اروپا و تناقض مهار تروریسم
فرشید جعفری . استادیار روابط بینالملل
دولت -ملتهای اروپایی در هیچ دورهای از تاریخ، به اندازه روزگار حاضر حیران و پریشان نبودهاند. هماینک مهمترین دلمشغولی آنان این است که چگونه میتوانند راهی برای رهایی از تروریسم بیابند و امنیت گذشته را بازیابند. در جنگهای اول و دوم جهانی و حتی در دوره جنگ سرد تکلیف این دولت- ملتها روشن بود. آنان در برابر دیگری که در مقام دشمن قرار میگرفت، برای مقابله با آن بهراحتی میتوانستند طرح و برنامه بریزند و استراتژی تدوین کنند. به دلیل اینکه هر دو عنوان دولت- ملت را بر پیشانی خود داشتند و با قواعد بازی آشنا بودند و میدانستند در شطرنج سیاست بینالملل چه فنون و فرمولی را در پیش بگیرند تا به مقصود خویش برسند.
اما در برابر دشمنی که نام دولت -ملت را یدک نمیکشد و قواعد بازی سیاست بینالملل را نمیداند، چه باید کرد؟ حرفهایترین و قدرتمندترین دولت- ملتها در برابر یک دشمن غیرحرفهای که هویت دیگری غیر از دولت - ملت دارد، سرانجامی جز بلاتکلیفی و سرگردانی ندارند.
تداوم این بلاتکلیفی بهنظر میرسد همه مساعی آنان را در رسیدن به اروپای واحد یا به عبارت بهتر جامعه اروپا با مشکلاتی مواجه کند. آیا دولت- ملتهای اروپایی در یک نقطه عطف گذر تاریخی قرار گرفتهاند؟ آیا ما آدمیانی که در این روزگار زندگی میکنیم، میتوانیم مصداق دیگری برای این سخن گوته، فیلسوف و شاعر آلمانی، باشیم که بعد از فرونشستن نبرد فرانسه و پروس در دهکده والمی در سال 1792 در شب بعد از جنگ این جمله تاریخی را بیان کرد: «از امروز عصر جدیدی آغاز میشود و شما میتوانید بگویید هنگام تولد این عصر حضور داشتهاید».
به دنبال حملات تروریستی در بروکسل زمانی که مرز بلژیک و فرانسه مسدود شد، اندیشه شنگنیسم بهناگه به کما رفت. نیروهای ذاتی سیاست بینالملل اتحادیه اروپا را که بعد از تأسیس منطقه یورو که به جامعهبودن خویش میبالید، با چالش جدی مواجه کرد. اتحادیه اروپا بعد از حملات تروریستی پاریس و بروکسل چگونه خواهد توانست هویت جمعی خویش را بازتولید کند؟
اتحادیه اروپا بهعنوان پارادایم همگرایی در جهان با قراردادن دیگریهایی از نوع دولت - ملت در کنار خود تدریجا فرم هویت خود را تکمیل میکرد. این اتحادیه تا آنجا پیش رفته بود که در آستانه پرکردن ردیف خالی قدرت بزرگ در این فرم هویتی بود به گونهای که در دهه 1990 میلادی و حتی در دهه نخست قرن بیستویکم به دلیل قوتگرفتن هویت جمعی این اتحادیه، بسیاری از تحلیلگران، جهت حرکت ساختار سیستم بینالمللی را به سوی یک ساختار چندقطبی و اتحادیه اروپا بهعنوان نامزد یکی از این قطبها پیشبینی میکردند.
قطبهای دیگر یا دوست بودند یا رقیب و بههمیندلیل بود که این اتحادیه بهسهولت میتوانست در قالب با شکوه خود رونق بگیرد و بهدلیل سرمشقبودن برای دیگر مناطق به خود ببالد. اما اکنون این دیگری نه در مقام یک دوست یا رقیب، بلکه در جایگاه یک دشمن خونی قرار گرفته است؛ دشمنی که بهطور محسوس و ملموس قابل رؤیت و درککردنی نیست و بهراحتی نمیتوان برای مقابله با آن دکترین تدوین کرد.
بهنظر میرسد یکایک 28 عضو اتحادیه اروپا و همچنین داعشیان هیچیک از موضوع آسیب حملات تروریستی پاریس و بروکسل فهم درستی ندارند. داعشیان به دلیل اینکه دو کشور اروپایی فرانسه و بلژیک را آماج حملات خود قرار دادهاند، در انزوای باشکوه، بازگشت خویش را جشن میگیرند و پای میکوبند.
اروپاییان نیز خود را در غم فرانسه و بلژیک شریک میدانند؛ اما داعشیان بیآنکه خود بدانند با حملات تروریستی خود مانع بزرگی در مسیر پیشرفت اتحادیه اروپا به سوی نظام فراوستفالی قرار دارند.
بعد از این حملات، مرزهای دولت - ملتهای اروپایی دیگر آن مرزهای رنگوروباخته گذشته نخواهد بود. حاکمیت دولت - ملتهای اروپایی به جایگاه سابق خود برمیگردد و آنچه را که تحتتأثیر اندیشه فراوستفالی از سهم حاکمیتی خود بهنفع اقتصاد آزاد اعطا کرده بودند، بهناچار باید دوباره بنا بر ملاحظات امنیتی بازستانند و از آرمانهایی که مدتی ارنست هاس، اندیشهورز روابط بینالملل، را دلمشغول خود کرده بود، چشم بپوشند. حملات تروریستی در اروپا نتایج متناقضی برای اندیشه لیبرالدموکراسی غرب خواهد داشت؛ از یکسو، دولت - ملتهای غربی برای به صدرنشاندن بیشازپیش اندیشه لیبرالدموکراسی، تروریسم و ریشههای فکری آن را در کنار اندیشه خود قرار میدهند تا بگویند هرچه در هسته مرکزی تروریسم خشونت و جنگ قرار گرفته اما در مرکز اندیشه لیبرالدموکراسی صلح و تساهل واقع شده است تا از میان این استدلال، هویت نرم و صلحجوی خویش را بازتولید کنند.
اما از سوی دیگر، ناتوانی در مهار تروریسم آنها را مجبور میکند راه ارتجاع و بازگشت به گذشته را در پیش گیرند؛ یعنی با تأکید بر حاکمیت و پررنگکردن مرزها به دلایل امنیتی، از وجه دموکراتیک خود بکاهند تا بتوانند با تزریق درصدی از اعمال کنترل غیردموکراتیک، امنیت ملی خود را مدیریت کنند. همین امر، اندیشه لیبرالدموکراسی را با چالش جدی مواجه میکند.
دولت -ملتهای اروپایی در هیچ دورهای از تاریخ، به اندازه روزگار حاضر حیران و پریشان نبودهاند. هماینک مهمترین دلمشغولی آنان این است که چگونه میتوانند راهی برای رهایی از تروریسم بیابند و امنیت گذشته را بازیابند. در جنگهای اول و دوم جهانی و حتی در دوره جنگ سرد تکلیف این دولت- ملتها روشن بود. آنان در برابر دیگری که در مقام دشمن قرار میگرفت، برای مقابله با آن بهراحتی میتوانستند طرح و برنامه بریزند و استراتژی تدوین کنند. به دلیل اینکه هر دو عنوان دولت- ملت را بر پیشانی خود داشتند و با قواعد بازی آشنا بودند و میدانستند در شطرنج سیاست بینالملل چه فنون و فرمولی را در پیش بگیرند تا به مقصود خویش برسند.
اما در برابر دشمنی که نام دولت -ملت را یدک نمیکشد و قواعد بازی سیاست بینالملل را نمیداند، چه باید کرد؟ حرفهایترین و قدرتمندترین دولت- ملتها در برابر یک دشمن غیرحرفهای که هویت دیگری غیر از دولت - ملت دارد، سرانجامی جز بلاتکلیفی و سرگردانی ندارند.
تداوم این بلاتکلیفی بهنظر میرسد همه مساعی آنان را در رسیدن به اروپای واحد یا به عبارت بهتر جامعه اروپا با مشکلاتی مواجه کند. آیا دولت- ملتهای اروپایی در یک نقطه عطف گذر تاریخی قرار گرفتهاند؟ آیا ما آدمیانی که در این روزگار زندگی میکنیم، میتوانیم مصداق دیگری برای این سخن گوته، فیلسوف و شاعر آلمانی، باشیم که بعد از فرونشستن نبرد فرانسه و پروس در دهکده والمی در سال 1792 در شب بعد از جنگ این جمله تاریخی را بیان کرد: «از امروز عصر جدیدی آغاز میشود و شما میتوانید بگویید هنگام تولد این عصر حضور داشتهاید».
به دنبال حملات تروریستی در بروکسل زمانی که مرز بلژیک و فرانسه مسدود شد، اندیشه شنگنیسم بهناگه به کما رفت. نیروهای ذاتی سیاست بینالملل اتحادیه اروپا را که بعد از تأسیس منطقه یورو که به جامعهبودن خویش میبالید، با چالش جدی مواجه کرد. اتحادیه اروپا بعد از حملات تروریستی پاریس و بروکسل چگونه خواهد توانست هویت جمعی خویش را بازتولید کند؟
اتحادیه اروپا بهعنوان پارادایم همگرایی در جهان با قراردادن دیگریهایی از نوع دولت - ملت در کنار خود تدریجا فرم هویت خود را تکمیل میکرد. این اتحادیه تا آنجا پیش رفته بود که در آستانه پرکردن ردیف خالی قدرت بزرگ در این فرم هویتی بود به گونهای که در دهه 1990 میلادی و حتی در دهه نخست قرن بیستویکم به دلیل قوتگرفتن هویت جمعی این اتحادیه، بسیاری از تحلیلگران، جهت حرکت ساختار سیستم بینالمللی را به سوی یک ساختار چندقطبی و اتحادیه اروپا بهعنوان نامزد یکی از این قطبها پیشبینی میکردند.
قطبهای دیگر یا دوست بودند یا رقیب و بههمیندلیل بود که این اتحادیه بهسهولت میتوانست در قالب با شکوه خود رونق بگیرد و بهدلیل سرمشقبودن برای دیگر مناطق به خود ببالد. اما اکنون این دیگری نه در مقام یک دوست یا رقیب، بلکه در جایگاه یک دشمن خونی قرار گرفته است؛ دشمنی که بهطور محسوس و ملموس قابل رؤیت و درککردنی نیست و بهراحتی نمیتوان برای مقابله با آن دکترین تدوین کرد.
بهنظر میرسد یکایک 28 عضو اتحادیه اروپا و همچنین داعشیان هیچیک از موضوع آسیب حملات تروریستی پاریس و بروکسل فهم درستی ندارند. داعشیان به دلیل اینکه دو کشور اروپایی فرانسه و بلژیک را آماج حملات خود قرار دادهاند، در انزوای باشکوه، بازگشت خویش را جشن میگیرند و پای میکوبند.
اروپاییان نیز خود را در غم فرانسه و بلژیک شریک میدانند؛ اما داعشیان بیآنکه خود بدانند با حملات تروریستی خود مانع بزرگی در مسیر پیشرفت اتحادیه اروپا به سوی نظام فراوستفالی قرار دارند.
بعد از این حملات، مرزهای دولت - ملتهای اروپایی دیگر آن مرزهای رنگوروباخته گذشته نخواهد بود. حاکمیت دولت - ملتهای اروپایی به جایگاه سابق خود برمیگردد و آنچه را که تحتتأثیر اندیشه فراوستفالی از سهم حاکمیتی خود بهنفع اقتصاد آزاد اعطا کرده بودند، بهناچار باید دوباره بنا بر ملاحظات امنیتی بازستانند و از آرمانهایی که مدتی ارنست هاس، اندیشهورز روابط بینالملل، را دلمشغول خود کرده بود، چشم بپوشند. حملات تروریستی در اروپا نتایج متناقضی برای اندیشه لیبرالدموکراسی غرب خواهد داشت؛ از یکسو، دولت - ملتهای غربی برای به صدرنشاندن بیشازپیش اندیشه لیبرالدموکراسی، تروریسم و ریشههای فکری آن را در کنار اندیشه خود قرار میدهند تا بگویند هرچه در هسته مرکزی تروریسم خشونت و جنگ قرار گرفته اما در مرکز اندیشه لیبرالدموکراسی صلح و تساهل واقع شده است تا از میان این استدلال، هویت نرم و صلحجوی خویش را بازتولید کنند.
اما از سوی دیگر، ناتوانی در مهار تروریسم آنها را مجبور میکند راه ارتجاع و بازگشت به گذشته را در پیش گیرند؛ یعنی با تأکید بر حاکمیت و پررنگکردن مرزها به دلایل امنیتی، از وجه دموکراتیک خود بکاهند تا بتوانند با تزریق درصدی از اعمال کنترل غیردموکراتیک، امنیت ملی خود را مدیریت کنند. همین امر، اندیشه لیبرالدموکراسی را با چالش جدی مواجه میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.