|

جنگ پارتیزانی نشانه‌شناسانه

گروه اندیشه: نشانه‌شناسی، حوزه موردعلاقه و توجه و تخصص اومبرتو اکو بود. او از نظریه‌های چارلز ساندرز پرس، فیلسوف پراگماتیست و نشانه‌شناس آمریکایی، تأثیر گرفت و به‌تدریج خود را به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نشانه‌شناسان قرن بیستم مطرح کرد. اکو یکی از مهم‌ترین رویکردهای معاصر در نشانه‌شناسی را بسط داد که معمولا تحت‌عنوان «نشانه‌شناسی تأویلی» از آن نام می‌برند. به اعتقاد برخی، شیوه نقد اکو استفاده از ابزارهای ساخت‌گرایی در تحلیل متن است، زیرا گرچه ساخت‌گرا نیست، ولی از ابزار ساخت‌گرایی در تولید متن استفاده می‌کند. او در نشانه‌شناسی رویکردی را یافت که به طیف گسترده‌ای از ارتباطات، از قهرمانان زندگی‌اش همچون جویس و بورخس تا هالیوود، وحدت می‌دهد: «من به همه‌چیز علاقه دارم ولی یک نظریه جامع‌و‌مانع ندارم. همه جنبه‌های زندگی نگاه نشانه‌شناس را سر ذوق می‌آورد». به اعتقاد مایکل سزار، استاد زبان ایتالیایی در دانشگاه بیرمنگام و نویسنده کتابی درباره اکو، «او بخشی از یک جنبش بین‌المللی، به‌خصوص در فرانسه و همواره ناشری خوش‌قریحه و کارگری چست‌و‌چابک بود. کار او جنبه‌ای سیاسی داشت و راه‌هایی برای مقاومت در برابر قدرت رسانه‌های توده‌ای از طریق «جنگ پارتیزانی نشانه‌شناسانه» ارائه می‌داد. نظریه نشانه‌شناسی او بر پایه یک استعاره است: هرآنچه ما به‌عنوان فرهنگ می‌شناسیم نشانه‌هایی‌اند که فرهنگ را می‌سازند؛ هیچ‌چیزی غیر از نشانه‌ها نیست. اکو دیدگاهی جستجوگرانه نسبت به حقیقت دارد که چه‌بسا سرخوش یا یأس‌آلود باشد و به یک خلأ اشاره دارد».
کتاب مشهور اکو «نظریه نشانه‌شناسی» در سال 1976 منتشر شد. از این کتاب ترجمه‌ای به فارسی در دست نیست ولی پیروز ایزدی کتاب دیگری از او به فارسی ترجمه کرده که می‌تواند برای آشنایی با نظرات اکو در حوزه نشانه‌شناسی مفید باشد. عنوان اصلی این کتاب «تولید نشانه‌ها» است که مترجم آن را با عنوان «نشانه‌شناسی» ترجمه کرده است. به گفته خود نویسنده این کتاب برگرفته از بخشی از کتاب قبلی او تحت عنوان «نظریه نشانه‌شناسی» است. اثری که امروزه به نظر می‌رسد در سایه برخی نوشته‌های بعدی اکو مانند «نقش خواننده»، «نشانه‌شناسی و فلسفه زبان» و «محدودیت‌های تفسیر» اندکی کهنه شده است. اما اگر صفحاتی از آن کتاب را بتوان پس از گذشت این‌همه سال مجددا منتشر کرد، همان‌هایی است که محتوای کتاب حاضر را تشکیل می‌دهد. زیرا تمامی مطالب گفته‌شده درباره نشانه‌های شمایلی در ساختار غایب در این صفحات اصلاح و توضیح داده شده است. نویسنده کتاب را با طرح مسئله آغاز کرده است. او با بیان مدل محتوا و لفظ که طرح پیشنهادی یلمزلف است مبحث خود را آغاز می‌کند و سپس به مباحثی چون تکرارپذیری، همانند‌ها، بدل‌ها، نسبت آسان و نسبت دشوار و... می‌پردازد. کتاب نشانه‌شناسی اکو دارای دو بخش مستقل با عناوین نقد شمایل‌گرایی و گونه‌شناسی شیوه‌های تولید نشانه است که در هرکدام از این بخش‌ها به تفصیل در مورد مباحثی چون دارابودن خصوصیات موضوع، دگردیسی، شمایل‌گرایی، قیاس یا باز‌شناسی و اشاره و ابداع و ... پرداخته. به‌عنوان‌مثال او در بخشی از کتاب در مورد مشابهت بین بیان و محتوا چنین می‌گوید: «می‌توان گفت مشخصه‌های محتوایی بسیاری از موجودیت‌های فرهنگی میان عناصر بصری، هستی‌شناختی و کاملا قراردادی توزیع می‌شوند. مشخصه‌های بصری اغلب به تجربه ادراکی قبلی بستگی پیدا می‌کنند. مشخصه‌های هستی‌شناختی به‌خصوصیاتی مربوط می‌شوند که درواقع ادراکی هستند اما فرهنگ آنها را به موضوع نسبت داده است، به‌گونه‌ای که قراردادهای گرافیکی که دلالت بر آن دارند، این احساس را ایجاد می‌کنند که موضوع به صورت اولیه بازسازی شده است». پیروز ایزدی، مترجم کتاب و زبان‌شناس، در نشستی که پس از مرگ اکو برگزار شد درباره نظریه نشانه‌شناسی او چنین گفت: اکو به تولید نشانه‌ها می‌پردازد و شیوه‌های تولید نشانه را تبیین می‌کند. او برای نشانه‌شناسی طرحی نو درانداخته که تا حدودی متفاوت است از آنچه قبلا در این حوزه بحث شده بود. پیش از این، نشانه‌شناسان نشانه‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کردند: نمادها، شمایل‌ها و نمایه‌ها. در نمادها دال و مدلول براساس قرارداد و رابطه اختیاری با هم ارتباط پیدا می‌کنند. دسته دوم شمایل‌ها هستند که در آنها رابطه دال و مدلول براساس قیاس، شباهت و نزدیکی شکل می‌گیرد و به‌طورکلی براساس شباهت فیزیکی برقرار می‌شود. گروه سوم هم نمایه‌ها هستند که براساس نزدیکی و حالت‌های اشاره‌ای ارتباط دارند. اما به اعتقاد اکو این شیوه اشتباه است و برای ارائه تفسیر جدیدی از نشانه‌شناسی که بهتر بتواند از عهده تبیین پدیده‌های نشانه‌ای برآید، باید به نقش نشانه‌ای توجه کنیم.
اکو در تبیین نقش نشانه‌ای از مدل مکتب کپنهاک استفاده می‌کند. در این مکتب نشانه‌ها و چگونگی شکل‌گیری آنها در دو سطح بررسی شده است: یکی سطح لفظ و بیان و دیگری سطح محتوا. هرکدام از این دو سطح از سه جزء تشکیل شده‌اند: ماده، صورت و جوهر. اگر به سطح بیان توجه کنیم، ماده، یک توده پیوسته بی‌شکل است و مجموعه‌ای از رمزگان‌ها از این توده بی‌شکل، عناصر معتبر را جدا می‌کنند. با جدا‌شدن این عناصر معتبر، یک صورت به‌دست می‌آید که می‌تواند آن بیان را در قالب جوهر تولید کند. در سطح محتوا نیز همین قضیه صادق است. ماده‌ای که در محتوا هست، میدان تجربه یا فرهنگ خاص است که در آن با جداشدن عناصر معتبر، صورت پدید می‌آید و آن صورت مدلی می‌شود که بتواند جوهری از آن تولید شود. اینجا صورت و جوهر، مترادف است با مدل یا نوع و رخداد. ما مدلی داریم که براساس آن رخدادها تولید می‌شوند. صورتی داریم که جوهر تولید می‌کند. نقش نشانه‌ای که اکو از آن صحبت می‌کند و آن را مفهوم محوری نظریه‌اش قرار می‌دهد، رابطه بین صورت بیان و صورت محتواست. این رابطه براساس قرارداد شکل می‌گیرد. چنین نظامی از نشانه‌ها فقط حالت ارجاعی ندارد و می‌توان از آن، هم برای دروغ‌گفتن استفاده کرد و هم برای ساختن جهان خیالی یا جهانی غیر از جهان موجود. اکو در ادامه به رابطه مدل و رخداد می‌پردازد و می‌خواهد بداند در ایجاد رابطه بین این دو چه حالات مختلفی وجود دارد. گاه رخداد می‌تواند بی‌نهایت تکرار شود؛ مثل کلمه. واژه می‌تواند بی‌نهایت تکرار شود؛ چون ما مدلی قراردادی داریم؛ ولی گاهی هم هست که فرایند بازتولید دشوار است و نیاز به فنون تخصصی پیچیده‌ای داریم. مثال اکو مجسمه میکل‌‌آنژ است. سپس بحث همانندها را پیش می‌کشد. برای تولید همانند باید خصوصیات مدل را به‌همان ترتیب اولیه بازتولید کرد. برای این کار باید بتوان قاعده حاکم بر تولید مدل را شناسایی کرد. در این‌صورت، تولید رخداد کاری ساده خواهد بود.

گروه اندیشه: نشانه‌شناسی، حوزه موردعلاقه و توجه و تخصص اومبرتو اکو بود. او از نظریه‌های چارلز ساندرز پرس، فیلسوف پراگماتیست و نشانه‌شناس آمریکایی، تأثیر گرفت و به‌تدریج خود را به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نشانه‌شناسان قرن بیستم مطرح کرد. اکو یکی از مهم‌ترین رویکردهای معاصر در نشانه‌شناسی را بسط داد که معمولا تحت‌عنوان «نشانه‌شناسی تأویلی» از آن نام می‌برند. به اعتقاد برخی، شیوه نقد اکو استفاده از ابزارهای ساخت‌گرایی در تحلیل متن است، زیرا گرچه ساخت‌گرا نیست، ولی از ابزار ساخت‌گرایی در تولید متن استفاده می‌کند. او در نشانه‌شناسی رویکردی را یافت که به طیف گسترده‌ای از ارتباطات، از قهرمانان زندگی‌اش همچون جویس و بورخس تا هالیوود، وحدت می‌دهد: «من به همه‌چیز علاقه دارم ولی یک نظریه جامع‌و‌مانع ندارم. همه جنبه‌های زندگی نگاه نشانه‌شناس را سر ذوق می‌آورد». به اعتقاد مایکل سزار، استاد زبان ایتالیایی در دانشگاه بیرمنگام و نویسنده کتابی درباره اکو، «او بخشی از یک جنبش بین‌المللی، به‌خصوص در فرانسه و همواره ناشری خوش‌قریحه و کارگری چست‌و‌چابک بود. کار او جنبه‌ای سیاسی داشت و راه‌هایی برای مقاومت در برابر قدرت رسانه‌های توده‌ای از طریق «جنگ پارتیزانی نشانه‌شناسانه» ارائه می‌داد. نظریه نشانه‌شناسی او بر پایه یک استعاره است: هرآنچه ما به‌عنوان فرهنگ می‌شناسیم نشانه‌هایی‌اند که فرهنگ را می‌سازند؛ هیچ‌چیزی غیر از نشانه‌ها نیست. اکو دیدگاهی جستجوگرانه نسبت به حقیقت دارد که چه‌بسا سرخوش یا یأس‌آلود باشد و به یک خلأ اشاره دارد».
کتاب مشهور اکو «نظریه نشانه‌شناسی» در سال 1976 منتشر شد. از این کتاب ترجمه‌ای به فارسی در دست نیست ولی پیروز ایزدی کتاب دیگری از او به فارسی ترجمه کرده که می‌تواند برای آشنایی با نظرات اکو در حوزه نشانه‌شناسی مفید باشد. عنوان اصلی این کتاب «تولید نشانه‌ها» است که مترجم آن را با عنوان «نشانه‌شناسی» ترجمه کرده است. به گفته خود نویسنده این کتاب برگرفته از بخشی از کتاب قبلی او تحت عنوان «نظریه نشانه‌شناسی» است. اثری که امروزه به نظر می‌رسد در سایه برخی نوشته‌های بعدی اکو مانند «نقش خواننده»، «نشانه‌شناسی و فلسفه زبان» و «محدودیت‌های تفسیر» اندکی کهنه شده است. اما اگر صفحاتی از آن کتاب را بتوان پس از گذشت این‌همه سال مجددا منتشر کرد، همان‌هایی است که محتوای کتاب حاضر را تشکیل می‌دهد. زیرا تمامی مطالب گفته‌شده درباره نشانه‌های شمایلی در ساختار غایب در این صفحات اصلاح و توضیح داده شده است. نویسنده کتاب را با طرح مسئله آغاز کرده است. او با بیان مدل محتوا و لفظ که طرح پیشنهادی یلمزلف است مبحث خود را آغاز می‌کند و سپس به مباحثی چون تکرارپذیری، همانند‌ها، بدل‌ها، نسبت آسان و نسبت دشوار و... می‌پردازد. کتاب نشانه‌شناسی اکو دارای دو بخش مستقل با عناوین نقد شمایل‌گرایی و گونه‌شناسی شیوه‌های تولید نشانه است که در هرکدام از این بخش‌ها به تفصیل در مورد مباحثی چون دارابودن خصوصیات موضوع، دگردیسی، شمایل‌گرایی، قیاس یا باز‌شناسی و اشاره و ابداع و ... پرداخته. به‌عنوان‌مثال او در بخشی از کتاب در مورد مشابهت بین بیان و محتوا چنین می‌گوید: «می‌توان گفت مشخصه‌های محتوایی بسیاری از موجودیت‌های فرهنگی میان عناصر بصری، هستی‌شناختی و کاملا قراردادی توزیع می‌شوند. مشخصه‌های بصری اغلب به تجربه ادراکی قبلی بستگی پیدا می‌کنند. مشخصه‌های هستی‌شناختی به‌خصوصیاتی مربوط می‌شوند که درواقع ادراکی هستند اما فرهنگ آنها را به موضوع نسبت داده است، به‌گونه‌ای که قراردادهای گرافیکی که دلالت بر آن دارند، این احساس را ایجاد می‌کنند که موضوع به صورت اولیه بازسازی شده است». پیروز ایزدی، مترجم کتاب و زبان‌شناس، در نشستی که پس از مرگ اکو برگزار شد درباره نظریه نشانه‌شناسی او چنین گفت: اکو به تولید نشانه‌ها می‌پردازد و شیوه‌های تولید نشانه را تبیین می‌کند. او برای نشانه‌شناسی طرحی نو درانداخته که تا حدودی متفاوت است از آنچه قبلا در این حوزه بحث شده بود. پیش از این، نشانه‌شناسان نشانه‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کردند: نمادها، شمایل‌ها و نمایه‌ها. در نمادها دال و مدلول براساس قرارداد و رابطه اختیاری با هم ارتباط پیدا می‌کنند. دسته دوم شمایل‌ها هستند که در آنها رابطه دال و مدلول براساس قیاس، شباهت و نزدیکی شکل می‌گیرد و به‌طورکلی براساس شباهت فیزیکی برقرار می‌شود. گروه سوم هم نمایه‌ها هستند که براساس نزدیکی و حالت‌های اشاره‌ای ارتباط دارند. اما به اعتقاد اکو این شیوه اشتباه است و برای ارائه تفسیر جدیدی از نشانه‌شناسی که بهتر بتواند از عهده تبیین پدیده‌های نشانه‌ای برآید، باید به نقش نشانه‌ای توجه کنیم.
اکو در تبیین نقش نشانه‌ای از مدل مکتب کپنهاک استفاده می‌کند. در این مکتب نشانه‌ها و چگونگی شکل‌گیری آنها در دو سطح بررسی شده است: یکی سطح لفظ و بیان و دیگری سطح محتوا. هرکدام از این دو سطح از سه جزء تشکیل شده‌اند: ماده، صورت و جوهر. اگر به سطح بیان توجه کنیم، ماده، یک توده پیوسته بی‌شکل است و مجموعه‌ای از رمزگان‌ها از این توده بی‌شکل، عناصر معتبر را جدا می‌کنند. با جدا‌شدن این عناصر معتبر، یک صورت به‌دست می‌آید که می‌تواند آن بیان را در قالب جوهر تولید کند. در سطح محتوا نیز همین قضیه صادق است. ماده‌ای که در محتوا هست، میدان تجربه یا فرهنگ خاص است که در آن با جداشدن عناصر معتبر، صورت پدید می‌آید و آن صورت مدلی می‌شود که بتواند جوهری از آن تولید شود. اینجا صورت و جوهر، مترادف است با مدل یا نوع و رخداد. ما مدلی داریم که براساس آن رخدادها تولید می‌شوند. صورتی داریم که جوهر تولید می‌کند. نقش نشانه‌ای که اکو از آن صحبت می‌کند و آن را مفهوم محوری نظریه‌اش قرار می‌دهد، رابطه بین صورت بیان و صورت محتواست. این رابطه براساس قرارداد شکل می‌گیرد. چنین نظامی از نشانه‌ها فقط حالت ارجاعی ندارد و می‌توان از آن، هم برای دروغ‌گفتن استفاده کرد و هم برای ساختن جهان خیالی یا جهانی غیر از جهان موجود. اکو در ادامه به رابطه مدل و رخداد می‌پردازد و می‌خواهد بداند در ایجاد رابطه بین این دو چه حالات مختلفی وجود دارد. گاه رخداد می‌تواند بی‌نهایت تکرار شود؛ مثل کلمه. واژه می‌تواند بی‌نهایت تکرار شود؛ چون ما مدلی قراردادی داریم؛ ولی گاهی هم هست که فرایند بازتولید دشوار است و نیاز به فنون تخصصی پیچیده‌ای داریم. مثال اکو مجسمه میکل‌‌آنژ است. سپس بحث همانندها را پیش می‌کشد. برای تولید همانند باید خصوصیات مدل را به‌همان ترتیب اولیه بازتولید کرد. برای این کار باید بتوان قاعده حاکم بر تولید مدل را شناسایی کرد. در این‌صورت، تولید رخداد کاری ساده خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.