جهان شهروندان، جهان دولتمردان
فرشید جعفری . استادیار روابط بینالملل
از انعقاد قرارداد وستفالی در سال 1648 و زادروز دولت- ملتهای اروپایی 367 سال سپری شده است. در طول این مدت، تمامی مساعی آدمیان در چارچوب مرزهای متعارف ملی، چه در مقام دولتمرد و چه در مقام شهروند و تابع این بوده است که در قالب مفاهیم مقدسی چون میهنپرستی، ملیگرایی، دموکراسی، اتحاد و... حصار میان جهان دولتمردان و جهان تابعان و شهروندان را بشکند و مرز آنها را محو کند تا شاید جامعه یوتوپیای موعود در اندیشههای سیاسی مغربزمین را تحقق بخشند؛ اما به نظر میرسد هنوز این مساعی در تحقق آن یوتوپیا ثمری نداشته است. هنوز حصار میان جهان شهروندان و جهان دولتمردان به قوت خود باقی است و شاید هم از همان ابتدا قرار نبود که این حصار شکسته شود. این دو جهان پیش از آنکه عینی باشد، ذهنی است. ازهمینرو است که تشخیص و رؤیت آن بسیار دشوار است. چه اگر جهان دولتمردان بهواسطه دیدگان تجربی شهروندان قابلرؤیت بود، زندگی در چارچوب یک قلمرو برای آنها ممکن نبود.
در دولت- ملتهای اروپایی شهروندان میتوانند برحسب برخی قابلیتها جهان خود را ترک و به جهان دولتمردان عزیمت کنند، اما باید به محض ورود نقاب از چهره شهروندی بکشند و جامه دولتمردی به تن کنند و از لحظه ورود، آنها دیگر شهروند محسوب نمیشوند. جهان شهروندان سنخیتی با جهان دولتمردان ندارد. با اینکه در دولت- ملتهای دموکراتیک غرب شهروندان برحسب رؤیاهای خود دست به انتخاب و گزینش دولتمردان میزنند، اما با ورود دولتمردان به جهان خود آن رؤیاها از ذهن و ضمیرشان پاک میشود. جهان شهروندان، جهان سادگی است. به همین دلیل نیازی به تحلیل ندارد. به عبارت دیگر ابهامی در آن راه نیست تا نیازی به تجزیه و تحلیل داشته باشد. درحالیکه جهان دولتمردان جهان پیچیدگی است، ازاینرو تجزیه و تحلیل آن، برای شناخت آن ضرورت پیدا میکند. آنگونه که «مورگنتاو» در اثر کلاسیک خود «سیاست میان ملتها» نقل میکند، نظمهای هنجاری در چارچوب اخلاق، آداب و رسوم و قانون برای بهزنجیرکشیدن سائقهای قدرتطلبی آدمیان وضع شدهاند تا زندگی برایشان تحملپذیر شود. در جهان ذهنی شهروندان این سه نظم هنجاری بهعنوان اهداف غایی مورد شناسایی قرار میگیرد، یعنی رعایت
اخلاق برای خود اخلاق است و رعایت آداب و رسوم و قانون نیز همین حکم را دارد. درحالیکه در جهان ذهنی دولتمردان این سه نظم هنجاری بهعنوان ابزار و وسیله مورد شناسایی قرار میگیرد. به همین دلیل، این سخن مورگنتاو که «نظمهای هنجاری مانعی برای سائق قدرتطلبی آدمیان است» نه در میان شهروندان بلکه در رابطه شهروندان و دولتمردان مصداق پیدا میکند؛ یعنی این دولتمردان هستند که اخلاق و آداب و قانون را برای مهار قدرت شهروندان به کار میگیرند. به همان اندازه که جهان شهروندان در بیخبری از جهان دولتمردان بهسر میبرد، جهان دولتمردان مشرف، آگاه و مطلع از جهان شهروندان است. شهروندان تمایلی به انطباق خود با دولتمردان ندارند درحالیکه دولتمردان دائما این شعار را سر میدهند که تفاوتی میان جهان ما دولتمردان و جهان شما شهروندان وجود ندارد. به همین دلیل «باراک اوباما»، رئیس یک قدرت بزرگ، تانگو میرقصد و برای «لیونل مسی»، نابغه فوتبال، پیام «مشتاق دیدار» میفرستد تا بگوید که من هم به جهان شهروندان تعلق دارم.
بحران زمانی حادث میشود که اسنادی بهواسطه تکنولوژی ارتباطی رو میشود تا دست دولتمردان را در جهانشان رو کند. ویکیلیکس و اسناد پاناما نمونههایی از این دست هستند که پرده را کنار زدند تا پشتپرده جهان دولتمردان را در معرض چشم جهان شهروندان قرار دهند. اسنادی که «سیگموندور گونانگسون»، نخستوزیر ایسلند را به کنارهگیری از قدرت واداشت، منجر به اعتراف «دیوید کامرون»، نخستوزیر بریتانیا، شد و تکذیب با حدت و خشم «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهور روسیه، را بهدنبال داشت. برای جهان شهروندان این اسناد از آن رو اهمیت دارد که تفاوتها و شکاف جهان خود با جهان دولتمردان را بیش از پیش درک میکنند که این مسئله میتواند دو پیامد عمده داشته باشد. اول اینکه، افرادی پا به قلمرو جهان دولتمردان میگذارند که با شعارها و تبلیغات، تعلق مطلق خود را به جهان شهروندی اعلام میدارند و بهنوعی از رسوایی دولتمردان موجود بهرهبرداری میکنند.
این معرفی بیشتر در کنشهای رفتاری آنها و همچنین در فحوای گزارهها و جملات آنها تجلی پیدا میکند و به این ترتیب است که پوپولیسم با قوت تمام صحنهگردان سیاست میشود. نمونه برجسته آن «دونالد ترامپ»، نامزد حزب جمهوریخواه در انتخابات ریاستجمهوری است. در این چارچوب شرط بزرگبودن یک دولتمرد با این شاخص ارزیابی میشود که تا چه اندازه به جهان ذهنی شهروندان نزدیک است. دوم اینکه، تداوم این فاشسازیها، موجب انباشتهشدن خشم شهروندان و در نتیجه طغیان آنها علیه جهان دولتمردان میشود. ازاینرو، دولتمردان از این پس کنترلهای سیاسی خود را علیه شهروندان بیشتر کرده و در نتیجه، جوامع دموکراتیک تدریجا به سمت دیکتاتوری سوق مییابند. این بهنوبه خود، آینده اندیشه لیبرالدموکراسی را تیرهوتار میکند.
از انعقاد قرارداد وستفالی در سال 1648 و زادروز دولت- ملتهای اروپایی 367 سال سپری شده است. در طول این مدت، تمامی مساعی آدمیان در چارچوب مرزهای متعارف ملی، چه در مقام دولتمرد و چه در مقام شهروند و تابع این بوده است که در قالب مفاهیم مقدسی چون میهنپرستی، ملیگرایی، دموکراسی، اتحاد و... حصار میان جهان دولتمردان و جهان تابعان و شهروندان را بشکند و مرز آنها را محو کند تا شاید جامعه یوتوپیای موعود در اندیشههای سیاسی مغربزمین را تحقق بخشند؛ اما به نظر میرسد هنوز این مساعی در تحقق آن یوتوپیا ثمری نداشته است. هنوز حصار میان جهان شهروندان و جهان دولتمردان به قوت خود باقی است و شاید هم از همان ابتدا قرار نبود که این حصار شکسته شود. این دو جهان پیش از آنکه عینی باشد، ذهنی است. ازهمینرو است که تشخیص و رؤیت آن بسیار دشوار است. چه اگر جهان دولتمردان بهواسطه دیدگان تجربی شهروندان قابلرؤیت بود، زندگی در چارچوب یک قلمرو برای آنها ممکن نبود.
در دولت- ملتهای اروپایی شهروندان میتوانند برحسب برخی قابلیتها جهان خود را ترک و به جهان دولتمردان عزیمت کنند، اما باید به محض ورود نقاب از چهره شهروندی بکشند و جامه دولتمردی به تن کنند و از لحظه ورود، آنها دیگر شهروند محسوب نمیشوند. جهان شهروندان سنخیتی با جهان دولتمردان ندارد. با اینکه در دولت- ملتهای دموکراتیک غرب شهروندان برحسب رؤیاهای خود دست به انتخاب و گزینش دولتمردان میزنند، اما با ورود دولتمردان به جهان خود آن رؤیاها از ذهن و ضمیرشان پاک میشود. جهان شهروندان، جهان سادگی است. به همین دلیل نیازی به تحلیل ندارد. به عبارت دیگر ابهامی در آن راه نیست تا نیازی به تجزیه و تحلیل داشته باشد. درحالیکه جهان دولتمردان جهان پیچیدگی است، ازاینرو تجزیه و تحلیل آن، برای شناخت آن ضرورت پیدا میکند. آنگونه که «مورگنتاو» در اثر کلاسیک خود «سیاست میان ملتها» نقل میکند، نظمهای هنجاری در چارچوب اخلاق، آداب و رسوم و قانون برای بهزنجیرکشیدن سائقهای قدرتطلبی آدمیان وضع شدهاند تا زندگی برایشان تحملپذیر شود. در جهان ذهنی شهروندان این سه نظم هنجاری بهعنوان اهداف غایی مورد شناسایی قرار میگیرد، یعنی رعایت
اخلاق برای خود اخلاق است و رعایت آداب و رسوم و قانون نیز همین حکم را دارد. درحالیکه در جهان ذهنی دولتمردان این سه نظم هنجاری بهعنوان ابزار و وسیله مورد شناسایی قرار میگیرد. به همین دلیل، این سخن مورگنتاو که «نظمهای هنجاری مانعی برای سائق قدرتطلبی آدمیان است» نه در میان شهروندان بلکه در رابطه شهروندان و دولتمردان مصداق پیدا میکند؛ یعنی این دولتمردان هستند که اخلاق و آداب و قانون را برای مهار قدرت شهروندان به کار میگیرند. به همان اندازه که جهان شهروندان در بیخبری از جهان دولتمردان بهسر میبرد، جهان دولتمردان مشرف، آگاه و مطلع از جهان شهروندان است. شهروندان تمایلی به انطباق خود با دولتمردان ندارند درحالیکه دولتمردان دائما این شعار را سر میدهند که تفاوتی میان جهان ما دولتمردان و جهان شما شهروندان وجود ندارد. به همین دلیل «باراک اوباما»، رئیس یک قدرت بزرگ، تانگو میرقصد و برای «لیونل مسی»، نابغه فوتبال، پیام «مشتاق دیدار» میفرستد تا بگوید که من هم به جهان شهروندان تعلق دارم.
بحران زمانی حادث میشود که اسنادی بهواسطه تکنولوژی ارتباطی رو میشود تا دست دولتمردان را در جهانشان رو کند. ویکیلیکس و اسناد پاناما نمونههایی از این دست هستند که پرده را کنار زدند تا پشتپرده جهان دولتمردان را در معرض چشم جهان شهروندان قرار دهند. اسنادی که «سیگموندور گونانگسون»، نخستوزیر ایسلند را به کنارهگیری از قدرت واداشت، منجر به اعتراف «دیوید کامرون»، نخستوزیر بریتانیا، شد و تکذیب با حدت و خشم «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهور روسیه، را بهدنبال داشت. برای جهان شهروندان این اسناد از آن رو اهمیت دارد که تفاوتها و شکاف جهان خود با جهان دولتمردان را بیش از پیش درک میکنند که این مسئله میتواند دو پیامد عمده داشته باشد. اول اینکه، افرادی پا به قلمرو جهان دولتمردان میگذارند که با شعارها و تبلیغات، تعلق مطلق خود را به جهان شهروندی اعلام میدارند و بهنوعی از رسوایی دولتمردان موجود بهرهبرداری میکنند.
این معرفی بیشتر در کنشهای رفتاری آنها و همچنین در فحوای گزارهها و جملات آنها تجلی پیدا میکند و به این ترتیب است که پوپولیسم با قوت تمام صحنهگردان سیاست میشود. نمونه برجسته آن «دونالد ترامپ»، نامزد حزب جمهوریخواه در انتخابات ریاستجمهوری است. در این چارچوب شرط بزرگبودن یک دولتمرد با این شاخص ارزیابی میشود که تا چه اندازه به جهان ذهنی شهروندان نزدیک است. دوم اینکه، تداوم این فاشسازیها، موجب انباشتهشدن خشم شهروندان و در نتیجه طغیان آنها علیه جهان دولتمردان میشود. ازاینرو، دولتمردان از این پس کنترلهای سیاسی خود را علیه شهروندان بیشتر کرده و در نتیجه، جوامع دموکراتیک تدریجا به سمت دیکتاتوری سوق مییابند. این بهنوبه خود، آینده اندیشه لیبرالدموکراسی را تیرهوتار میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.