|

آسیب‌ها و انتظارات جشنواره‌ای در ایران

محسن خیمه‌دوز

با آسیب‌شناسی جشنواره داخلی فیلم فجر، می‌توان به نوعی انتظار از جشنواره بین‌المللی فیلم فجر دست یافت. اولین آسیب جشنواره فیلم فجر این است که هنوز تعریفی منطقی ندارد و به همین دلیل به تعارض فرم و محتوا دچار شده است. زیرا هنوز بر کسی معلوم نیست که آیا جشنواره فیلم فجر، بزرگداشتی دولتی است برای یادکردن از یک رخداد سیاسی به بهانه اکران چند فیلم و اهدای جوایزی به دست‌اند‌رکاران سینمایی؟ یا رخداد مستقل سینمایی است که در کنارش یادی هم می‌کند از یک رخداد سیاسی دیگر؟ یا ترکیبی است از هر دو به‌طور هم‌زمان (که همان تضاد فرم و محتواست). اما تأثیر این تضاد و از آن بدتر، بی‌تفاوتی به وجود این تضاد، در نتایج جشنواره و در سینمای ایران خود را نشان داده و می‌دهد. اینکه جشنواره تبدیل می‌شود به عامل سلیقه‌سازی، هم برای سینماگران و فیلم‌سازان، هم برای اکران فیلم‌ها و هم برای متحدسازی سلیقه تماشاگران. این وضع خودش تبدیل می‌شود به آسیب دیگری که همان یکسان‌سازی تمام سلیقه‌های سینمایی، فیلم‌سازی، فیلم‌دیدن، داوری‌کردن فیلم‌ها و نقدفیلم‌نویسی درباره فیلم‌هاست. درباره جشنواره فیلم فجر، این گفته حکیمانه صدق می‌کند، آنجا که می‌گوید: «اگر همه سیاست‌مداران یکسان بیندیشند، جهان بهشت می‌شود؛ ولی اگر همه هنرمندان یکسان فکر کنند، دنیا جهنم می‌شود». خطر یکسان‌شدن سلیقه‌ها و دیدها در جامعه هنری و ادبی و به‌ویژه در جامعه سینمایی، بدترین وضعیتی است که سینمای یک کشور (و ادبیات و هنر همان کشور نیز) می‌تواند به آن دچار شود و جشنواره داخلی فیلم فجر، بی‌آنکه بداند، مدت‌هاست به این آسیب ضدهنری دچار شده است (همگان جشنواره چندسال پیش را به‌خاطر دارند که در آن، همه فیلم‌ها یک تم واحد و آن هم تم واحدِ «خیانت زن‌وشوهری» داشتند یا جشنواره بعدی که همه فیلم‌ها باز هم یک تم واحد داشتند و آن تم، «هرزه‌بودن زنان طبقه متوسط» بود که فیلم‌ها عموما آنها را تریاکی، بنگی و شیشه‌ای به تصویر می‌کشیدند و مردها هم طبق همان کلیشه‌های رایج، غالبا دزد، عیاش، معتاد، خلافکار و لمپن بودند). در کنار این آسیب، آسیب دیگری وجود داشت و آن ضعف مدیریت جشنواره بود؛ مدیریتی ضعیف و شلخته. کمتر دوره‌ای از جشنواره‌ای در ایران را می‌توان یافت که در آن آسیب فله‌ای کارکردن، فله‌ای تصمیم‌گرفتن، هربار چرخ را از نو اختراع‌کردن و هربار شکوفه‌ای تازه بر بدن جشنواره رویاندن، وجود نداشته باشد، شرکت‌کنندگان را آزار ندهد و دلشان را خون نکند. از شلختگی صدور کارت و بلیت، تا شلختگی در نمایش فیلم‌ها، از شلختگی اطلاع‌رسانی تا تهیه کاتالوگ‌ها (که درست روز آخر جشنواره توزیع می‌شد و نه در جای خودش، روز اول)، از روش فاجعه‌بار و کودکستانی ورود و خروج تماشاگران به سالن نمایش فیلم، تا تهیه و توزیع چند بن غذا. و سرانجام آسیب دیگر جشنواره، کنارگذاشتن فیلم‌های خوب برای دیده‌نشدن و به‌رخ‌کشیدن فیلم‌های متوسط و گاه مبتذل، به‌عنوان فیلم منتخب جشنواره‌ که باید به‌زور به خورد جامعه فیلم‌نگر داده می‌شد؛ آسیبی که در ارتباط با آسیب اول، مولد سلیقه برای مخاطب بعدی و فیلم‌ساز بعدی می‌شد و البته مولد و زمینه‌ساز تولید آثار مبتذل بعدی نیز. اگر این چند آسیب مقدماتی به‌درستی فهمیده و جدی گرفته شوند، هم غیبت آثار دیدنی و ماندگار از جشنواره فجر مشخص می‌شود، هم فقدان بزرگان باتجربه از جشنواره توجیه می‌شود و هم علت و دلیل کثرت تولید آثار میان‌مایه و بی‌کیفیت آشکار می‌شود. و دراین‌میان، نتیجه دیگری هم حاصل می‌شود، اینکه به‌تدریج انتظارات از فرم تازه جشنواره بین‌المللی فجر هم، مشخص می‌شود. به‌این‌ترتیب انتظار می‌رود برنامه منظم شروع کار جشنواره، عمل دقیق اطلاع‌رسانی در روابط‌عمومی جشنواره، تنظیم درست مراحل صدور کارت، شناخت درست از وضعیت مخاطبان واقعی جشنواره، تنظیم منطقی و هنری برنامه نمایش فیلم‌ها، تهیه کاتالوگ از فیلم‌ها و نمایش‌ها (برای روز شروع و نه برای روز پایانی) و نیز خاتمه‌دادن به مدیریت «حسین‌قلی‌خانی» در جشنواره (که طی این سال‌ها مشاهده شده)، نقطه عطف‌‌های خوب و منطقی جشنواره بین‌المللی فیلم فجر باشند. تا این لحظه (30/1/ 95) همه‌چیز با آرامش، بدون شلختگی پیش رفته است، به‌طوری‌که این اتفاق، ضمن اینکه حیرت‌انگیز و باعث تعجب فراوان است، مایه دلگرمی و مسرت هم هست و می‌تواند امیدی باشد برای اینکه انتظاراتی چند از جشنواره بین‌المللی فیلم فجر هم با همین درایت مدیریت و اجرا شود و این امید، به قول حافظ، «دولت مستعجل» نباشد.
- انتظار اول اینکه، ضرورت وجود افرادی به‌عنوان راهنما درک شود؛ افرادی که از حداقل آشنایی با پدیده‌ای به نام سینما و سینماگر، از حداقل توانمندی برای هدایت و راهنمایی افراد و نیز از حداقل توانمندی برای مدیریت داخلی جشنواره برخوردار باشند.
- انتظار دوم اینکه، انتخاب فیلم‌های جشنواره، نه براساس سلیقه‌های سینمای عامه‌پسند قصه‌گو یا براساس گفته این و آن، بلکه براساس استانداردهای جهانی فیلم‌سازی انجام شود، هم براساس دیدگاه‌های عمیق زیباشناختی، هم براساس تکنیک‌های نوین فیلم‌سازی در جهان و هم براساس آثار برتر جهانی نمایش‌داده‌شده. آن هم زمانی که در همه‌جای جهان، همه سینمادوستان، امکان دیدن فیلم‌های شاخص را دارند و دیدگاه زیباشناختی، اندیشگانی، هنری و سینمایی خود را با آنها ارتقا می‌دهند، نباید در ایران روی پرده جشنواره‌اش، «رسوایی 2» به نمایش درآید. با مشاهده فهرست فیلم‌های انتخاب‌شده برای این دوره از جشنواره بین‌المللی فجر، به نظر می‌رسد این انتظار تا حد قابل‌قبولی برآورده شده، که البته بعد از تقدیر از هیأت انتخاب فیلم‌ها، باید تعجب و حیرت خود را نیز برای این اقدام درست و بی‌سابقه، ابراز کرد.
- انتظار سوم اینکه مدیریتِ جشنواره باید این توانایی را داشته باشد که از تکرار اشتباهات انجام‌شده در جشنواره داخلی فیلم فجر، خودداری کند. برای این‌کار باید شناخت خوبی از اشتباهات مدیریتی جشنواره‌های قبل داشته باشد. البته نشانه‌ای در دست نیست که براساس آن بتوان گفت این انتظار تا چه حد برآورده خواهد شد. (یکی از اشتباهات مدیریتی جشنواره‌های قبل، طراحی بسیار بد ساعات نمایش فیلم‌ها، تداخل فیلم‌ها باهم و زمان کم و نامعقول بین دو فیلم بود).
- انتظار چهارم اینکه؛ جشنواره نیاز به نوآوری دارد و آن تشکیل یک کمیته «نقد و آسیب‌شناسی» است متشکل از چند نفر حرفه‌ای، شامل چند سینماگر اهل قلم (و نه فقط بازیگر، یا استار، یا باسابقه)، چند منتقد فیلم با ذهن تحلیلگر (و نه فقط سینمایی‌نویس کلیشه‌ای) و چند مطبوعاتی حرفه‌ای (آگاه و مسلط به ساختار سینمای ایران و نه فقط چند شاغل روزنامه‌ای)، برای انجام کاری که تاکنون در جشنواره فیلم ایرانی سابقه نداشته است و آن تدوین یک «جمع‌بندی» است از مراحل کار جشنواره، از پیش‌تولید تا زمان پایان کار جشنواره، همراه با تحلیل، آنالیز، آسیب‌شناسی و سرانجام نقد روش‌های انجام‌شده.
به دو منظور: اول برای اینکه همگان بدانند که در جشنواره چه کرده‌اند و نقاط قوت و ضعف جشنواره و مدیریت آن را به طور دقیق و سیستمیک بشناسند، آن هم در زمان حضور خودِ مدیران جشنواره و نه در غیاب آنها.
و دوم برای اینکه مسئولان بعدی مجبور نشوند همان اشتباهات مسئولان قبلی را دوباره و گاه چندباره، تکرار کنند، به‌طوری‌که حتی مجبور شوند «چرخ را از نو اختراع کنند». نتیجه جمع‌بندی کمیته «نقد و آسیب‌شناسی» جشنواره، به‌عنوان سندی مدیریتی، تخصصی، سینمایی، انتقادی و تحلیلی، نه تنها در تاریخ مدیریت جشنواره ثبت می‌شود، بلکه سند مهم و ماندگاری هم خواهد شد در تاریخ سینمای ایران. کاری که، هم در مدیریت جشنواره‌های جهانی بی‌سابقه است و هم اینکه شاید روزی مشخص شود، مهم‌تر از برگزاری خود جشنواره‌ها بوده است.

با آسیب‌شناسی جشنواره داخلی فیلم فجر، می‌توان به نوعی انتظار از جشنواره بین‌المللی فیلم فجر دست یافت. اولین آسیب جشنواره فیلم فجر این است که هنوز تعریفی منطقی ندارد و به همین دلیل به تعارض فرم و محتوا دچار شده است. زیرا هنوز بر کسی معلوم نیست که آیا جشنواره فیلم فجر، بزرگداشتی دولتی است برای یادکردن از یک رخداد سیاسی به بهانه اکران چند فیلم و اهدای جوایزی به دست‌اند‌رکاران سینمایی؟ یا رخداد مستقل سینمایی است که در کنارش یادی هم می‌کند از یک رخداد سیاسی دیگر؟ یا ترکیبی است از هر دو به‌طور هم‌زمان (که همان تضاد فرم و محتواست). اما تأثیر این تضاد و از آن بدتر، بی‌تفاوتی به وجود این تضاد، در نتایج جشنواره و در سینمای ایران خود را نشان داده و می‌دهد. اینکه جشنواره تبدیل می‌شود به عامل سلیقه‌سازی، هم برای سینماگران و فیلم‌سازان، هم برای اکران فیلم‌ها و هم برای متحدسازی سلیقه تماشاگران. این وضع خودش تبدیل می‌شود به آسیب دیگری که همان یکسان‌سازی تمام سلیقه‌های سینمایی، فیلم‌سازی، فیلم‌دیدن، داوری‌کردن فیلم‌ها و نقدفیلم‌نویسی درباره فیلم‌هاست. درباره جشنواره فیلم فجر، این گفته حکیمانه صدق می‌کند، آنجا که می‌گوید: «اگر همه سیاست‌مداران یکسان بیندیشند، جهان بهشت می‌شود؛ ولی اگر همه هنرمندان یکسان فکر کنند، دنیا جهنم می‌شود». خطر یکسان‌شدن سلیقه‌ها و دیدها در جامعه هنری و ادبی و به‌ویژه در جامعه سینمایی، بدترین وضعیتی است که سینمای یک کشور (و ادبیات و هنر همان کشور نیز) می‌تواند به آن دچار شود و جشنواره داخلی فیلم فجر، بی‌آنکه بداند، مدت‌هاست به این آسیب ضدهنری دچار شده است (همگان جشنواره چندسال پیش را به‌خاطر دارند که در آن، همه فیلم‌ها یک تم واحد و آن هم تم واحدِ «خیانت زن‌وشوهری» داشتند یا جشنواره بعدی که همه فیلم‌ها باز هم یک تم واحد داشتند و آن تم، «هرزه‌بودن زنان طبقه متوسط» بود که فیلم‌ها عموما آنها را تریاکی، بنگی و شیشه‌ای به تصویر می‌کشیدند و مردها هم طبق همان کلیشه‌های رایج، غالبا دزد، عیاش، معتاد، خلافکار و لمپن بودند). در کنار این آسیب، آسیب دیگری وجود داشت و آن ضعف مدیریت جشنواره بود؛ مدیریتی ضعیف و شلخته. کمتر دوره‌ای از جشنواره‌ای در ایران را می‌توان یافت که در آن آسیب فله‌ای کارکردن، فله‌ای تصمیم‌گرفتن، هربار چرخ را از نو اختراع‌کردن و هربار شکوفه‌ای تازه بر بدن جشنواره رویاندن، وجود نداشته باشد، شرکت‌کنندگان را آزار ندهد و دلشان را خون نکند. از شلختگی صدور کارت و بلیت، تا شلختگی در نمایش فیلم‌ها، از شلختگی اطلاع‌رسانی تا تهیه کاتالوگ‌ها (که درست روز آخر جشنواره توزیع می‌شد و نه در جای خودش، روز اول)، از روش فاجعه‌بار و کودکستانی ورود و خروج تماشاگران به سالن نمایش فیلم، تا تهیه و توزیع چند بن غذا. و سرانجام آسیب دیگر جشنواره، کنارگذاشتن فیلم‌های خوب برای دیده‌نشدن و به‌رخ‌کشیدن فیلم‌های متوسط و گاه مبتذل، به‌عنوان فیلم منتخب جشنواره‌ که باید به‌زور به خورد جامعه فیلم‌نگر داده می‌شد؛ آسیبی که در ارتباط با آسیب اول، مولد سلیقه برای مخاطب بعدی و فیلم‌ساز بعدی می‌شد و البته مولد و زمینه‌ساز تولید آثار مبتذل بعدی نیز. اگر این چند آسیب مقدماتی به‌درستی فهمیده و جدی گرفته شوند، هم غیبت آثار دیدنی و ماندگار از جشنواره فجر مشخص می‌شود، هم فقدان بزرگان باتجربه از جشنواره توجیه می‌شود و هم علت و دلیل کثرت تولید آثار میان‌مایه و بی‌کیفیت آشکار می‌شود. و دراین‌میان، نتیجه دیگری هم حاصل می‌شود، اینکه به‌تدریج انتظارات از فرم تازه جشنواره بین‌المللی فجر هم، مشخص می‌شود. به‌این‌ترتیب انتظار می‌رود برنامه منظم شروع کار جشنواره، عمل دقیق اطلاع‌رسانی در روابط‌عمومی جشنواره، تنظیم درست مراحل صدور کارت، شناخت درست از وضعیت مخاطبان واقعی جشنواره، تنظیم منطقی و هنری برنامه نمایش فیلم‌ها، تهیه کاتالوگ از فیلم‌ها و نمایش‌ها (برای روز شروع و نه برای روز پایانی) و نیز خاتمه‌دادن به مدیریت «حسین‌قلی‌خانی» در جشنواره (که طی این سال‌ها مشاهده شده)، نقطه عطف‌‌های خوب و منطقی جشنواره بین‌المللی فیلم فجر باشند. تا این لحظه (30/1/ 95) همه‌چیز با آرامش، بدون شلختگی پیش رفته است، به‌طوری‌که این اتفاق، ضمن اینکه حیرت‌انگیز و باعث تعجب فراوان است، مایه دلگرمی و مسرت هم هست و می‌تواند امیدی باشد برای اینکه انتظاراتی چند از جشنواره بین‌المللی فیلم فجر هم با همین درایت مدیریت و اجرا شود و این امید، به قول حافظ، «دولت مستعجل» نباشد.
- انتظار اول اینکه، ضرورت وجود افرادی به‌عنوان راهنما درک شود؛ افرادی که از حداقل آشنایی با پدیده‌ای به نام سینما و سینماگر، از حداقل توانمندی برای هدایت و راهنمایی افراد و نیز از حداقل توانمندی برای مدیریت داخلی جشنواره برخوردار باشند.
- انتظار دوم اینکه، انتخاب فیلم‌های جشنواره، نه براساس سلیقه‌های سینمای عامه‌پسند قصه‌گو یا براساس گفته این و آن، بلکه براساس استانداردهای جهانی فیلم‌سازی انجام شود، هم براساس دیدگاه‌های عمیق زیباشناختی، هم براساس تکنیک‌های نوین فیلم‌سازی در جهان و هم براساس آثار برتر جهانی نمایش‌داده‌شده. آن هم زمانی که در همه‌جای جهان، همه سینمادوستان، امکان دیدن فیلم‌های شاخص را دارند و دیدگاه زیباشناختی، اندیشگانی، هنری و سینمایی خود را با آنها ارتقا می‌دهند، نباید در ایران روی پرده جشنواره‌اش، «رسوایی 2» به نمایش درآید. با مشاهده فهرست فیلم‌های انتخاب‌شده برای این دوره از جشنواره بین‌المللی فجر، به نظر می‌رسد این انتظار تا حد قابل‌قبولی برآورده شده، که البته بعد از تقدیر از هیأت انتخاب فیلم‌ها، باید تعجب و حیرت خود را نیز برای این اقدام درست و بی‌سابقه، ابراز کرد.
- انتظار سوم اینکه مدیریتِ جشنواره باید این توانایی را داشته باشد که از تکرار اشتباهات انجام‌شده در جشنواره داخلی فیلم فجر، خودداری کند. برای این‌کار باید شناخت خوبی از اشتباهات مدیریتی جشنواره‌های قبل داشته باشد. البته نشانه‌ای در دست نیست که براساس آن بتوان گفت این انتظار تا چه حد برآورده خواهد شد. (یکی از اشتباهات مدیریتی جشنواره‌های قبل، طراحی بسیار بد ساعات نمایش فیلم‌ها، تداخل فیلم‌ها باهم و زمان کم و نامعقول بین دو فیلم بود).
- انتظار چهارم اینکه؛ جشنواره نیاز به نوآوری دارد و آن تشکیل یک کمیته «نقد و آسیب‌شناسی» است متشکل از چند نفر حرفه‌ای، شامل چند سینماگر اهل قلم (و نه فقط بازیگر، یا استار، یا باسابقه)، چند منتقد فیلم با ذهن تحلیلگر (و نه فقط سینمایی‌نویس کلیشه‌ای) و چند مطبوعاتی حرفه‌ای (آگاه و مسلط به ساختار سینمای ایران و نه فقط چند شاغل روزنامه‌ای)، برای انجام کاری که تاکنون در جشنواره فیلم ایرانی سابقه نداشته است و آن تدوین یک «جمع‌بندی» است از مراحل کار جشنواره، از پیش‌تولید تا زمان پایان کار جشنواره، همراه با تحلیل، آنالیز، آسیب‌شناسی و سرانجام نقد روش‌های انجام‌شده.
به دو منظور: اول برای اینکه همگان بدانند که در جشنواره چه کرده‌اند و نقاط قوت و ضعف جشنواره و مدیریت آن را به طور دقیق و سیستمیک بشناسند، آن هم در زمان حضور خودِ مدیران جشنواره و نه در غیاب آنها.
و دوم برای اینکه مسئولان بعدی مجبور نشوند همان اشتباهات مسئولان قبلی را دوباره و گاه چندباره، تکرار کنند، به‌طوری‌که حتی مجبور شوند «چرخ را از نو اختراع کنند». نتیجه جمع‌بندی کمیته «نقد و آسیب‌شناسی» جشنواره، به‌عنوان سندی مدیریتی، تخصصی، سینمایی، انتقادی و تحلیلی، نه تنها در تاریخ مدیریت جشنواره ثبت می‌شود، بلکه سند مهم و ماندگاری هم خواهد شد در تاریخ سینمای ایران. کاری که، هم در مدیریت جشنواره‌های جهانی بی‌سابقه است و هم اینکه شاید روزی مشخص شود، مهم‌تر از برگزاری خود جشنواره‌ها بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.