در پاییز ۲۰۱۹، چند روز میهمان بخش باستانشناسی دانشگاه پیشاور بودم و فرصتی دست داد تا با دکتر عبدالرحمان دیدار و گفتوگو کنم. کیفیت پایین تصویر موجود از کتیبه خوانش آن را دشوار میکند. با این وجود، چند ماه پس از آن سفر، خوانش تازهای از متن فارسی کتیبه زلمکوت آماده کردم، ولی بازخوانی متن سنسکریت در توانم نبود. دوست و همکار دانشمندم آقای دکتر اینگو اشتراوخ، استاد دانشگاه لوزان در سوییس و متخصص برجسته کتیبههای هندی به خط شارَدا، به خواهش من به بازنگری بخش سنسکریت این کتیبه پرداخت و خوانش تازهای در اختیار من گذاشت که در مقاله اخیر ما منتشر شده است.
خوانش تازه من از متن فارسی کتیبه زلمکوت چنین است:
«بسم الله الرحمن الرحیم
لا اله الا الله محمد رسول الله
بنا کرد مزگد را امیر جلیل امیر طوس
ارسلان الجاذب اطال الله بقاه تمام کرد
سرهنگ جلیل بکتاش کوتوال اجیپالنغر
ادام الله دولته بیمن(؟) ماه ذوالقعده
سال فر چهارصد یک بود»
عدم نقطهگذاری در متن فارسی کتیبه خوانش بعضی کلمات را دشوار کرده است. نخست لازم است یک خطا را اصلاح کنم. واژه دوم در سطر آخر پیشتر توسط عبدالرحمان «مر» خوانده شده بود و همین خوانش سهوا به مقاله انگلیسی من نیز راه یافت. پارسال، هنگامی که مقاله انگلیسی به زیر چاپ رفته بود، استاد دانشمند آقای دکتر علیاشرف صادقی مرا متوجه این خطا کرد و خوانش «فر» را پیشنهاد داد. متأسفانه در آن مرحله اصلاح این خطا در مقاله انگلیسی ممکن نبود، ولی در تحریر فارسی مقاله، که به زودی در مجله گزارش میراث منتشر خواهد شد، این خطا اصلاح شده است. عبارت «سال بر ...» برای ذکر تاریخ در متون کهن فارسی رایج بوده است. این عبارت در سه سند منتشرشده از بایگانی موسوم به گنیزه، منسوب به حوالی بامیان در افغانستان، به صورت «سال فر ...» آمده است. «فر» صورت کهنی از «بر» است و در متون معاصرِ کتیبه زلمکوت شواهد متعدد دارد، مثلا در ترجمه کهن قرآن موزه پارس. از آقای دکتر صادقی برای این تذکر سپاسگزارم.
اما آنچه اهمیت ویژه دارد، خوانش تازه چند واژه کلیدی در سطرهای سوم و پنجم متن فارسی است.
واژه سوم در سطر سوم، در اصل، به شکل «مرکد» نوشته شده است. عبدالرحمان آن را به «مرقد» تصحیح کرده و بر اساس همین خوانش، بنای مورد بحث را آرامگاه یکی از همراهان امیر ارسلان جاذب دانسته است. در این صورت انتظار میرفت نام فرد مدفون در مرقد نیز در کتیبه ذکر شود که چنین نیست. من برای این واژه خوانش «مزگد» را پیشنهاد دادهام که گونه فارسی کهنی از «مسجد» است. این واژه در اصل از زبان سریانی وارد فارسی شده و در متون کهن فارسی بیشتر به صورت «مزگت» آمده است. اما صورت «مزگد» دستکم در دو فرهنگ کهن عربی به فارسی تکمله الاصناف و المستخلص شاهد دارد.
عبدالرحمان نام و عنوان تمامکننده بنا را در سطر پنجم به صورت «سپهبک خلیل بک ابن کوتوال احمد [ا]لبغر» خوانده است که قابل پذیرش نیست. من برای این سطر خوانش «سرهنگ جلیل بکتاش کوتوال اجیپالنغر» را پیشنهاد کردهام که با تحریر سنسکریت کتیبه نیز هماهنگی بیشتری دارد. عنوان «سرهنگ» دستکم از دوره غزنوی در متون فارسی شاهد دارد و در برخی فرهنگهای فارسی متأخر، مانند غیاثاللغات و برهان قاطع، معادلِ عنوان هندی «کوتوال» به معنای دژبان دانسته شده است. جزء نخستِ عنوان اخیر «کوت» به معنای دژ است که در جاینامهای کهنی مانند زلمکوت، بَریکوت و دَمکوت، هر سه در دره سوات، دیده میشود.
آخرین واژه در سطر پنجم منطقا باید نام قلعه یا شهری باشد که بکتاش حاکم آن بوده است. در اینجا خوانش «اجیپالنغر» را پیشنهاد کردهام، که اصل هندی آن به صورت «جَیَپالَنَگَر» قابل بازسازی است. الف آغازین در اینجا توجیهی ندارد و شاید اشتباه نگارشی باشد. «جیپال» نام یکی از واپسین شاهان سلسله موسوم به هندوشاهی است، که تا پیش از لشکرکشی سلطان محمود غزنوی به هندوستان، دشت پیشاور و دره سوات در قلمرو او بود. «نَغَر» صورت معرب واژه هندی «نَگَر» به معنای شهر است. در متن سنسکریت، بخش آغازین این جاینام آسیب دیده است، ولی جزء دوم آن «نگر» خواناست. تا آنجا که میدانیم، جاینام «جیپالنگر» جز در این کتیبه در منبع مکتوب دیگری نیامده است. بر اساس متن فارسی، تاریخ کتیبه ماه ذوالقعده سال ۴۰۱ هجری است. در متن سنسکریت، این تاریخ به صورت «سال ۱۸۷ (یا ۱۸۹؟)، در نخستین روز نیمه تاریک ماه آشادهَه» آمده است. «نخستین روزِ نیمه تاریک ماه» دلالت بر نیمه ماه قمری دارد. برای مبدأ تقویم مورد استفاده در تاریخ هندی این کتیبه شاهد دیگری سراغ نداریم. سال نخست این تقویم برابر است با سال ۸۲۴ (یا ۸۲۲؟) میلادی، و چنانکه عبدالرحمان حدس زده است، شاید دلالت بر آغاز حکمرانی سلسله موسوم به هندوشاهی داشته باشد؛ ابوریحان بیرونی در ماللهند از این سلسله با نام «شاهیه الهندیه» یاد کرده است. نام «جیپال» علاوه بر متون تاریخی هندی و فارسی و عربی، در اشعار فارسی نیز بارها آمده است. از او تاکنون دو کتیبه سنسکریت به خط شارَدا در شهر بریکوت در دره سوات و شهر ویهند کنار رود سند پیدا شده است. جیپال در سال ۳۹۲ هجری در نبرد پیشاور از سلطان محمود غزنوی شکست خورد و اسیر شد. فرزندان او به منطقه پنجاب در شرق رود سند گریختند و مدت کوتاهی در آنجا مقاومت کردند، ولی لشکرکشیهای مکرر سلطان محمود را تاب نیاوردند و سرانجام بخش عظیمی از شبهقاره هند به تصرف غزنویان درآمد. تاریخ کتیبه زلمکوت کمتر از 10 سال پس از نبرد پیشاور است. این بدان معناست که امیر ارسلان جاذب، امیر طوس و سردار سپاه غزنوی، در این فاصله، فرمان به ساخت مسجدی در این محل داده است که ظاهرا کهنترین مسجد شناختهشده در شمال شبهقاره هند است. مسجد غزنوی دیگری که در این منطقه میشناسیم در شهر باستانی اودیگرام در مرکز دره سوات قرار دارد، که به استناد متن کتیبهاش، در سال ۴۴۰ هجری به فرمان امیر ابومنصور نوشتگین بنا شده است، یعنی حدود چهار دهه پس از تاریخ کتیبه زلمکوت. زمانی که مقاله انگیسی ما تقریبا نهایی شده بود، مأموریت تازهای به من سپرده شد تا برای شناسایی و مستندسازی سکههای یافته از شهر اودیگرام و چند محوطه باستانی دیگر دوباره به دره سوات بروم. در همان سفر، در بهار ۲۰۲۲، از فرصت استفاده کردم و با وجود خطرات امنیتی، به منطقه ملاکند در فاصلهای نه چندان دور از مرز افغانستان رفتم تا محل کشف کتیبه زلمکوت را بررسی و تصویربرداری کنم. در ارتفاعات نزدیک روستای زلمکوت، یک صفه سنگی کهن بر بلندی تپهای صخرهای واقع شده است که مردم بومی آن را «تخت» میخوانند. تا امروز دو هیئت باستانشناسی ایتالیایی و پاکستانی در این محل به بررسی سطحی پرداختهاند، ولی به علت خطرات امنیتی تاکنون کاوش باستانشناسی منسجمی در آنجا صورت نگرفته است. این در حالی است که متأسفانه قاچاقچیان، به خیال یافتن گنج، بخشهای زیادی از بنای تخت را نابود کردهاند. گمان میرود که کتیبه زلمکوت در همین محل یا جایی نزدیک به آن پیدا شده باشد. موقعیت و معماری تخت زلمکوت قابل قیاس با معبد هندوی بریکوت در دره سوات است. اگر کتیبه دوزبانه زلمکوت واقعا در محل موسوم به تخت پیدا شده باشد، میتوان پنداشت که غزنویان معبد هندو را به مسجد بدل کردهاند. گرچه در نبود آگاهی دقیق از چندوچون کشف این کتیبه و بافت باستانشناختی آن، سنجش هر گمانی ناممکن است. جای افسوس فراوان است که این کتیبه مهم در بازار سیاه به فروش رفته است و امروز حتی از محل نگهداری آن بهدرستی آگاه نیستیم. کتیبه زلمکوت کهنترین سنگنبشته یادمانی تاریخدار به زبان فارسی نو است که تاکنون شناخته شده است. نکته شایسته توجه جایگاه تاریخی زبان فارسی است. هزار سال پیش، حاکمانی ترکتبار، در سرزمینی با ساکنان هندیتبار، مسجدی ساختهاند و برای نگارش کتیبه تأسیس آن از زبان فارسی استفاده کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.