|

مقالاتی در باب قصه‌های فارسی

«جستارهایی در قصه‌شناسی» عنوان کتابی است از محمد پارسانسب که مدتی است در نشر چشمه منتشر شده است. این کتاب شامل بیست مقاله کوتاه و بلندی است که طی یکی دو دهه گذشته نوشته شده‌اند و به موضوع ادبیات روایی فارسی مربوط‌اند. غالب این مقالات پیش از این در نشریات دانشگاهی منتشر شده‌اند اما از آن‌جا که این نشریات معمولا توزیعی وسیع و همگانی ندارند در این کتاب کنار هم قرار گرفته و منتشر شده‌اند. برخی از مقالات این کتاب وجهی نظری دارند و برخی دیگر، جنبه عملی که در آن‌ها با رویکردی خاص به نقد و تحلیل متنی روایی پرداخته شده است. نویسنده در بخشی از یادداشت ابتدایی کتاب درباره ادبیات کلاسیک فارسی نوشته: «فرهنگ ایرانی، فرهنگی شعرمحور، مرکزگرا بوده و شعر، کمتر مجال خودنمایی برای نثر و ادبیات منثور، باقی گذاشته است و درست به همین دلیل، در عرصه فرهنگ رسمی و نخبه‌گرای گذشته، چندان اثری از قصه‌های منثور دیده نمی‌شود. حتی شاعران قصه‌پردازی که مجالی یافته‌اند، داستان‌های منثور را به نظم درآورده‌اند تا به مدد وزن و موسیقی و خیال، که از امکانات خاص شعر بوده، بهره گیرند و مجال حضور قصه‌ها را- البته باز هم در سایه قدرت و ابزار شعری- در عرصه ادبیات رسمی فراهم کنند. با این همه، غلبه همچنان با شعر و ادبیات نخبگان بوده است. در کنار این نوع از ادب، باید از ادبیات صوفیانه و قصه‌های عامیانه یاد کرد که هرچند شمار آن‌ها اندک نیست، طبقات بالای جامعه، کمتر توجه و رغبتی بدان نشان داده‌اند. به تبع همین نگرش، تحقیقات ادبی امروز نیز از آغاز، اغلب منحصر در عرصه شعر بوده و کمتر از محدوده فرهنگ نخبگان و ادب رسمی تجاوز کرده است. اما در دو سه دهه اخیر، به دلیل شکل‌گیری طبقات مختلف اجتماعی و اهمیت یافتن طبقه متوسط جامعه، پیدایش رمان و داستان و توجه به قصه و داستان در مطالعات رسمی دانشگاهی و در نهایت، راه‌اندازی رشته تحصیلی «ادبیات داستانی» در دانشگاه‌ها مطالعه و تحقیق در باب قصه‌های قدیم و داستان‌های امروزین آغاز گردیده، طیف وسیعی از تحقیقات ادبی را در قالب مقاله، تک‌نگاری، پایان‌نامه و رساله دانشگاهی، به خود اختصاص داده است. در این میان، پیدایش نظریه‌های نوین و رویکردهای مختلف نقد ادبی نیز موجب شده تا شناخت بهتری از آثار ادبی داستانی به دست آید و راه برای تحلیل‌ها و خوانش‌های امروزین از متون ادبی هموارتر گردد. کاربست این نظریه‌ها عمدتا به حوزه ادبیات داستانی و روایی معطوف گردیده، و با وجود افت‌وخیزهای بسیار، زمینه را برای دریافت‌های تازه از متون ادبی و انس بیشتر با مخاطبان آن‌ها فراهم ساخته است».
مطالعه در قصه‌های سنتی، به ویژه قصه‌های مثنوی‌معنوی، بخش غالب این کتاب را تشکیل داده و البته تعدادی از مقالات کتاب هم به آثار داستانی معاصر، به‌ویژه رمان فارسی اختصاص دارند. از جمله این مقالات می‌توان به این‌ها اشاره کرد: نگاهی دیگر به چرند و پرند دهخدا، بحثی در سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک، مروری بر دایی‌جان ناپلئون پزشک‌زاد، سیر تکامل در رمان‌های فارسی، نقش ترجمه در پیدایش رمان تاریخی فارسی و جامعه‌شناسی رمان معاصر فارسی.

«جستارهایی در قصه‌شناسی» عنوان کتابی است از محمد پارسانسب که مدتی است در نشر چشمه منتشر شده است. این کتاب شامل بیست مقاله کوتاه و بلندی است که طی یکی دو دهه گذشته نوشته شده‌اند و به موضوع ادبیات روایی فارسی مربوط‌اند. غالب این مقالات پیش از این در نشریات دانشگاهی منتشر شده‌اند اما از آن‌جا که این نشریات معمولا توزیعی وسیع و همگانی ندارند در این کتاب کنار هم قرار گرفته و منتشر شده‌اند. برخی از مقالات این کتاب وجهی نظری دارند و برخی دیگر، جنبه عملی که در آن‌ها با رویکردی خاص به نقد و تحلیل متنی روایی پرداخته شده است. نویسنده در بخشی از یادداشت ابتدایی کتاب درباره ادبیات کلاسیک فارسی نوشته: «فرهنگ ایرانی، فرهنگی شعرمحور، مرکزگرا بوده و شعر، کمتر مجال خودنمایی برای نثر و ادبیات منثور، باقی گذاشته است و درست به همین دلیل، در عرصه فرهنگ رسمی و نخبه‌گرای گذشته، چندان اثری از قصه‌های منثور دیده نمی‌شود. حتی شاعران قصه‌پردازی که مجالی یافته‌اند، داستان‌های منثور را به نظم درآورده‌اند تا به مدد وزن و موسیقی و خیال، که از امکانات خاص شعر بوده، بهره گیرند و مجال حضور قصه‌ها را- البته باز هم در سایه قدرت و ابزار شعری- در عرصه ادبیات رسمی فراهم کنند. با این همه، غلبه همچنان با شعر و ادبیات نخبگان بوده است. در کنار این نوع از ادب، باید از ادبیات صوفیانه و قصه‌های عامیانه یاد کرد که هرچند شمار آن‌ها اندک نیست، طبقات بالای جامعه، کمتر توجه و رغبتی بدان نشان داده‌اند. به تبع همین نگرش، تحقیقات ادبی امروز نیز از آغاز، اغلب منحصر در عرصه شعر بوده و کمتر از محدوده فرهنگ نخبگان و ادب رسمی تجاوز کرده است. اما در دو سه دهه اخیر، به دلیل شکل‌گیری طبقات مختلف اجتماعی و اهمیت یافتن طبقه متوسط جامعه، پیدایش رمان و داستان و توجه به قصه و داستان در مطالعات رسمی دانشگاهی و در نهایت، راه‌اندازی رشته تحصیلی «ادبیات داستانی» در دانشگاه‌ها مطالعه و تحقیق در باب قصه‌های قدیم و داستان‌های امروزین آغاز گردیده، طیف وسیعی از تحقیقات ادبی را در قالب مقاله، تک‌نگاری، پایان‌نامه و رساله دانشگاهی، به خود اختصاص داده است. در این میان، پیدایش نظریه‌های نوین و رویکردهای مختلف نقد ادبی نیز موجب شده تا شناخت بهتری از آثار ادبی داستانی به دست آید و راه برای تحلیل‌ها و خوانش‌های امروزین از متون ادبی هموارتر گردد. کاربست این نظریه‌ها عمدتا به حوزه ادبیات داستانی و روایی معطوف گردیده، و با وجود افت‌وخیزهای بسیار، زمینه را برای دریافت‌های تازه از متون ادبی و انس بیشتر با مخاطبان آن‌ها فراهم ساخته است».
مطالعه در قصه‌های سنتی، به ویژه قصه‌های مثنوی‌معنوی، بخش غالب این کتاب را تشکیل داده و البته تعدادی از مقالات کتاب هم به آثار داستانی معاصر، به‌ویژه رمان فارسی اختصاص دارند. از جمله این مقالات می‌توان به این‌ها اشاره کرد: نگاهی دیگر به چرند و پرند دهخدا، بحثی در سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک، مروری بر دایی‌جان ناپلئون پزشک‌زاد، سیر تکامل در رمان‌های فارسی، نقش ترجمه در پیدایش رمان تاریخی فارسی و جامعه‌شناسی رمان معاصر فارسی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.