|

بی‌توجهی به آبخیزداری عامل اصلی وقوع سیل در کشور

علیرضا توکلی-دکترای مهندسی آبو عضو باشگاه پژوهشگران جوان

سیل پدیده‌ای طبیعی است که جوامع بشری آن‌را به‌عنوان یک واقعه اجتناب‌ناپذیر پذیرفته‌اند. اگر بشر، سکونتگاه و اموال خود را در معرض هجوم سیل قرار نمی‌داد، این پدیده طبیعی چنین تصویر هولناکی از خود باقی نمی‌گذاشت که طبق آمار سازمان‌ملل متحد در میان بلایای طبیعی، سیل و توفان بیشترین تلفات و خسارات را به جوامع بشری وارد آورده‌اند (در یک دهه گذشته میزان خسارت ناشی از سیل و توفان در جهان بالغ بر 21‌ میلیارد دلار در مقابل 18‌ میلیارد دلار خسارت زلزله بوده است. همچنین در کشور ما در سال‌های گذشته حدود 70 درصد اعتبارات سالانه طرح کاهش اثرات بلایای طبیعی و ستاد حوادث غیرمترقبه، صرف جبران خسارات ناشی از سیل شده است).

از نگاهی دیگر می‌توان همین سیل مخرب را به انرژی تبدیل کرد. کدام صاحب‌نظری است نداند تمدن مصر باستان تا چه حد رونق و جلال افسانه‌ای خود را مدیون طغیان‌های پربرکت نیل است.
روند توسعه در چندین سال اخیر در ایران منجر به تخریب محیط‌زیست و منابع طبیعی شده که خسارات سیل را به‌طور مرتب افزایش داده است. رشد 250درصدی خسارات ناشی از سیل کشور در پنج دهه گذشته مؤید این مدعاست. پس برماست که با به‌کارگیری اصول علمی و عملی، ابنیه، اراضی و جان خود را در برابر سیل و زیان‌های آن مصون داریم.
مهم‌ترین دلایل تشدید خسارات سیل کشور به طور مختصر به شرح زیر است:
- دخل‌وتصرف غیرمجاز در بستر و حریم رودخانه و مسیل‌ها که مطابق قانون توزیع عادلانه آب در اختیار وزارت نیرو است.
- اشغال مجرا و بستر رودخانه‌ها.
- تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی به دلیل خشک‌سالی سال‌های اخیر یا توسعه بی‌رویه و دخل‌وتصرف غیرمجاز توسط عوامل انسانی.
- کاهش پوشش گیاهی ناشی از تغییر کاربری اراضی که در برخی مناطق منجر به افزایش رواناب ناشی از باران تا 30 برابر شده است.
- احداث سازه‌های تقاطعی نظیر پل و جاده روی آنها بدون توجه به شرایط هیدرولیکی و سیلابی رودخانه‌ها.
- ‌توجه‌نکردن به هشدار و پیش‌بینی سیل و اتخاذ تدابیر مناسب در مواجهه با آن توسط دستگاه‌های ذی‌ربط و مردم.
اما روش‌های عمده مدیریت سیلاب به دو دسته سازه‌ای و غیرسازه‌ای یا مدیریتی تقسیم می‌شوند.
روش‌های سازه‌ای شامل احداث سدهای مخزنی، ساماندهی و لایروبی رودخانه‌ها، بهسازی و افزایش ظرفیت آب‌گذری سازه‌های تقاطعی، حفاظت خاک، احداث خاکریز، دیوارهای سیل‌گیر، آبخیزداری و... می‌شود.
روش‌های غیرسازه‌ای شامل تعیین بستر و حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها و تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل (که تاکنون پنج هزار کیلومتر از طول رودخانه‌های کشور تعیین حریم شده‌اند و 37 هزار کیلومتر دیگر در اولویت انجام مطالعات هستند)، ایجاد سیستم پیش‌بینی و هشدار سیل، برنامه‌ریزی و مدیریت سدها با هدف کنترل سیل، مدیریت حوضه و حفاظت آبخیز و... می‌شود.
یکی از راهکارهای بسیار مؤثر جهت پیشگیری و کاهش خسارات سیل که در بالا به آن اشاره شد، آبخیزداری است. خوشبختانه در چند سال اخیر پروژه‌هایی هر چند اندک در زمینه آبخیزداری در کشور انجام شده است ولی به دلیل اعتبارات اندک سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری در سال‌های اخیر (کل بودجه سال 93 این سازمان 205 ‌میلیارد تومان بوده که این رقم در سال 94 به 375‌ میلیارد تومان افزایش یافته است) فقط روی 25‌ هزار هکتار از عرصه‌های کشور کار شده است درحالی‌که بیش از صد ‌هزار هکتار از عرصه‌های کشور نیاز به طرح‌های آبخیزداری دارد. وقتی این ارقام را با هزینه‌ای که وزارت نیرو برای احداث سد و نیروگاه گتوند کرده است مقایسه کنید، درمی‌یابید چرا مشکل سیلاب‌های فراوان در کشور حل نشده و نخواهد شد. وزارت نیرو بالغ بر 2.5‌ هزار ‌میلیارد تومان برای احداث سد و نیروگاه گتوند هزینه کرده است، یعنی به میزان اعتبار هفت‌ساله سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری!!!
تا زمانی‌که مسئولان به تشکیل ستاد بحران اعتقاد دارند نه به پیشگیری قبل از درمان، تشکیل کارگروه‌هایی مانند کارگروه تخصصی سیل و طغیان رودخانه که اولین و آخرین آمار منتشره آن مربوط به سال 1388 است، اوضاع را بدتر اگر نکند، قطعا بهتر نخواهد کرد.

سیل پدیده‌ای طبیعی است که جوامع بشری آن‌را به‌عنوان یک واقعه اجتناب‌ناپذیر پذیرفته‌اند. اگر بشر، سکونتگاه و اموال خود را در معرض هجوم سیل قرار نمی‌داد، این پدیده طبیعی چنین تصویر هولناکی از خود باقی نمی‌گذاشت که طبق آمار سازمان‌ملل متحد در میان بلایای طبیعی، سیل و توفان بیشترین تلفات و خسارات را به جوامع بشری وارد آورده‌اند (در یک دهه گذشته میزان خسارت ناشی از سیل و توفان در جهان بالغ بر 21‌ میلیارد دلار در مقابل 18‌ میلیارد دلار خسارت زلزله بوده است. همچنین در کشور ما در سال‌های گذشته حدود 70 درصد اعتبارات سالانه طرح کاهش اثرات بلایای طبیعی و ستاد حوادث غیرمترقبه، صرف جبران خسارات ناشی از سیل شده است).

از نگاهی دیگر می‌توان همین سیل مخرب را به انرژی تبدیل کرد. کدام صاحب‌نظری است نداند تمدن مصر باستان تا چه حد رونق و جلال افسانه‌ای خود را مدیون طغیان‌های پربرکت نیل است.
روند توسعه در چندین سال اخیر در ایران منجر به تخریب محیط‌زیست و منابع طبیعی شده که خسارات سیل را به‌طور مرتب افزایش داده است. رشد 250درصدی خسارات ناشی از سیل کشور در پنج دهه گذشته مؤید این مدعاست. پس برماست که با به‌کارگیری اصول علمی و عملی، ابنیه، اراضی و جان خود را در برابر سیل و زیان‌های آن مصون داریم.
مهم‌ترین دلایل تشدید خسارات سیل کشور به طور مختصر به شرح زیر است:
- دخل‌وتصرف غیرمجاز در بستر و حریم رودخانه و مسیل‌ها که مطابق قانون توزیع عادلانه آب در اختیار وزارت نیرو است.
- اشغال مجرا و بستر رودخانه‌ها.
- تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی به دلیل خشک‌سالی سال‌های اخیر یا توسعه بی‌رویه و دخل‌وتصرف غیرمجاز توسط عوامل انسانی.
- کاهش پوشش گیاهی ناشی از تغییر کاربری اراضی که در برخی مناطق منجر به افزایش رواناب ناشی از باران تا 30 برابر شده است.
- احداث سازه‌های تقاطعی نظیر پل و جاده روی آنها بدون توجه به شرایط هیدرولیکی و سیلابی رودخانه‌ها.
- ‌توجه‌نکردن به هشدار و پیش‌بینی سیل و اتخاذ تدابیر مناسب در مواجهه با آن توسط دستگاه‌های ذی‌ربط و مردم.
اما روش‌های عمده مدیریت سیلاب به دو دسته سازه‌ای و غیرسازه‌ای یا مدیریتی تقسیم می‌شوند.
روش‌های سازه‌ای شامل احداث سدهای مخزنی، ساماندهی و لایروبی رودخانه‌ها، بهسازی و افزایش ظرفیت آب‌گذری سازه‌های تقاطعی، حفاظت خاک، احداث خاکریز، دیوارهای سیل‌گیر، آبخیزداری و... می‌شود.
روش‌های غیرسازه‌ای شامل تعیین بستر و حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها و تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل (که تاکنون پنج هزار کیلومتر از طول رودخانه‌های کشور تعیین حریم شده‌اند و 37 هزار کیلومتر دیگر در اولویت انجام مطالعات هستند)، ایجاد سیستم پیش‌بینی و هشدار سیل، برنامه‌ریزی و مدیریت سدها با هدف کنترل سیل، مدیریت حوضه و حفاظت آبخیز و... می‌شود.
یکی از راهکارهای بسیار مؤثر جهت پیشگیری و کاهش خسارات سیل که در بالا به آن اشاره شد، آبخیزداری است. خوشبختانه در چند سال اخیر پروژه‌هایی هر چند اندک در زمینه آبخیزداری در کشور انجام شده است ولی به دلیل اعتبارات اندک سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری در سال‌های اخیر (کل بودجه سال 93 این سازمان 205 ‌میلیارد تومان بوده که این رقم در سال 94 به 375‌ میلیارد تومان افزایش یافته است) فقط روی 25‌ هزار هکتار از عرصه‌های کشور کار شده است درحالی‌که بیش از صد ‌هزار هکتار از عرصه‌های کشور نیاز به طرح‌های آبخیزداری دارد. وقتی این ارقام را با هزینه‌ای که وزارت نیرو برای احداث سد و نیروگاه گتوند کرده است مقایسه کنید، درمی‌یابید چرا مشکل سیلاب‌های فراوان در کشور حل نشده و نخواهد شد. وزارت نیرو بالغ بر 2.5‌ هزار ‌میلیارد تومان برای احداث سد و نیروگاه گتوند هزینه کرده است، یعنی به میزان اعتبار هفت‌ساله سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری!!!
تا زمانی‌که مسئولان به تشکیل ستاد بحران اعتقاد دارند نه به پیشگیری قبل از درمان، تشکیل کارگروه‌هایی مانند کارگروه تخصصی سیل و طغیان رودخانه که اولین و آخرین آمار منتشره آن مربوط به سال 1388 است، اوضاع را بدتر اگر نکند، قطعا بهتر نخواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.